της Όλγας Σελλά
Συμβαίνει συχνά να βλέπουμε για δεύτερη φορά την ίδια παράσταση –για διάφορους λόγους . Συμβαίνει όμως, σπανίως, να βλέπουμε τη μια φορά τη μισή παράσταση και την επόμενη φορά να τη βλέπουμε ολόκληρη. Αυτό συνέβη φέτος με την παράσταση «Ειρήνη» του Αριστοφάνη, που έστησαν ο Νίκος Καραθάνος (σύλληψη και σκηνοθεσία), με τη συνεργασία του Άγγελου Τριανταφύλλου και ο Φοίβος Δεληβοριάς (διασκευή, πρωτότυπο κείμενο, τραγούδια). Την κωμωδία που παίχτηκε για πρώτη φορά το 421 π.Χ. στα Μεγάλα Διονύσια και κέρδισε το δεύτερο βραβείο, καυτηριάζοντας τον Πελοποννησιακό Πόλεμο που εδώ και περίπου δέκα χρόνια (από το 431 π.Χ.) απομυζούσε ανθρώπους και πόρους από την Αθήνα, τη Σπάρτη και άλλες πόλεις.
Η πρεμιέρα της ήταν στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου στις 24 Ιουλίου. Όμως, μια ώρα μετά την έναρξη, η παράσταση είχε διακοπεί από μια τρομερή μπόρα, που δεν άφησε τίποτα στεγνό. Τη συναντήσαμε, λοιπόν, σ’ έναν από τους σταθμούς της περιοδείας της, στο Βεάκειο Θέατρο Πειραιά συγκεκριμένα, για να καταφέρουμε να τη δούμε ολόκληρη.
Έχει ενδιαφέρον αυτή η συγκυρία. Μας καλεί να προσέξουμε πράγματα που δεν τα μπορούσαμε να δούμε σε άλλη περίπτωση.
Πρώτη παρατήρηση: ήταν διαφορετικός ο ρυθμός της παράστασης, πράγμα εύλογο, αφού άλλος ο ρυθμός της πρεμιέρας (που ακόμα ανιχνεύεται) κι άλλο μια παράσταση που έχει παρουσιαστεί ήδη πολλές φορές. Άλλος είναι ο ρυθμός της κάθε παράστασης, έτσι κι αλλιώς.
Δεύτερη παρατήρηση: με διαφορετικό τρόπο αναπτύχθηκε το σκηνικό της Εύας Μανιδάκη, για να προσαρμοστεί στη σκηνική επιφάνεια του συγκεκριμένου θεάτρου (το ίδιο συμβαίνει σε κάθε σταθμό της περιοδείας). Στην προκειμένη περίπτωση, ήταν όλα πιο στριμωγμένα και πιο περιορισμένα.
Κεντρικό πρόσωπο της κωμωδίας του Αριστοφάνη είναι ο Τρυγαίος, ένας αγρότης που έχει βαρεθεί τον πόλεμο κι αποφασίζει να δράσει. Μεγαλώνει ένα σκαθάρι, ταΐζοντάς το κοπριά, για να πάει μέχρι τον Όλυμπο και να ρωτήσει τους θεούς γιατί αφήνουν τους ανθρώπους να σκοτώνονται. Στον Όλυμπο βρίσκεται μόνο ο Ερμής, που ενημερώνει τον Τρυγαίο ότι οι θεοί ανέβηκαν πολύ πιο ψηλά για να μη βλέπουν τους ανθρώπους να συμπεριφέρονται έτσι. Ενημερώνει τον Τρυγαίο ότι ο Πόλεμος έχει φυλακίσει την Ειρήνη σε μια σπηλιά εκεί γύρω. Όμως, ο Τάραχος, ο γιος του Πολέμου, έρχεται από μια αποστολή και ανακοινώνει ότι οι δύο πολεμοκάπηλοι στρατηγοί, ο Κλέων από την Αθήνα και ο Βρασίδας από τη Σπάρτη, σκοτώθηκαν στη μάχη. Η Ειρήνη, με τη βοήθεια του πολιτών από διάφορες ελληνικές πόλεις απελευθερώνεται, μαζί με την Οπώρα (θεά της καρποφορίας και του τρύγου) και τη Θεωρία (θεά των γιορτών), και όλα τελειώνουν ειρηνικά, εορταστικά και γαμήλια, αφού ο Τρυγαίος παντρεύεται την Οπώρα.
