του Δημήτρη Σαραφιανού (*)
Servare intaminatum, «να παραμένει ανέπαφο», είναι η επιγραφή που τοποθέτησε ο Σίνας πάνω στο κτίριο του Αστεροσκοπείου στο Λόφο των Νυμφών, το οποίο σχεδίασε και κατασκεύασε ο Θεόφιλος Χάνσεν. Ένα θαυμάσιο δείγμα νεοκλασικισμού, σταυρόσχημο (συμβολίζοντας τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα), μετά τρούλου: μια εκκλησία αφιερωμένη στην επιστήμη, που συνομιλεί απευθείας με την Ακρόπολη. Στις φωτογραφίες του 19ου αιώνα βλέπουμε το κτίριο να δεσπόζει πάνω στον γυμνό βράχο και στο βάθος να απλώνεται ένα πραγματικό δάσος, ο ελαιώνας της Αθήνας. Τι διατηρήθηκε, τελικά, ανέπαφο; Το κτίριο μόνο, με την επιγραφή του, που είναι μέρος του οικόσημου των Σίνα (το οποίο τους χορηγήθηκε από τον αυτοκράτορα της Αυστρίας Φραγκίσκο Α’, μαζί με τον τίτλο του βαρώνου, για τις επιτυχίες τους στο διαμετακομιστικό εμπόριο). Κι ενώ ο λόφος των Νυμφών δασώθηκε, ο Ελαιώνας ξυρίστηκε για να μετατραπεί σε σύμβολο της Ανθρωποκαίνου (ή Κεφαλαιοκαίνου) εποχής μας, όπως το ανέδειξε άλλωστε πριν τρία χρόνια η έκθεση Χθόνιο και Ανθρωπόκαινος, σε επιμέλεια Δημήτρη Τρίκα (για την οποία βλ. περισσότερα εδώ).
Κάτω, λοιπόν, από τη σφραγίδα του εμπορευματεμπορικού κεφαλαίου, έρχεται η νέα έκθεση Servare Intaminatum. Κλιματική κρίση: Από το αόρατο στο ορατό ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο, σε επιμέλεια Δημήτρη Τρίκα, να αναρωτηθεί τι μένει σήμερα από το περιβάλλον μετά την παγκοσμιοποιητική κυριαρχία του βιομηχανικού και χρηματιστικού κεφαλαίου και τι θα μείνει γενικά αύριο, αν ο κόσμος μας συνεχίσει στην ίδια πορεία κερδοσκοπικού και καταναλωτικού παρασιτισμού.
Η έκθεση εκμεταλλεύεται θαυμάσια τον χώρο γύρω από το Αστεροσκοπείο, προξενώντας συνεχείς εκπλήξεις και συγκινήσεις, αναγκάζοντας τον θεατή να έχει τις αισθήσεις του σε συνεχή εγρήγορση για να ανακαλύψει τα έργα, αλλά και να καταβάλλει κάποια, έστω, μικρή ή μεγαλύτερη φυσική προσπάθεια για να τα προσεγγίσει. Ένα καλλιτεχνικό κυνήγι θησαυρού, που μετατρέπει την έκθεση σε μια εμβυθιστική εμπειρία, αφού τα έργα λειτουργούν απόλυτα μέσα στο περιβάλλον και, μέσω της ανοικείωσης, αλλά και των διπλών μηνυμάτων τους, μας καλούν να προβληματιστούμε για το μέλλον των παιδιών μας.
Με φόντο την αθηναϊκή δυστοπία των πολυκατοικιών και δίπλα στο σταθμό μέτρησης καυσαερίων, η Πανδώρα Μουρίκη στήνει δυο κατάμαυρους πλαστικούς πνεύμονες, σύμβολα του πώς μεταλλάσσεται η καθημερινή μας αναπνοή. Το κατάλευκο σεντόνι της προίκας της, που απλώνει στα γύρω βράχια, θα έχει αναμφίβολα την ίδια τύχη.
Η ασφυξία που προκαλείται από την αόρατη μόλυνση του αέρα, και στην οποία τείνουμε να συνηθίζουμε, αποτέλεσε, άλλωστε, και το θέμα της περφόρμανς της Φανής Αράπη, που εγκαινίασε τον κύκλο των περφόρμανς της έκθεσης. Ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται και σε άλλα έργα, όπως στον θάμνο των Νίκου Iavazzo και Ανδρέα Καλλή.
