του Γιάννη Ν.Μπασκόζου
Οκτώ βιβλία για βιβλιόφιλους αναγνώστες. Είναι βιβλία που μιλάνε για άλλα βιβλία, ή για βιβλιοπωλεία, ή για Λέσχες Ανάγνωσης αλλά βέβαια και για το πως γράφονται τα βιβλία. Απευθύνονται σε βιβλιόφιλους, αυτούς που πάνε λίγο πιο μπροστά από το να διαβάζουν απλώς και αναζητούν κρυμμένα μυστικά στη γραφή, στο ρόλο των βιβλίων, στο τι σημαίνει βιβλιοπωλείο ή Λέσχη Ανάγνωσης ή Βιβλιοθήκη. Διαλεγμένα όλα από την πρόσφατη παραγωγή.
Κώστας Καραβίδας, H περιπέτεια των ιδεών, Διανόηση, λογοτεχνική κριτική και δημόσια σφαίρα στη σύγχρονη Ελλάδα, Πόλις
Η μελέτη του Κώστα Καραβίδα αφορά τις κινήσεις των ιδεών όπως διακινήθηκαν μέσα από τον γραπτό λόγο την περίοδο του πυρήνα της Μεταπολίτευσης (1974-1989). Στο επίκεντρο έχει τρία περιοδικά που βεβαίως μιλάνε κυρίως για βιβλία και άρθρα : το ΑΝΤΙ, τον Σχολιαστή και το Ο Πολίτης. Το πρώτο και το τρίτο στηρίχτηκαν σε δύο στιβαρές προσωπικότητες, τον Χρήστο Παπουτσάκη του ΑΝΤΙ και τον Άγγελο Ελεφάντη του Πολίτη. Ο Σχολιαστής ήταν συλλογική προσπάθεια. Είναι μια εποχή που έχει απομακρυνθεί πολύ από τις μέρες μας, αλλά από ότι φαίνεται ακόμα δεν έχουμε ξεμπερδέψει. Τα έντυπα και τα βιβλία εκείνης της εποχής είναι πιθανόν σήμερα να μη λένε απολύτως τίποτα στους νεότερους. Ίσως γιατί και τα τρία κινήθηκαν στο γόνιμο, τότε, πεδίο της αριστεράς, η οποία παρά τις εσωτερικέ της αντιθέσεις είχε μια συνεκτικότητα στις βασικές συντεταγμένες της. Κάτι που δεν υπάρχει σήμερα. Να λάβουμε υπόψη μας ότι στην εποχή της Μεταπολίτευσης η έκδοση ενός βιβλίου μπορούσε να είναι το έναυσμα γενικότερης συζήτησης. Η έκδοση της Τριλογίας του Τσίρκα ανακάτεψε τα νερά σε όλη την γκάμα της διανόησης. Το βιβλίο- μελέτη του Μαρωνίτη περί Ποιητικής και Πολιτικής Ηθικής ήταν μια ανατρεπτική ψηφίδα στην κριτική για την ποίηση. Η έκδοση του Κιβώτιου του Άρη Αλεξάνδρου και η κριτική του Δημήτρη Ραυτόπουλου σήμανε συναγερμό στις τάξεις των αριστερών διανοουμένων. Αργότερα τα βιβλία που προσπαθούσαν να διερευνήσουν το φαινόμενο του λαϊκισμού, αποτέλεσαν το σώμα μιας διευρυμένης συζήτησης. Μέσα από τα βιβλία αυτά (και την αρθρογραφία) που μελετάει ο Κ.Καραβίδας διαρθρώνονται οι ψηφίδες ενός πολιτισμού, «προοδευτικού», όπως χαρακτηριζόταν, που όμως έκρυβε πολλές «συντηρητικές» όψεις, αθέατες τότε, ορατές , εκτυφλωτικές μερικές φορές, σήμερα. Νομίζω ότι το βιβλίο του Καραβίδα πρέπει να διαβαστείς ως μια προγονική ματιά στο σήμερα. Με αυτό το πνεύμα προσφέρει τα μέγιστα: για τον κόσμο των ιδεών, τη διανόηση, την αριστερά, τον γραπτό λόγο, τα βιβλία.