Οι δημιουργοί του έργου και της παράστασης έκαναν μερικές βασικές αλλαγές στην ιστορία του Αριστοφάνη. Ο Τρυγαίος γίνεται Τρυγαία (Γαλήνη Χατζηπασχάλη), που έχει και δύο παιδιά και ο θεός Ερμής στον Όλυμπο γίνεται θεά Αθηνά (Έμιλυ Κολιανδρή).
Η παράσταση ξεκινάει με την είσοδο του χορού –αγρότες κυρίως, ντυμένοι όπως όπως- και των δύο δούλων (Θανάσης Αλευράς, Γιάννης Κότσιφας), παραπέμποντας σε μια διαλυμένη κατάσταση. Στο πρώτο μέρος, αυτό που προλάβαμε να δούμε και στην Επίδαυρο –λίγο πριν από την απελευθέρωση της Ειρήνης δηλαδή- όλα κινούνται γύρω από τον άξονα της αριστοφανικής κωμωδίας, διανθισμένα με το χιούμορ και τις υπερβολές μιας σύγχρονης κωμωδίας (το σκαθάρι είναι ένας κάδος απορριμμάτων και κατά την αναχώρησή της η Τρυγαία ανεβαίνει μια σκάλα επιβίβασης σε αεροσκάφος). Όμως εισέπραξα κάτι διαφορετικό σ’ αυτό το πρώτο μέρος: μια πιο έντονα μελαγχολική νότα (ή μήπως μια απουσία κεφιού;).
Στο δεύτερο μέρος (σ’ αυτό που δεν προλάβαμε να δούμε στην Επίδαυρο, μετά την απελευθέρωση της Ειρήνης δηλαδή), η πλοκή της ιστορίας διαφοροποιείται περισσότερο, με αρκετά εμβόλιμα στοιχεία, όπως η διαδρομή μέσα από τον Κόσμο των Νεκρών για να επιστρέψουν στην Αθήνα από τον Όλυμπο (μια ευθεία συνομιλία με τους «Βατράχους» του Αριστοφάνη, αφού έτσι κι αλλιώς ο υπότιτλος του έργου είναι «Μια επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη»). Διαφοροποιείται όμως και το ύφος της παράστασης. Γίνεται πιο θορυβώδες, πιο αποσπασματικό, με περισσότερες αναφορές στο σήμερα, που ικανοποιούν όμως περισσότερο την ανάγκη των δημιουργών της παράστασης να σχολιάσει επίκαιρα θέματα, παρά συνδέονται με την αριστοφανική κωμωδία.
Το πρόβλημα δεν είναι ο σχολιασμός σύγχρονων θεμάτων, μάλλον το ζητούμενο είναι σε κείμενα που έρχονται από πολύ μακριά. Το πρόβλημα είναι ο τρόπος σχολιασμού. Η Ειρήνη (Ζέτα Μακρυπούλια), για παράδειγμα, εμφανίζεται ως Star Ελλάς, και απαντά σ’ εκείνες τις κλασικές ερωτήσεις που έκαναν οι επιτροπές στις υποψήφιες με τη φράση «Με λένε Ειρήνη και είμαι υπέρ της παγκόσμιας ειρήνης». Ναι, ασφαλώς είναι ένας τρόπος να δείξει κανείς πόσο επίπλαστα αναφέρονται όλοι στην ανάγκη για ειρήνη, αλλά είναι τόσο προφανής, τόσο επιφανειακός και τόσο στερεοτυπικός.
Στην πρόθεσή του να δείξει τους κάθε λογής «πολέμους», ο Φοίβος Δεληβοριάς, που υπογράφει τη διασκευή και το πρωτότυπο κείμενο, -δύο διαφορετικά κείμενα, τα οποία δίνουν το τελικό αποτέλεσμα- δείχνει, πολλές φορές, και τους οικογενειακούς πολέμους, με πρωταγωνιστές την Τρυγαία και τα δυο παιδιά της (Πάνος Παπαδόπουλος, Βάσω Καβαλιεράτου). Μέχρι που προς το τέλος, εναντιώνονται στην επιθυμία της μητέρας τους να ξαναφτιάξει τη ζωή της μ’ έναν νέο σύντροφο! Και μ’ αυτό το εύρημα επιχειρεί να συνομιλήσει με τον αριστοφανικό Τρυγαίο, που παντρεύτηκε την Οπώρα.