Στις φωτογραφίες της Έφης Χαλιορή, αραδιάζονται μηχανολογικά απόβλητα αυτοκινήτων που μας δείχνουν ότι τα τοπία της πραγματικότητας, όπως τα παρουσιάζει το Μάτριξ των αδελφών Wachowski, δεν είναι τόσο μακριά όσο νομίζουμε.
Η περιβαλλοντική καταστροφή έχει οδηγήσει όμως και σε μια νέα κερδοφόρα βιομηχανία «καθαρών» πηγών ενέργειας και διαχείρισης των αποβλήτων, η οποία, εκτός από χρήμα, παράγει και τα δικά της εξίσου φαραωνικά απόβλητα, από τις ανεμογεννήτριες μέχρι τα φωτοβολταϊκά που απλώνονται σαν κουβέρτα πάνω σε πεδιάδες και καλλιεργήσιμα εδάφη. Το φάρμακο για το περιβάλλον αναδεικνύει έτσι τη διπλή του φύση, ως ίαμα και δηλητήριο ταυτόχρονα, και η Πέγκυ Κλιάφα, απλώνοντας πάνω στα ιερά βράχια του λόφου την κουβέρτα της από πλακέτες χαπιών, μάς κάνει να το κατανοήσουμε πλήρως.
Που βρίσκεται το δηλητήριο στην πράσινη ανάπτυξη; Μα, πού αλλού, στην «ανάπτυξη». Στην ανάπτυξη με σκοπό τη μεγέθυνση και συσσώρευση των κερδών κι ο Δημήτρης Αληθεινός αναδεικνύει το σύνολο των αντιφάσεών της, αφού μέσα σε ένα εγκαταλελειμμένο βανάκι του Υπουργείου Ανάπτυξης τοποθετεί ένα σωρό από χρήματα χωρίς καμιά αξία. Ένα έργο που ακουμπά τον τύπο των ήλων, από την κενότητα της καταστροφικής λειτουργίας του συσσωρευμένου χρήματος μέχρι την κατάληξη των δημόσιων και ευρωπαϊκών κονδυλίων σε άχρηστα απόβλητα και στις τσέπες των επιτηδείων.
Αντιμνημεία του σήμερα
Η έκθεση αναπτύσσεται μέσα από μια σειρά (αντι)μνημείων: Στο Στη σκιά των Ντέρικ, ο Μορρίς κι ο Γκοσινύ καυτηρίαζαν την τρέλα του πετρελαίου που μετάλλαξε τον 19ο αι. τις πεδιάδες της Πενσυλβανίας σε βιομηχανοποιημένο πεδίο εξορύξεων. Ο Θοδωρής Ζαφειρόπουλος, πιστός στο όραμα της ανάπτυξης, στήνει το δικό του Ντέρικ, προτού προλάβουν να επελάσουν και στο Λόφο των Νυμφών οι πολυεθνικές πετρελαϊκές εταιρείες, που ήδη αποκτούν πακέτα έρευνας στην ελληνική ΑΟΖ. Το γεγονός ότι τα ξύλα του προέρχονται από την οροφή της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ και τοποθετείται στο Αστεροσκοπείο θα μπορούσε ίσως να παραπέμπει σε εξόρυξη γνώσεων. Όμως ο τρόπος που τα ελληνικά ΑΕΙ τείνουν να προσδεθούν σήμερα σε προγράμματα εταιρειών, θα οδηγήσει μάλλον στο ίδιο τελευταίο καρέ από το άλμπουμ του Λούκυ Λουκ: μπορεί να μπει «τάξη» απέναντι στην «ανομία» όσων ενοχλητικών επιμένουν να αντιστέκονται, δεν θα σταματήσει όμως να βρωμάει.
