γράφει η Φαίη Γκαϊνά

Έρχεται η μεγάλη έκθεση του William Kentridge στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείομε τίτλο «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων» (Imitate the sleep stones) σε επιμέλεια της Burku Fikretoglu. Επίσης το ΕΜΣΤ ανακοίνωσε την ατομική έκθεση του William Kentridge με τίτλο «Το Μεγάλο Ναι, το Μεγάλο Όχι», την πρώτη μεγάλης κλίμακας παρουσίαση του έργου του κορυφαίου, διεθνώς αναγνωρισμένου Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη στην Ελλάδα, με περισσότερα από 100 έργα. Τα εγκαίνια είναι προγραμματισμένα να γίνουν την Πέμπτη 3 Ιουνίου 2027 και η έκθεση είναι συμπαραγωγή με το BOZAR, Bρυξέλλες. Τέλος σε άμεση σύνδεση με την έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου, ο Kentridge θα σκηνοθετήσει την όπερα «L’Orfeo» του Claudio Monteverdi στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος.

Με αυές τις αφορμές ας ρίξουμε μια ματιά στη σημασία του έργου του.  Σε μία απόπειρα να σκιαγραφηθεί ο ίδιος και το έργο του, πρέπει να αναφερθεί  ότι ο ίδιος προέρχεται από μια οικογένεια δικηγόρων (ακτιβιστών) του Γιοχάνεσμπουργκ με Λιθουανική-Γερμανική-Εβραϊκή καταγωγή, που συμμετείχε κατά του αγώνα του Απαρτχάιντ. Εμφανίζεται σε διάφορα μέσα ως ο καλύτερος ηθοποιός του εαυτού του και ως ο επικεφαλής ταχυδακτυλουργός σε ένα δημιουργικό παιχνίδι. Ένας καλλιτέχνης που κινείται στα όρια της αφηγηματικότητας, του οποίου το έργο στο διάνυσμα του χρόνου κατορθώνει και αποκτά όλο και μεγαλύτερη φήμη και απήχηση. Καταπιάνεται με έργα στα οποία εντοπίζει κανείς πολιτικές προεκτάσεις, ασκώντας ως επί το πλείστον έμμεση πολιτική κριτική.

Το έργο του ετερογενές, στη μορφή, στο περιεχόμενο και στο πλαίσιο. Στο πεδίο της διαρκούς του θεώρησης: η ιστορία, η γραμμικότητα, τα σύμβολα, η γλώσσα, το τοπίο, συνδυάζοντας το οριστικό με το συνειρμικό. Βασικές θεματικές των έργων του είναι: η βία, η συνενοχή, η προδοσία, το τραύμα, το παρελθόν, η απώλεια. Η μεταμόρφωση. Το αναπόφευκτο. Ο φόβος του θανάτου και η επιθυμία της αποφυγής του. Ενώ, τα υλικά, οι τεχνικές, τα μέσα που μεταχειρίζεται συνοψίζονται σε: Καινοτόμα φίλμ με τη μορφή κινουμένων σχεδίων, θέατρο, όπερα, χάρτινα και σιδερένια γλυπτά, σχέδια και χαρακτικά, κάρβουνο και παστέλ στο χαρτί. Όπου, όλα αυτά, δεν αποτελούν διαφορετικούς κλάδους της πρακτικής του, αλλά διαφορετικές συνθήκες μέσα από τις οποίες δοκιμάζεται ο χρόνος, το υλικό, η αβεβαιότητα.

Συνειρμικά οπτικά σύμβολα

Ο κόσμος του Kentridge αρθρώνεται γύρω από οπτικά σύμβολα που συμπληρώνουν το λεξιλόγιο του, όπως: Δέντρα (για το θάνατο που φυτρώνει μέσα μας), το τηλέφωνο και η γραφομηχανή (με σημειοδότη την επικοινωνία), η καφετιέρα που μεταμορφώνεται σε γάτα, το μεγάφωνο (ως ένδειξη διαμαρτυρίας), ο ρινόκερος (σύμβολο της αποικιοκρατίας), τα ψαλίδια (εργαλεία βασανισμού), τα φύλλα χαρτιού (οι ιδέες), το μαύρο κουτί ( η ιστορία χωρίς σενάριο που γεννά νέες εικόνες και ιδέες) και τα λουλούδια (νεκρή φύση) συνιστούν δομικό στοιχείο της κεντρικής θεματικής του έργου του Kentridge.