Ειρήνη Γαμβρού, Η κοινωνική διάσταση της Ανάγνωσης, Λέσχες Ανάγνωσης στη Θεσσαλονίκη, Fylatos Publishing
Βιβλία και μελέτες για στατιστικές μας λείπουν. Η συγγραφέας προσπαθεί μέσω της εθνογραφικής έρευνας να παρουσιάσει το πρόσωπο των Λεσχών Ανάγνωσης σε ένα ευρύ χωρικό πεδίο της Θεσσαλονίκης. Οι Λέσχες Ανάγνωσης είναι ρευστές με την έννοια ότι αλλάζουν συχνά τα μέλη τους και το περιεχόμενό τους. Η συγγραφέας παρακολούθησε από κοντά τις διαδικασίες σε δέκα διαφορετικές Λέσχες Ανάγνωσης της Θεσσαλονίκης για δύο περιόδους λειτουργίας (2017-18 και 2018-19). Η πρώτη διαπίστωση είναι ότι ο αναγνώστης από καταναλωτής, κάποιος που απλώς αγοράζει και διαβάζει βιβλία μέσα στη Λέσχη αναδεικνύεται ως σημαίνον υποκείμενο, παύει να καταναλώνει παθητικά το κείμενο. Οι συν- αναγνώσεις βοηθούν στην ανεκτικότητα του άλλου, στη συζήτηση της άλλης άποψης. Από την άλλη μεριά οι Λέσχες έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν τις ιεραρχίες που υπάρχουν στο λογοτεχνικό πεδίο. Η έρευνα της συγγραφέως καταλήγει ότι οι Λέσχες των Δημοτικών Βιβλιοθηκών παίζουν μεγάλο ρόλο αφού προσφέρουν χώρο και βιβλία. Αντίθετα οι Λέσχες των Βιβλιοπωλείων απαιτούν οικονομική συμμετοχή των μελών και ως εκ τούτου είναι πιο συνεκτικές. Επειδή υπάρχουν πολλά στοιχεία ότι οι δημοτικές βιβλιοθήκες δανείζουν κυρίως ελαφρά λογοτεχνία οι Λέσχες λειτουργούν σε αυτές ως αντίβαρο και μέτρο διαμόρφωσης κριτηρίων.
Βλάσσης Τσίρος, Αριστερά του Σηκουάνα, Η Sylvia Beach αλλάζει τη λογοτεχνία του 20ου αιώνα, Ποταμός
Η ιστορία του πιο διάσημου βιβλιοπωλείου στη Γαλλία, του Shakespeare and company, αρχίζει με τη γνωριμίας μιας αμερικανίδας που αγαπάει την γαλλική κουλτούρα, της Σύλβια, με μια γαλλίδα που αγαπάει την αμερικανική κουλτούρα, την Αντριέν. Η Αντριέν είναι ιδιοκτήτρια του μικρού βιβλιοπωλείου «της Adrienne Monnier». Οι δύο γυναίκες αν και διαφορετικές στο στυλ έχουν πολλά κοινά ενδιαφέροντα και γίνονται φίλες. Όραμα της Σύλβια είναι να ανοίξει σε συνεργασία με την Αντριέν ένα γαλλόφωνο βιβλιοπωλείο στο Γκρίνουιτς Βίλατζ στη Νέα Υόρκη, κάτι δύσκολο. Αποφασίζει να το ανοίξει στο Λονδίνο αλλά και αυτό το σχέδιο αποτυγχάνει. Τελικά οι δύο φίλες ανοίγουν το αγγλόφωνο βιβλιοπωλείο Shakespeare and company στην αριστερή όχθη του Σηκουάνα. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος έχει τελειώσει, το γαλλικό φράγκο είναι υποτιμημένο, το ενοίκιο φθηνό και οι δύο φίλες προχωρούν στο εγχείρημα. Στις 19 Νοεμβρίου του 1919, με τη βοήθεια των αδελφών της, της μητέρας, διάφορων παλιοβιβλιοπωλών θα ανοίξει στην περίφημη αριστερή όχθη του Σηκουάνα το πιο διάσημο βιβλιοπωλείο του δυτικού κόσμου. Η Αντριέν και η Σύλβια θα περάσουν δεκαπέντε χρόνια ερωτικής σχέσης. Ο συγγραφέας ακολουθεί τις ζωές τους μέσα από επιτυχίες και αποτυχίες. Η αυτοκτονία της μητέρας και χορηγού της Σύλβια θα την συγκλονίσει , όπως και ο χωρισμός της από την Αντριέν. Βιβλίο που ανήκει στον πυρήνα των βιβλίων για τα βιβλία. Σπουδαίο.