Στο χώρο του μεσημβρινού τηλεσκόπιου του Συγγρού, στο οποίο πραγματοποιούνται σήμερα οι ξεναγήσεις του Αστεροσκοπείου, ο Γιώργος Δρόσος στήνει ένα βιντεομνημείο στην επιστήμη. Πάνω στα όργανα και στους τοίχους προβάλλονται πληροφορικοί αλγόριθμοι και δεδομένα. Όμως η επιστήμη δεν είναι ουδέτερη και διατηρεί, ιδίως στον καπιταλισμό, όλες τις συγκρουσιακές της αντιφάσεις. Έτσι τα μαθηματικά και η τεχνητή νοημοσύνη εναλλάσσονται με μια άλλη εξελιγμένη επιστήμη, αυτή της καταστολής (στο σάουνττρακ πάντως του βίντεο παρεμβάλλεται και η Διεθνής…)
Τι μπορούμε να δούμε σήμερα από τα τηλεσκόπια του Αστεροσκοπείου; Τι άλλο από διαστημικά απόβλητα δορυφόρων, διαστημικών σταθμών και νεκροταφειακές τροχιές, στις οποίες οδηγούνται τα διαστημικά απορρίμματα για να μην εμποδίζουν την κυκλοφορία των νέων, κρατικών ή ιδιωτικών δορυφόρων, που με τη σειρά τους θα μεταβληθούν σε καινούργια διαστημικά σκουπίδια. Το αντιμνημειακό τηλεσκόπιο της Κατερίνας Μπότσαρη γυρίζει γύρω γύρω, περιβάλλεται με φωτισμούς νέον που προσδίδουν μια διάσταση επιστημονικότητας, αλλά μοιάζει το ίδιο φτιαγμένο από σκουπίδια, μέσα από τα οποία τίποτα δεν θα μπορούσε να ειδωθεί. Ένα σύμβολο ίσως της νέας επιστημονικότητας που φαντασιώνεται τη δημιουργία κερδοφόρων διαπλανητικών χωματερών για να απαλλαγούμε από το βάρος των αποβλήτων. Και όμως, ανάμεσα από τα σκουπίδια, λάμπει το φως των άστρων. Και το γιγάντιο παιδικό μόμπιλε από υγρά γυαλιά της Μπότσαρη είναι μια ποιητική υπόμνηση της επισφαλούς ισορροπίας ανάμεσα στην αθλιότητα και το μεγαλείο που χαρακτηρίζουν την ανθρώπινη πορεία μέχρι και τις μέρες μας.
Η ποίηση της περιβαλλοντικής καταστροφής εκτινάσσεται στο ψυχοτοπίο του Klajdi Tsano. Καμένα κλαδιά και δέντρα από τις πυρκαγιές της Πεντέλης εισέρχονται μέσα στο αστικό άλσος ως θρησκευτικά μνημεία. Παρότι η απληστία και η αδιαφορία έχουν οδηγήσει στην καταστροφή των δασών, έχει κανείς την αίσθηση ότι αυτά τα δασικά υπολείμματα, που μπορούν ακόμα και να στέκουν μετέωρα μεταξύ ουρανού και γης, μας ευλογούν. Άλλωστε οι Νύμφες, στις οποίες ήταν αφιερωμένος ο λόφος, ήταν οι προστάτιδες της βλάστησης. Μια ευλογία που θα χρειαστούμε, αφού μετά την πυρκαγιά ακολουθεί η πλημμύρα και η διάβρωση του εδάφους και οι βωμοί από συρματοκιβώτια που στήνουμε για να προστατευθούμε φαντάζουν απόλυτα ατελέσφοροι.