Τα λουλούδια πάνω σε μια παλιά εφημερίδα ή σε ένα λογιστικό βιβλίο. Ένα διαφανές γυάλινο βάζο γεμάτο με νερό και κομμένα λουλούδια. Ένα πορτρέτο σκιτσαρισμένο σε σελίδες από ένα βιβλίο. Μέσω αυτού ο Kentridge επικαλείται το αδύνατο: «να ξαναζήσει», δίνοντας έμφαση στην επανάληψη. Αξίζει να σημειωθεί πως τα λουλούδια του Kentridge «αντλούν» από εκείνα του Eduard Manet. Καθώς, ο Γάλλος μοντερνιστής ζωγράφος γοητεύει τον Kentridge για την ευκολία του να μεταβαίνει από τις παιώνιες και τις πασχαλιές σε ένα πολιτικό σχόλιο ισότιμο με εκείνο του Goya. Ο Κάφκα αποτέλεσε ακόμα μια θεματική του έργου του, προσπαθώντας να βρει εκείνον τον Κάφκα που θα προέκυπτε μέσα από τις πρακτικές των τεχνικών του. Κι εκεί, πειραματίστηκε με τη συγχώνευση μέσα από φράσεις, και όχι ιστορίες του Κάφκα. Ο Kentridge όπως ο ίδιος λέει: «δουλεύεις με αυτή τη συγκέντρωση ενέργειας και την ελπίδα ότι οι σκέψεις θα συγχωνευθούν για να ξεκινήσει κάτι».

Οι σύντομες λέξεις, τα σλόγκαν με κεφαλαία γράμματα σε μαύρο ή μπλε του κοβαλτίου, λειτουργούν τόσο ως αυτόνομα οπτικά σύμβολα, όσο και σαν οργανικά συστατικά στη σύνθεση ενός ευρύτερου έργου.

Επίσης, η συχνή παρουσία παλαιότερων τεχνολογιών κάθε είδους: από ένα τηλέφωνο (επικοινωνία) έως το υλικό του χαλκού, αντισταθμίζει αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «λήθη», την εξοικείωση με το καινούργιο, μια διεργασία που συνδέεται με τη ρητορική της «Νέας Νότιας Αφρικής». Με τον τρόπο αυτό, η τεχνική του Kentridge μετατρέπει την πρακτική του σε μια αφήγηση. Μία αφήγηση υπαινιχτική, που μιμείται, και η οποία ταυτόχρονα αλληλεπιδρά με τον αφηγηματικό χώρο. Όπως, και η χρήση του κάρβουνου πάνω στο λευκό χαρτί. Σαν ένα μόνο σημάδι. Όπου, κάθε σημάδι λογίζεται σαν ένα μόνο άτομο. Κι όσο προστίθενται πλήθος «σημαδιών» τόσο ο χώρος αναδύεται σε πλήθος (πομπή). Με άλλα λόγια η τεχνική του αυτή, το σημάδι από το κάρβουνο πάνω στο λευκό χαρτί, οι πινελιές, το παιχνίδι με τις σκιές και το φως, συμβάλλει στη δημιουργία των χαρακτήρων και των σκηνικών της πλοκής της ιστορίας.

Καθώς παρατηρεί κανείς γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι το σχέδιο του Kentridge βασίζεται κυρίως στο σβήσιμο. Στην αφαίρεση (των γραμμών). Στη μείωση (των εικόνων). Κι αυτό έρχεται και ενσωματώνεται στο σχέδιο σαν μια καλλιγραφική γραφή. Είτε πρόκειται για τη γκρίζα μουτζούρα πάνω στο χαρτί, για να φωτίσει και να ζωντανέψει μια νέα εικόνα. Είτε πρόκειται για το σβήσιμο από το κάρβουνο, το πάντα απαραίτητο, σε ένα animation. Ή, ακόμη και για τα φίλμ, όπου το σβήσιμο με τη μορφή μοντάζ είναι επίσης ζωτικής σημασίας. Αυτά έρχονται και συνενώνονται σε ένα κολάζ, σε ένα λιμπρέτο, για να αφαιρεθεί ό,τι δεν χρειάζεται και να πάρει την τελική εικόνα – όπως αφαιρείται κάθε κομμάτι μαρμάρου σε ένα γλυπτό.