Nicola Pesce, Η βιβλιοθήκη των ξεχασμένων θησαυρών, μτφρ.Ντόρα Δαρβίρη, Μίνωας
Μυθιστόρημα που μιλάει για βιβλία, όπου τα βιβλία πρωταγωνιστούν και οι ζωές των ηρώων σχετίζονται, εξελίσσονται ή αλλάζουν χάρις σε αυτά. Είναι ένα ευχάριστο βιβλίο. Η ηρωίδα του, η Λέντα, είναι ασκημούλα, ανέραστη, αποσυνάγωγη. Στις παρέες αισθάνεται άσχημα μπροστά στις ωραίες και «γαμάτες» φίλες της. Στα πάρτι τους βαριέται και αποτραβιέται. Η ζωή της δεν είναι καλή ούτε στην οικογένεια της. Πατέρας μέθυσος που κακοποιεί τη γυναίκα του, ανέχεια, ζωή χωρίς μέλλον. Η Λέντα ονειρεύεται να ξεφύγει, το όραμά της ένα μικρό βιβλιοπωλείο στην Πράγα ή στη Βενετία , με κόκκινα τούβλα. Μια μέρα που περιμένει στο νοσοκομείο τη μητέρα της, μετά από απόπειρα αυτοκτονίας, γνωρίζεται με τον Ρικάρντο. Είναι γέρος κι εν μέρει αποτυχημένος ως πωλητής δίσκων. Του μιλάει για το όνειρό της και αυτός της παραχωρεί, το παλιό μικρό δισκοπωλείο που είχε στη Βενετία για να ανοίξει ένα βιβλιοπωλείο. Από εκεί αρχίζει η αντίστροφη πορεία της ζωής για την Λέντα. Το βιβλιοπωλείο δεν κάνει μεγάλες πιένες. Ένα βραδύ- η Λέντα κοιμάται στο χώρο του βιβλιοπωλείου, ακούει το νιαούρισμα ενός γάτου πίσω από έναν τοίχο του βιβλιοπωλείου. Τρυπάει τον τοίχο και βρίσκεται σε μια αποθηκούλα ένα επί ένα γεμάτη βιβλία. Ξεφυλλίζοντας τα ανακαλύπτει ότι τα βιβλία είναι γνωστών συγγραφέων αλλά όχι από τα γνωστά τους, όπως το δεύτερο μέρος της Ποιητικής του Αριστοτέλη, άγνωστα ποιήματα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε, Ωδές του Μπωντλερ, όλα ανύπαρκτα ή μη γνωστά. Από εκεί ξεκινάει ένα δεύτερο, πιο ώριμο μέρος της ζωής της Λέντα. Βιβλιοφιλικό, θυμίζει ίσως Το κοιμητήριο των λησμονημένων βιβλίων του Ισπανού (Carlos Ruiz Zafón), αλλά έχει το γούστο του, ειδικά για κάποιους που αρέσκονται να διαβάζουν ιστορίες χαμένων βιβλίων -φαντασμάτων.