Σε μια «επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη» μας κάλεσε ο Νίκος Καραθάνος. Ήταν όμως και «επίσκεψη» στη δουλειά του Νίκου Καραθάνου, μια επίσκεψη που έχουμε ξανακάνει. Το πρόβλημα δηλαδή είναι ότι ο Νίκος Καραθάνος επανέλαβε τον εαυτό του, το ύφος του και τη ματιά του, χωρίς εκπλήξεις, χωρίς αναζητήσεις, ξανά με πολλά ακατάτακτα στοιχεία (όπως το κινηματογραφικό πανί που ξαφνικά υψώνεται και παρακολουθούμε σκηνές από ταινία με Τιτάνες και Κύκλωπες, γυρισμένη στην Τσινετσιτά). Αναγνωρίσαμε εικόνες από άλλες παραστάσεις του (όπως, για παράδειγμα, στην ωραιότερη σκηνή της παράστασης, που είναι ο μονόλογός του, ως μάνα του Αριστοφάνη, στον Κάτω Κόσμο. Κάτι μου θύμιζε αυτή η συμπαθητική κυρία με το μαντίλι και το τσαντάκι και θυμήθηκα ότι υπήρχε και στους δικούς του «Όρνιθες». Μόνο που τότε το μαντίλι και το ταγιεράκι το φορούσε ο Χρήστος Λούλης). Με τον ίδιο τρόπο στήνει τους ηθοποιούς του, τα ίδια πρόσωπα εμπιστεύεται –όχι αδίκως, είναι όλοι σπουδαίοι ηθοποιοί, αλλά ξέρεις περίπου τι θα δεις από τον καθένα και την καθεμιά στις παραστάσεις του. Κι αυτό δεν βαραίνει τους ηθοποιούς.
Ο Φοίβος Δεληβοριάς επίσης έφερε το γνώριμο ύφος του (το έχουμε δει σε πολλές δουλειές του, στις οποίες υπογράφει τα κείμενα, με πιο συγγενή τα τηλεοπτικά «Νούμερα»). Όσο για τη μουσική της παράστασης, την οποία συνυπογράφει ο Φοίβος Δεληβοριάς με τον Άγγελο Τριανταφύλλου, ήταν γλυκιά, τρυφερή, νοσταλγική, γνώριμη, αλλά χωρίς εξάρσεις, και σε πολλά σημεία ήταν κόντρα με την ένταση της παράστασης.
Οι υπόλοιποι συντελεστές της παράστασης υπηρέτησαν το πνεύμα του σκηνοθέτη. Και στα σκηνικά (Εύα Μανιδάκη) και στα κοστούμια (Άγγελος Μέντης) και στους φωτισμούς (Ελίζα Αλεξανδροπούλου). Ξεχωριστή και επιτυχής η κίνηση της Αμάλια Μπένετ και η χορογραφία του Αλέξανδρου Σταυρόπουλου.
Όσο για τους ηθοποιούς ξεχωρίζω –εκτός από τον Νίκο Καραθάνο στο μονόλογό του-, την Έμιλυ Κολιανδρή, τον Πάνο Παπαδόπουλο, το πολυεργαλείο Γιάννη Κότσιφα, ενώ η Γαλήνη Χατζηπασχάλη πήρε πάνω της όλη την ενέργεια της παράστασης. Ιδιαίτερη και ανάλαφρη ήταν η παρουσία του χορού, με όλους να έχουν θαυμάσια κίνηση και μπρίο, πλαισιώνοντας εύστοχα όλες τις σκηνές της παράστασης.
Από τις πιο επιτυχημένες σκηνές ήταν εκείνες με την ακαταλαβίστικη φωνή του Γορίλα-Πολέμου από τον Κωνσταντίνο Ζωγράφο, την οποία «μετάφραζαν» σπαρταριστά ο Πάνος Παπαδόπουλος ή η Γαλήνη Χατζηπασχάλη. Κι από τις πιο συγκινητικές και απολύτως ενταγμένες στη σκηνή της Χώρας των Νεκρών, εκεί που «ο χρόνος χάλασε και δεν έχει ούτε μέρα ούτε μεσάνυχτα» , ήταν όταν ακούστηκε η φωνή του Βασίλη Παπαβασιλείου και ο Φοίβος Δεληβοριάς τραγούδησε ένα τραγούδι από τους «Αχαρνής» του Διονύση Σαββόπουλου.
Έχει έναν δικό του τρόπο να συγκινεί ο Νίκος Καραθάνος, έναν «άλλο δρόμο, ούτε λοξό ούτε ίσιο». Πράγματι. Μόνο που χρειαζόμαστε να μας εκπλήξει ξανά.