Έπειτα, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του έργου παραπέμπουν σε μια εναλλαγή κίνησης, όσο και την αίσθηση ενός τέλους. Η ένταση προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο προσελκύεται το βλέμμα του θεατή. Ο τρόπος προσέγγισης του αινιγματικός, συμβολικός. Μέσω μιας φαινομενικής επανάληψης, όπου ζώα, αντικείμενα, άνθρωποι παρουσιάζονται με μορφές που περισσότερο μοιάζουν με σύμβολα, τα οποία ακολουθούν το ασταθές της ρευστότητας και ενεργούν σαν φορείς συσχέτισης. Ο William Kentridge δουλεύει με αυτά, τα τροποποιεί, τα μεταμορφώνει, τοποθετώντας τα σε νέες σχέσεις. Για να τεθεί κάθε φορά και ένα άλλο ερώτημα. Έτσι, το νόημα δεν αγκυρώνεται και κάθεται μέσα στην εικόνα περιμένοντας να αποκωδικοποιηθεί. Αναδύεται στο χώρο μέσα από θραύσματα για να συναρμολογηθεί από την ενεργή συμμετοχή του θεατή.

Όπως, οι ανθρώπινες σιλουέτες και τα σκουρόχρωμα αντικείμενα με τη μορφή ενός animation σκίτσου τα οποία ακολουθούν τη μορφή μιας προοδευτικής αφήγησης. Άλλωστε, εκείνο που τον ενδιαφέρει να πάρει ο θεατής μαζί του, είναι ο τρόπος δράσης, να αφουγκραστεί τους συνειρμούς. Έρεισμα για τον Kentridge συνιστά η συμμετοχή του θεατή σε αυτό που βλέπει. Ίσως, για αυτό να επιστρατεύει την «οικειότητα» μέσα από τις τεχνικές του, όπως ένα τραπέζι, οι τοίχοι, τα συρτάρια, μια γόμα. Υλικά πράγματα και φόρμες γνώριμες, οικείες, που μπορεί να ανακαλέσει κανείς και που ενδεχομένως θα οδηγήσει στο να ανακαλύψει μια νέα κατεύθυνση.

Οι τεχνικές του Kentridge

Ο William Kentridge, από πλευράς τεχνικών, επικεντρώνεται κυρίως στο παλίμψηστο (ίχνη προηγούμενων σχεδίων) και στο morphing (μεταμόρφωση). Δύο τεχνικές με κοινή συνιστώσα την «επανεφεύρεση». Εδώ, η μορφή είναι αποσπασματική, ρέει. Μετακινείται, μετασχηματίζεται. Έχει επικλήσεις, επαναλήψεις, αναβολές. Κάθε τι είναι τοποθετημένο ως «η αβεβαιότητα πάνω στη βεβαιότητα».

Παρόλο που τα οπτικά σύμβολα του Kentridge λειτουργούν ως αυτόνομες δημιουργίες, ταυτόχρονα ενυπάρχουν και ως δομικά σύνολα των animation. Η παραστατική προσέγγιση του William Kentridge, μέσω των φίλμ του, παραπέμπει στον πρώιμο κινηματογράφο και στους ζωγράφους της εποχής της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, όπως ο Μαξ Μπέκμαν. Ή, σε σύγχρονους Αφρικανούς καλλιτέχνες, όπως ο Ντουμίλε. Το ύφος είναι ταυτόχρονα αυστηρό και κωμικό. Τα φίλμ σε τεχνικό επίπεδο, από την ασυνήθιστη τεχνική του αγκαλιάζει το ξεπερασμένο. Η κινούμενη εικόνα του Kentridge μοιάζει «χειροποίητη». Σε αντίθεση με την παραδοσιακή κινούμενη εικόνα, η οποία προϋποθέτει μια μεγάλη σειρά εικόνων για να δημιουργηθεί το εφέ της κίνησης, ο Kentridge βασίζεται σε έναν σημαντικά μικρό αριθμό εικόνων (από είκοσι έως σαράντα για ένα φίλμ 8 λεπτών). Κι αυτή η ιδιότυπη ψευδαίσθηση κίνησης από τον Kentridge στηρίζεται στο σκίτσο, στο «σβήσιμο», στη μουτζούρα.