Ούρσουλα Λεγκέν, Στο πηδάλιο της συγγραφής, μτφρ. Γιώργος Μπαρουξής, Αίολος
Το να γράφεις για το πως να γράφεις δεν είναι το πιο εύκολο πράγμα του κόσμου. Φυσικά πολλοί συγγραφείς, καθηγητές, δάσκαλοι δημιουργικής γραφής έχουν εκδώσει σχετικά βιβλία. Στην αρχή νόμισα ότι η Λεγκέν, θα έδινε οδηγίες για το πως γράφεις ένα φανταστικό πεζογράφημα, αφού σε αυτό το είδος είχε διαπρέψει. Όμως όχι. Πρόκειται για έναν οδηγό συγγραφής. Η ίδια υπήρξε δασκάλα για την τέχνη της συγγραφής. Το βιβλιαράκι της 124 σελίδων, είναι ένας ευσύνοπτος οδηγός. Με λιτό και κατανοητό τρόπο εξηγεί ζητήματα που έχουν απασχολήσει τους θεωρητικούς (και κατά καιρούς μας έχουν μπερδέψει). Η γκάμα των θεμάτων της είναι αρκετά σοφή, όχι τεράστια αλλά χωρίς βασικές ελλείψεις. Αρχίζει με τον «ήχο της γραφής» και τελειώνει με τη συμβουλή για ένα διαδικτυακό κλάμπ συγγραφέων και επίδοξων συγγραφέων. Από τα κεφάλαια στα οποία αναφέρεται ξεχωρίζω αυτά για την οπτική γωνία και τη φωνή. Με πολύ απλά παραδείγματα, μικρά αλλά πολύ λειτουργικά, αναπτύσσει τα ζητήματα της «φωνής», της «οπτικής», και του ποιος αφηγείται, καθοδηγώντας τον αναγνώστη και μελλοντικό συγγραφέα σε μια σωστή απόφαση. Σε όλα σχεδόν τα κεφάλαια υπάρχουν ασκήσεις που κατευθύνουν τη δράση και τη σκέψη. Από τα καλύτερα στο είδος.
Ανδρέας Αποστολίδης, Μυστικά της αστυνομικης αφήγησης, Μελέτες- μαθήματα-βιογραφίες, Άγρα
Ο Ανδρέας Αποστολίδης δεν είναι μόνο ένας πολύ καλός συγγραφέας αστυνομικών ιστοριών αλλά κι ένας μελετητής και θεωρητικός της αστυνομικής φιλολογίας. Σε αυτή την κατηγορία πάρα πολύ καλός ήταν και ο αείμνηστος Κώστας Καλφόπουλος, στη μνήμη του οποίου είναι αφιερωμένη η έκδοση. Ο Α.Αποστολίδης σε αυτό το βιβλίο του έχει συλλέξει υλικό από τα μαθήματα που έκανε κατά καιρούς σε Λέσχες Ανάγνωσης συν κάποια άρθρα και μελέτες. Πρόκειται για πολύτιμο υλικό για όσους θέλουν να γνωρίσουν τον μυθικό κόσμο της αστυνομικής ίντριγκας και πλοκής. Ξεχωρίζω κάπως τα κεφάλαια με τον ενδεικτικό τίτλο «Τι είναι ένα αστυνομικό αφήγημα και ο «αγνωστικισμός» στο οποίο διαπραγματεύεται το είδος «αστυνομικό» και τις διαφορές του από άλλα πεζογραφήματα. Επίσης το κεφάλαιο «Το χθες και το σήμερα του αστυνομικού αφηγήματος» ,όπου πραγματεύεται την εξέλιξη των στυλ αστυνομικού μυθιστορημάτων από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα έως τις ημέρες μας, τις σημερινές τάσεις και μελλοντικές εξελίξεις. Από τα μαθήματα δημιουργικής γραφής ξεχωρίζει το αναλυτικό κεφάλαιο με τίτλο «Τεχνικές αφήγησης», όπου εξηγούνται μερικά βασικά χαρακτηριστικά του αστυνομικού μοντέλου μυθοπλασίας. Από εκεί και πέρα υπάρχουν κεφάλαια εξαιρετικού ενδιαφέροντος όπως το «πως διαβάζεται σήμερα η αστυνομική λογοτεχνία». Τέλος κάποιες μικρο-μονογραφίες για κλασικούς συγγραφείς αστυνομικών εμπεδώνουν τις προηγούμενες οδηγίες. Εν κατακλείδι θα έλεγα ότι η συλλογή αυτών των άρθρων δεν αφορά μόνον όσους εντρυφούν και θέλουν να συγγράψουν αστυνομική λογοτεχνία αλλά και όσους ενδιαφέρονται γενικότερα να βυθιστούν στα μυστικά των κλασικών της αστυνομικής φιλολογίας.