Η ταυτότητα της παράστασης
Διασκευή – Πρωτότυπο Κείμενο – Τραγούδια: Φοίβος Δεληβοριάς, Σκηνοθεσία – Σύλληψη: Νίκος Καραθάνος, Συνεργασία στη σκηνοθεσία: Άγγελος Τριανταφύλλου, Συνεργάτις δραματουργός: Έρι Κύργια, Σκηνικά: Εύα Μανιδάκη, Κοστούμια: Άγγελος Μέντης, Μουσική: Φοίβος Δεληβοριάς, Άγγελος Τριανταφύλλου, Φωτισμοί: Ελίζα Αλεξανδροπούλου, Κίνηση: Αμάλια Μπένετ, Χορογραφία: Αλέξανδρος Σταυρόπουλος, Σύμβουλος επί του αρχαίου κειμένου: Γιάννης Αστερής
Βοηθοί σκηνοθέτες: Δημήτρης και Ορέστης Σταυρόπουλος, Βοηθός σκηνογράφου: Μαρία Καλοφούτη, Bοηθός β’ σκηνογράφου: Μαρίλια Διάφα, Βοηθός ενδυματολόγου: Αλεξάνδρα Αναστασία Φτούλη, Βοηθός σκηνοθέτη: Ναυσικά Κίρκη, Μακιγιάζ: Όλγα Φαλέι, Κομμώσεις: Θωμάς Γαλαζούλας, Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή, Υπεύθυνη Περιοδείας: Κατερίνα Καμαρινοπούλου, Επικοινωνία – Γραφείο Τύπου: Μαρία Τσολάκη, Social Media – Διαφήμιση: Renegade Media, Βασίλης Ζαρκαδούλας, Διεύθυνση παραγωγής: Έφη Πανουργιά, Εκτέλεση παραγωγής: Γιάννης Κουλούρης, Κατερίνα Καμαρινοπούλου
Παραγωγή: Θεατρικές Παραγωγές Τεχνηχώρος
Σε συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.
Διανομή
Γαλήνη Χατζηπασχάλη, Θανάσης Αλευράς, Έμιλυ Κολιανδρή, Γιάννης Κότσιφας, Πάνος Παπαδόπουλος, Ζέτα Μακρυπούλια, Βάσω Καβαλιεράτου, Φοίβος Δεληβοριάς, Νίκος Καραθάνος, Άγγελος Τριαντάφυλλου, Γιλμάζ Χουσμέν, Άλκης Μπακογιάννης, Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος, Κωνσταντίνος Ζωγράφος, Γιάννης Σαμψαλάκης, Βασίλης Παπαδόπουλος, Σπύρος Μπόσγας, Αντώνης Χρήστου.
Ορχήστρα επι σκηνής:
Ανδρέας Πολυζωγόπουλος, Θοδωρής Ρέλλος, Γιόελ Σότο, Γιάννης Αγγελόπουλος (Jan Van De Engel).
Επόμενοι σταθμοί περιοδείας
Δευτέρα 7/9 — Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού — Αθήνα
Τρίτη 8/9 — Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού — Αθήνα
Πέμπτη 10/9 — Κηποθέατρο Αλκαζάρ — Λάρισα
Παρασκευή 11/9 — Θέατρο Δάσους — Θεσσαλονίκη
Σάββατο 12/9 — Θέατρο Δάσους — Θεσσαλονίκη
Δευτέρα 14/9 – Δημοτικό Κηποθέατρο Παπάγου
Τρίτη 15/9 – Δημοτικό Κηποθέατρο Παπάγου
Τετάρτη 16/9 — Θέατρο Νταμάρι «Αλίκη Βουγιουκλάκη» — Βριλήσσια
Πέμπτη 17/9 — Δημοτικό Θέατρο «Αλέξης Μινωτής» — Αιγάλεω
Σάββατο 19/9 — Θέατρο Μοσχοποδίου — Θήβα
Δευτέρα 21/9 — Θέατρο Πέτρας — Πετρούπολη
Τρίτη 22/9 — Δημοτικό Θέατρο Ηλιούπολης «Δημήτρης Κιντής»
Τετάρτη 23/9 — Δημοτικό Θέατρο Ηλιούπολης «Δημήτρης Κιντής»
Σάββατο 26/9 — Κατράκειο Θέατρο — Νίκαια