Πρακτικά δηλαδή, ο Kentridge πάνω σε ένα λευκό φύλλο χαρτιού με ένα κάρβουνο σχηματίζει μια φιγούρα, ένα αντικείμενο –κάποιες φορές και με μια κόκκινη ή μπλε κιμωλία- τα οποία κινηματογραφεί με την κάμερα σε καρέ. Στη συνέχεια επιστρέφει στο ίδιο το σχέδιο και το τροποποιεί με επιπλέον σχεδίαση, σβήσιμο. Ή, την ολοσχερή διαγραφή του. Έως ότου, και μέσα από το μοντάζ, η διαδικασία αυτή (παλίμψηστα) καταλήξει σε ένα animation, για να προβληθεί στον τοίχο μιας γκαλερί. Σε αυτά τα παλίμψηστα η τελική εικόνα εκτίθεται στις εκθέσεις παράλληλα με τα φίλμ. Ο Kentridge χειρίζεται με χαρακτηριστική δεξιοτεχνία την τεχνική αυτή. Όπως για παράδειγμα μέσα από τη χρήση μιας εφημερίδας. Εκεί, στο ίχνος της εφημερίδας, σαν το στοιχείο του εφήμερου, πάει και συμπληρώνει το νέο με τη σφραγίδα του μόνιμου. Αυτή η επιμονή του Kentridge στο πολυεπίπεδο, μέσω της ανάδειξης της «εξαφάνισης», επιτυγχάνει τη μεταμόρφωση.

Οι αντι-αφηγήσεις του William Kentridge

Η θεμελιώδης αυτή αφηγηματική ένταση του Kentridge  αφορά στη διαπραγμάτευση μεταξύ συνέχειας και ασυνέχειας. Ή, σύνδεσης και αποσύνδεσης. Η πειραματική αυτή αφηγηματικότητα  ανεξάρτητα από το μέσο στο οποίο εμφανίζεται, συμβάλλει στην διαμόρφωση συνείδησης: τόσο ως προς την εμπειρία όσο και ως προς την προσδοκία. Πρόκειται για μια μορφή αφήγησης, αυτή που ο Santner ορίζει ως αφηγηματικό φετιχισμό, που συνειδητά ή ασυνείδητα έχει την πρόθεση να εξαλείψει τα ίχνη του τραύματος ή της απώλειας που προκάλεσαν την ύπαρξη της αφήγησης εξ αρχής. Μια φετιχιστική αφήγηση που μπορεί να «αναγνωρίζει» το γεγονός του τραύματος αλλά «αρνείται την τραυματική επίδραση του ίδιου του γεγονότος». Κι αυτό που αρνείται δεν είναι απαραίτητα το τραύμα του παρελθόντος, το «γεγονός» το οποίο μπορεί να παραμένει ορατό, αλλά μάλλον την επιρροή του παρελθόντος στο παρόν. Όπως, και την αλληλένδετη σχέση του ατόμου με τα συλλογικά κοινωνικά πλαίσια. Στην τελική αυτό μεταφράζεται σαν την άρνηση της συνεχούς αναπαραγωγής του τραύματος και της ανισότητας στο παρόν.

Με μια εξαιρετικά διαμεσολαβημένη και έμμεση μορφή, το έργο του Kentridge αντικατοπτρίζει τις αντιφάσεις και τις κρίσεις. Με τον ίδιο να περιγράφει την προσέγγιση του ως «πίστη στο μη πραγματικό, στο τυχαίο, στο πρακτικό ως τρόπο προσέγγισης του νοήματος». Ωστόσο, η κατανόηση των παρεμβάσεων του Kentridge απαιτεί την εμβάθυνση στις ποικίλες και επιμέρους για κάθε μέσο τεχνικές – που διασχίζουν το χάσμα μεταξύ μυθοπλασίας και μη μυθοπλασίας – που χρησιμοποιεί. Εν γένει μπορεί κανείς να θεωρήσει ότι ο Kentridge συμβάλλει ή δημιουργεί τις προϋποθέσεις για νέες μορφές αφήγησης. Ωστόσο, αυτή η «εξαφάνιση», η διαγραφή, το σβήσιμο, λειτουργεί σαν μια συμπληρωματική αφήγηση, που χρησιμοποιεί τη μεταμόρφωση σαν σύνδεση, σαν συσχετισμό του θανάτου με την εξαφάνιση και τη λήθη. Και παρά την «εξαφάνιση» το «τοπίο» μέσω του εικαστικού χώρου εμφανίζει σημάδια παραβίασης (ίχνη παλίμψηστου) και, εφόσον το «τοπίο» (φιγούρα, αντικείμενο) μεταμορφώνεται χάνει την αναγνωρισιμότητά του, πριν τελικά παραχωρήσει τη θέση του στην χαρακτηριστική τελική εικόνα (απεικόνιση) του Kentridge (με τη σφραγίδα του μόνιμου).