Γιάννης Πανούσης, Εγχειρίδιον για συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας, Κύφαντα
Επειδή οι εραστές της αστυνομικής λογοτεχνίας μεταπηδούν γρήγορα από τη θέση του αναγνώστη στην καρέκλα του συγγραφέα ο Γιάννης Πανούσης προσφέρει ένα μικρό εγχειρίδον για επίδοξους συγγραφείς. Στην ουσία όμως ο Γ. Πανούσης δράττεται της ευκαιρίας να διατυπώσει δικές του απόψεις για το είδος αυτό. Ήδη έχει στο ενεργητικό του μια πλούσια βιβλιογραφία πάνω στο είδος της αστυνομικής λογοτεχνίας, όπως και αρθρογραφία- αρκετά άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στον Αναγνώστη. Οι τίτλοι των κεφαλαίων του είναι ενδεικτικοί: «Γιατί να γράψεις ή να διαβάσεις ένα αστυνομικό μυθιστόρημα», «ΟΙ αποχρ(ε)ώσεις του μετέωρου συγγραφέα» και «Αρχε-τυπική λογοτεχνία». Ο Γ.Πανούσης πιστεύει ότι ο συγγραφέας δεν χρειάζεται να ακολουθεί το ρεύμα της εποχής του και να γράφει σαν κοινωνιολόγος, δημοσιογράφος ή αστυνομικός ρεπόρτερ. ΟΙ ευκολίες, τα στερεότυπα και οι μανιερισμοί είναι οι παγίδες για τον συγγραφέα της αστυνομικής μυθοπλασίας. Προτιμά τον συγγραφέα να είναι «ερευνητής αληθείας» και όχι «κυνηγό φαντασμάτων». Ενδιαφέρουσα είναι και η ανάπτυξη της σκέψης του περί καλού και κακού , περί πολιτικά και ηθικά ορθού. Ο Γ.Πανούσης γράφει χωρίς σοβαροφάνεια, με χιούμορ και ενίοτε ωφέλιμη δηκτικότητα.
Margaret Atwood, Άλλοι κόσμοι, μτφρ. Βασιλική Σχίζα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
Η Μάργκαρετ Άτγουντ δεν χρειάζεται συστάσεις. Τα βιβλία της όπως «Η ιστορία της θεραπαινίδας» έγιναν παγκόσμια μπεστ σέλερ, ταινία, σίριαλ, αντικείμενο συζήτησης στον κόσμο των αναγνωστών του φανταστικού. Ο βιβλίο της Ο τυφλός δολοφόνος (2000) τιμήθηκε με το βραβείο Booker ενώ έχει συλλέξει δεκάδες τιμητικές διακρίσεις στην πατρίδα της τον Κανδά, την Ιταλία, την Ισπανία κ.ά. Το βιβλιαράκι αυτό είναι μια συλλογή δοκιμίων και σκέψεων γύρω από τον κόσμο της μυθοπλασίας του φανταστικού. Παρότι την θεωρούν ιέρεια τού φανταστικού κόσμου , η ίδια δεν είναι σίγουρη ότι όλα τα βιβλία της ανήκουν σε αυτόν. Δέχεται μάλλον αυτό που λέει και η Ούρσουλα Λεγκέν πώς τα μυθιστορήματα του φανταστικού χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: στα αμιγώς του φανταστικού κόσμου όπου εξιστορούνται πράγματα που δεν πρόκειται να συμβούν και στην «εικοτολογική» μυθοπλασία όπου θα μπορούσαν πραγματικά να συμβούν. Η συλλογή αυτών των άρθρων χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο με τίτλο «Άλλοι κόσμοι» όπου περιγράφει το πως η ίδια αντιλήφθηκε από νεαρή ηλικία τον κόσμο του φανταστικού, τους υπερήρωες με τα κολλητά ρούχα, εξωγήινη προέλευση και συνήθως την ικανότητα να πετούν. Το δεύτερο μέρος με τίτλο «Άλλοι στοχασμοί» περιλαμβάνει τις απόψεις της για θεμελιώδη έργα της Επιστημονικής Φαντασίας. Τέλος το τρίτο μέρος με τίτλο «Πέντε αφιερώματα» αναφέρεται σε γνωστά μοτίβα του είδους της ΕΦ, όπως το ζήτημα της κρυογονικής, τα πλάσματα μιας άλλης ζωής με τα οποία συνεννοούμεθα, πώς είναι οι εξωγήινες χώρες, για τη χρονοκάψουλα και άλλα που συναντάμε συχνά στα έργα φαντασίας. Μια εισαγωγή στην ουσία στον κόσμο του φανταστικού από μία μετρ του είδους.