Μπορεί να αποκτήσει μνημειακά χαρακτηριστικά το απόβλητο; Σε μια εποχή που η διαχείριση των αποβλήτων αποτελεί ταυτόχρονα περιβαλλοντικό πρόβλημα και μηχανισμό κερδοφορίας, ίσως να είναι πια το μόνο που αξίζει να μετατραπεί σε μνημειακή γλυπτική. Στα χέρια του Ανδρέα Λόλη η σακούλα σκουπιδιών, το χαρτοκιβώτιο, η ξύλινη παλέτα (όλα από μάρμαρο) δημιουργούν ένα πεδίο διαγενεακού διαλόγου με το παρακείμενο εργαστήριο ενός αρχαίου γλύπτη. Η αναζήτηση του θείου και της ομορφιάς δεν αλλάζει. Απλά η κάθε εποχή το αναζητά εκεί που την οδηγεί η κοσμοθεωρία της: στην ανθρώπινη μορφή η μία, στο κυνήγι του κέρδους η άλλη. Δεν είναι ίσως τυχαίο, λοιπόν, ότι ο κριτικός ρεαλισμός του Λόλη οδηγεί τους επισκέπτες στη συμμετοχική εναπόθεση αναθημάτων στο έργο του (κάθε βράδυ, μέσα στο μαρμάρινο χαρτοκιβώτιό του, όλο και θα βρεθεί κάποιο κουτάκι αναψυκτικού…)
Στο έργο όμως του Παναγιώτη Κουλουρά το μάρμαρο έχει γίνει θρύψαλα. Πάνω του βρίσκονται εκτυπωμένα πρωτοσέλιδα εφημερίδων. Ας αποφύγουμε τον εύκολο συνειρμό με τις ειδήσεις-σκουπίδια, που κατακλύζουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης κι ας σταθούμε στον τίτλο (Στον Τύχωνα), που παραπέμπει στο λογοκριμένο κεφάλαιο από τους Δαιμονισμένους του Ντοστογιέφσκι, όπου η δημόσια εξομολόγηση των εγκλημάτων αποκαλύπτεται ως απλή ματαιοδοξία. Μια ματαιοδοξία που σίγουρα είναι μια αρετή των ελίτ με πολλαπλούς μηχανισμούς προβολής: κι αυτή όμως με τη σειρά της ξεθωριάζει…
Ψηλά σε μια σπηλιά η Άννα Προβατάρη στήνει με μαεστρία έναν πλαστικό οικιακό εξοπλισμό που μοιάζει με αιωρούμενες μέδουσες, έτοιμες να διασπαστούν σε μικροπλαστικά. Η σουρεαλιστική ποίηση των αποβλήτων ως συμφωνική ορχήστρα.
Τι μουσική μπορεί όμως να παράξει το απόβλητο; Ο Αναστάσης Καρράς χρησιμοποιεί δυο πεταμένες σωλήνες φυσικού αερίου και κατασκευάζει αυτόματα πνευστά, ο ήχος των οποίων δεν περιέχει καμία αρμονία. Περισσότερο παραπέμπει σε μια υπόγεια εκρηκτική αναπνοή.
Ξωτικά του αύριο
Η έκθεση επίσης περιλαμβάνει μια σειρά διάσπαρτων έργων, που θυμίζουν ξωτικά. Άλλωστε, σύμφωνα με την παράδοση, ο Λόφος των Νυμφών ήταν τόπος κατοικίας τους: από τις τρεις κακές αδελφάδες (την πανούκλα, τη χολέρα και την ευλογιά) μέχρι τις τρεις καλοκυράδες, τις Μοίρες δηλαδή.
Τα υβρίδια-φύλακες του Κωνσταντίνου Κοϊνού ενεργοποιούν τον χώρο ως μετανθρώπινες σαμανιστικές παρουσίες. Είναι τα αποτροπαϊκά πλάσματα που, ακόμα και μετά το σαρωτικό πέρασμα του ανθρώπου από τη Γη, θα βρίσκονται εδώ για να προσδίδουν πνευματικότητα στην υλικότητα της φύσης.
Την ίδια αποτροπαϊκή λειτουργία επιτελεί και το λάβαρο του γήινου αίματος που στήνει η Πανδώρα Μουρίκη ανάμεσα στα δέντρα, παραπέμποντας τόσο στις πληγές που προκαλούμε στη φύση, με την αποικιοκρατική γενοκτονία των ειδών που εξαφανίζονται, όσο και στην αποικιοκρατική γενοκτονία της Παλαιστίνης, αφού φέρει τα χρώματα της σημαίας της.
Αντίθετα, το μεταλλαγμένο λούτρινο του Δημήτρη Αληθεινού, μισό παιχνίδι – μισό άνθρωπος, μοιάζει ως ανησυχητικός οιωνός για το μέλλον, καθώς φαίνεται να επιτηρεί τον χώρο από ψηλά, ισορροπώντας ανάμεσα στη μελαγχολία και την απειλή. Μπορεί βέβαια και να κοιτάει τ’ αστέρια.
Είναι όμως ο Πάνος Σκλαβενίτης που εξαπολύει έναν ολόκληρο στρατό ξωτικών, τους Τρελούς του (χωρίς το πλοίο), που κινούνται στο συμβολικό μεταίχμιο ανάμεσα στην τρέλα τού να μην βλέπουμε προς τα πού βαδίζουμε και στην υπερβατική σύνδεσή μας με τα πνεύματα των προγόνων και των απογόνων μας, που θα μας βοηθήσουν να συνειδητοποιήσουμε ότι ο Κόσμος μας δεν είναι ανθρωποκεντρικός.