Ταυτόχρονα τα «ατελή» έργα του Kentridge τα γεμάτα μουτζούρες, ίχνη –όσων έχουν διαγραφεί- επιδιώκουν να αντισταθούν σε αυτή την απόκρυψη. Καθότι η τεχνική του κατορθώνει και εξασφαλίζει παράλληλα τη διατήρηση με την εξαφάνιση. Έτσι, με έναν τρόπο πρωτότυπο συνενώνεται η απώλεια με τη μνήμη, η δημιουργία του οποίου ενέχει ηθικές προεκτάσεις. Όπως, με το τελεσίδικο του θανάτου. Ένα βίαιο γεγονός για την ανθρώπινη συνείδηση, μπορεί να υποδηλώνει ότι η πιθανότητα τραύματος δεν έγκειται μόνο στην παρουσία του «βίαιου», αλλά και στην διαγραφή αυτού από την ανθρώπινη συνείδηση. Με μία τέτοια μετατόπιση, ο Kentridge αποφεύγει τον αφηγηματικό φετιχισμό του Santner, απεικονίζοντας την ίδια αυτή διαγραφή και επισημαίνοντας την ανεπανόρθωτη απώλεια με έναν τρόπο που δεν είναι φετιχιστικός. Αυτή η κίνηση της επισήμανσης και της διαγραφής παραπέμπει σε αυτό που αποκαλείται τραυματικός ρεαλισμός. Ως αντίβαρο στον αφηγηματικό φετιχισμό ο τραυματικός ρεαλισμός, ως πρακτική, υποδηλώνει την απώλεια και την απροσπέλαστη φύση αυτού, χωρίς λυτρωτικές πράξεις ανάκτησης.

Υπό αυτό το πρίσμα, η απώλεια – ως εξαφάνιση ή διαγραφή- παρουσιάζεται και απεικονίζεται ως το ανεπανόρθωτο, υπογραμμίζοντας το γιατί: όχι μόνο λόγω της υλικότητας, αλλά και της χρονικής δομής που τη συνοδεύει. Αυτή η ταυτόχρονη συνύπαρξη συνέχειας και ρήξης, που καθίσταται δυνατή μέσω της διαδικασίας σχεδίασης και διαγραφής, υποδεικνύει το τραύμα, όπως και τη ρήξη στην ιστορική αφήγηση του παρόντος με το παρελθόν. Το έργο του δεν αποκλείει ούτε τη σημασία της ατομικής ευθύνης ούτε την ελπίδα για πρόοδο. Έπειτα, ο William Kentridge δεν παράγει εικόνες για να εξηγήσει τον κόσμο. Όπως, ο ίδιος λέει: το έργο γνωρίζει περισσότερα από το δημιουργό του. Συνεπώς, το έργο του δεν παρουσιάζει συμπεράσματα. Αποκαλύπτει. Κατασκευάζει καταστάσεις στις οποίες η σκέψη είναι ορατή. Ζητούμενο δεν είναι απαραίτητα η ρήξη, αλλά η εμβάθυνση. Εδώ, η δημιουργία λειτουργεί σαν παραγωγός σκέψης και η αμφιβολία, η αβεβαιότητα σαν απαραίτητη προϋπόθεση νοήματος.

Και, με  όλα τα μέσα, ο Kentridge επιμένει σε μια αρχή :  ο θεατής δεν καλείται να λάβει μηνύματα, αλλά να συμμετάσχει στην κατασκευή νοημάτων από θραύσματα. Η αφήγηση παραμένει μερική. Ο πυρήνας της «συζήτησης» (η πολιτική και η ιστορία) εμφανίζεται ως ίχνος και όχι ως δήλωση. Αυτό που προσφέρεται δεν είναι η βεβαιότητα, αλλά ένα πεδίο στο οποίο η σκέψη παραμένει σε κίνηση.

Κι αυτό που μένει είναι το έργο του Kentridge, σαν την ανοιχτή πληγή, που προσπαθεί να επουλώσει ξανά και ξανά, μέσα από το αλλεπάλληλο που διαδοχικά παρουσιάζεται σε κάθε φύλλο χαρτιού του. Ένα έργο σύγχρονο, εννοιολογικό, το οποίο αν και δρα στο παρόν κρύβει τις ρίζες του στο παρελθόν.

Το ΕΜΣΤ ανακοίνωσε την ατομική έκθεση του William Kentridge με τίτλο «Το Μεγάλο Ναι, το Μεγάλο Όχι», την πρώτη μεγάλης κλίμακας παρουσίαση του έργου του κορυφαίου, διεθνώς αναγνωρισμένου Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη στην Ελλάδα, με περισσότερα από 100 έργα.

Τα εγκαίνια είναι προγραμματισμένα να γίνουν την Πέμπτη 3 Ιουνίου 2027 και η έκθεση είναι συμπαραγωγή με το BOZAR, Bρυξέλλες.