Μπορεί εντέλει ο ίδιος ο άνθρωπος να λειτουργήσει σαν ξωτικό; Στο βίντεό της, που προβάλλεται πάνω σε ένα βράχο, η Ελένη Πανουκλιά μαζεύει κουκούτσια και σπόρους, τα μοιράζεται και παλεύει για τη σπορά τους, ακόμα και όταν η φύση δεν το επιτρέπει. Η σύνδεση με τον χώρο της Ελευσίνας, αλλά και το φασματικό Φρούριο της Φυλής, που θυμίζει πύλη σε άλλη διάσταση, αναδεικνύει τη διαδικασία της σποράς ως ενεργοποίηση όχι μόνο της φύσης αλλά και της μνήμης. Μια αλληγορία για την αντίσταση στη σημερινή άνυδρη και άγονη κατάσταση, αλλά και για την ίδια την τέχνη ως σπορά νοημάτων. Όσο βαθιά κι αν τις θάψουμε, έχουν την ικανότητα να φυτρώνουν.
Ακριβώς κάτω από τον Λόφο των Νυμφών βρίσκεται η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας και οι στιλπνοί της βράχοι που φιλοξένησαν στο παρελθόν το έθιμο της Ξουλιάστρας: της τσουλήθρας από τις έγκυες γυναίκες για να ’χουν εύκολο τοκετό και υγιή παιδιά. Δεν ξέρω αν το δοκίμασαν ο Δημήτρης Τρίκας και η επιμελητική του ομάδα, η Αλεξάνδρα Ασσαντουριάν με τη Διώνη Ζούβελου (μιας και πλέον υπάρχουν κάγκελα και το στήσιμο μιας έκθεσης σε εξωτερικό χώρο παραμένει σίγουρα δύσκολο και επώδυνο), πάντως το παιδί τους βγήκε απόλυτα υγιές και αξίζει να το απολαύσουμε.
(*) Να παραμένει μολυσμένο ή να ανατραπεί εκ θεμελίων;(Servare contaminatum aut subvertere funditus?)
* Ο Δημήτρης Σαραφιανός είναι νομικός και κριτικός τέχνης, επικεφαλής του χώρου εκθέσεων και εκδηλώσεων «Λόφος art project», στην οδό Βελβενδού 39, στην Κυψέλη.
info
Servare Intaminatum. Κλιματική κρίση: Από το αόρατο στο ορατό ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο
Επιμέλεια: Δημήτρης Τρίκας
Επιμελητική ομάδα: Αλεξάνδρα Ασσαντουριάν, Διώνη Ζούβελου
Διάρκεια: 4 Ιουνίου – 4 Ιουλίου 2026
Χώρος: Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Λόφος Νυμφών, Αθήνα
Ημέρες και ώρες λειτουργίας: Τετάρτη – Σάββατο, 19.00-22.30
Καλλιτέχνες/ιδες: Δημήτρης Αληθεινός, Γιώργος Δρόσος, Ράνια Εμμανουηλίδου, Δημήτρης Εφέογλου, Θοδωρής Ζαφειρόπουλος, Νίκος Iavazzo – Ανδρέας Καλλή, Αναστάσης Καρράς, Πέγκυ Κλιάφα, Κώστας Κοϊνός, Παναγιώτης Κουλουράς, Ανδρέας Λόλης, Κατερίνα Μπότσαρη, Πανδώρα Μουρίκη, Ελένη Πανουκλιά, Αντιγόνη Πασίδη, Άννα Προβατάρη, Πάνος Σκλαβενίτης, Κώστας Τζημούλης, Klajdi Tsano, Έφη Χαλιορή, Δέσποινα Χαριτωνίδη.
Performers: Φανή Αράπη, Ομάδα ΦΡΜΚ / περιοδικό Φάρμακο, Άννα Τζάκου – Δέσποινα Χατζηπαυλίδου, Collectif MASI (Μαντλέν Ανηψητάκη – Simon Riedler), Ελένη Μεσάδου, Φωτεινή Καλλέ.
