της Ελισάβετ Αρσενίου
Ανάμεσα στις πιο ενδιαφέρουσες όψεις της σύγχρονης ερμηνευτικής κουλτούρας βρίσκεται ίσως η επανεμφάνιση μορφών αυθεντίας που δεν εμφανίζονται ως θεσμική επιβολή αλλά ως υπόσχεση αποκάλυψης. Στα πεδία της φιλολογίας, της ιστορίας, ή της πολιτισμικής κριτικής συναντά κανείς συχνά τη φιγούρα εκείνου του αναγνώστη που δεν αρκείται να προτείνει μια ανάγνωση· φιλοδοξεί να αποκαταστήσει μια χαμένη συνοχή, να ανασυνθέσει ένα κρυμμένο σχέδιο, να προσφέρει το μοναδικό ερμηνευτικό κλειδί που θα επιτρέψει την πρόσβαση σε ένα βαθύτερο και αποφασιστικότερο επίπεδο νοήματος.
Θα υποτιμούσαμε τη σημασία του φαινομένου αν το αντιμετωπίζαμε ως απλή ιδιορρυθμία ορισμένων επαγγελματιών αναγνωστών. Η επιθυμία της αποκάλυψης δεν βρίσκεται στο περιθώριο της ερμηνείας, αλλά στον ίδιο τον πυρήνα της. Όποιος έχει αφιερώσει χρόνο σε ένα έργο γνωρίζει τη χαρακτηριστική εκείνη στιγμή κατά την οποία διάσπαρτα στοιχεία αρχίζουν να συγκλίνουν, οι επαναλήψεις αποκτούν νόημα και μια απρόσμενη σχέση μοιάζει να φωτίζει εκ νέου το σύνολο. Χωρίς αυτή τη συγκίνηση της σύνδεσης δεν θα υπήρχαν οι μεγάλες συνθετικές χειρονομίες της νεωτερικής σκέψης, από τον Marx και τον Freud έως τον Warburg και τον Frye.
Η εμπειρία αυτή είναι γόνιμη ακριβώς επειδή επιτρέπει την παραγωγή νέας γνώσης. Ενέχει όμως και έναν κίνδυνο· όχι όταν προτείνει τολμηρές υποθέσεις, αλλά όταν παύει να τις αντιμετωπίζει ως υποθέσεις· όταν η ερμηνευτική ευρηματικότητα αρχίζει να διεκδικεί κανονιστική ισχύ· όταν η ανακάλυψη μιας πιθανής συνοχής μετατρέπεται σε αξίωση αποκλειστικής πρόσβασης στο νόημα.
Η παρατήρηση του Ricoeur για μια «ερμηνευτική της υποψίας» παραμένει εδώ εξαιρετικά χρήσιμη. Η νεωτερική σκέψη έμαθε να αναζητά κάτω από το φανερό νόημα ένα δεύτερο επίπεδο, περισσότερο σύνθετο και λιγότερο ορατό. Ωστόσο, η ίδια αυτή κριτική χειρονομία διαθέτει τη δική της εσωτερική παθολογία: μπορεί να καταλήξει να αμφισβητεί τα πάντα εκτός από τον εαυτό της. Ο ερμηνευτής που απαξιώνει ατεκμηρίωτα και μονολογικά κάθε προηγούμενη ερμηνεία δεν είναι απρόσβλητος από τον πειρασμό να μετατραπεί ο ίδιος σε θεματοφύλακα του νοήματος. Η υποψία μπορεί να γίνει δόγμα με την ίδια ευκολία που ένα δόγμα μετατρέπεται σε αντικείμενο υποψίας.
Εδώ εμφανίζεται ο ερμηνευτικός μεσσιανισμός της αποκαλυπτικής ερμηνείας· ως υπερβολή όχι της φαντασίας αλλά της βεβαιότητας· όχι ως παραγωγή νέων σχέσεων αλλά ως πεποίθηση ότι οι σχέσεις αυτές συγκροτούν ένα προνομιακό σύστημα πρόσβασης στην αλήθεια του έργου. Ο Eco περιέγραψε εύστοχα μια ανάλογη συνθήκη με τον όρο «υπερερμηνεία»: η στιγμή κατά την οποία η σύνδεση ανάμεσα στο τεκμήριο και στο συμπέρασμα αποδυναμώνεται, η συνάφεια εκλαμβάνεται ως απόδειξη και η πιθανότητα αποκτά το κύρος της βεβαιότητας.
Θα ήταν ωστόσο αφελές να θεωρήσουμε ότι η διεκδίκηση του ερμηνευτικού κλειδιού πηγάζει αποκλειστικά και μόνο από την επιθυμία κυριαρχίας. Πριν γίνει εξουσία, το κλειδί είναι παρηγοριά· υπόσχεται συνοχή εκεί όπου βιώνουμε διάσπαση, ταυτότητα εκεί όπου βιώνουμε αβεβαιότητα και αναγνώριση εκεί όπου βιώνουμε αφάνεια· η γοητεία του δεν έγκειται μόνο στο ότι προσφέρει γνώση αλλά και στο ότι προσφέρει θέση· επιτρέπει στον ερμηνευτή να φανταστεί τον εαυτό του ως προνομιακό μάρτυρα μιας αλήθειας που οι άλλοι αγνοούν. Υπό αυτή την έννοια, το κλειδί λειτουργεί συχνά ως μορφή συμβολικής αποζημίωσης: μετατρέπει την εμπειρία της περιθωριοποίησης, της ματαίωσης ή της αδυναμίας σε αίσθηση πνευματικής υπεροχής· όχι επειδή όσοι το διεκδικούν είναι κατ’ ανάγκην αδύναμοι, αλλά επειδή η υπόσχεση μιας προνομιακής σχέσης με την αλήθεια ασκεί ιδιαίτερη έλξη σε κάθε υποκείμενο που αναζητά αναγνώριση.
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο μεθοδολογικό ή ψυχολογικό· είναι και πολιτικό. Διότι κάθε μορφή ερμηνευτικής αυθεντίας προϋποθέτει, ρητά ή άρρητα, μια κατανομή του δικαιώματος στο νόημα: ότι ορισμένοι επαγγελματίες αναγνώστες διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση σε αυτό και ορισμένοι όχι. Παρατηρεί κανείς τότε τη συγκρότηση άτυπων αλλά ισχυρών ιεραρχιών, μέσα στις οποίες η γνώση παύει να λειτουργεί ως κοινός χώρος διερεύνησης και καθίσταται συμβολικό κεφάλαιο. Η ερμηνεία μετατρέπεται σε μορφή διάκρισης και ισχύος. Το νόημα φυλάσσεται.
Δεν πρόκειται για τυχαία εξέλιξη. Οι μορφές συμβολικής εξουσίας παρουσιάζουν συχνά αξιοσημείωτες ομοιότητες με τις μορφές πολιτικής ή οικονομικής συγκέντρωσης. Και στις τρεις περιπτώσεις επανέρχεται η ίδια υπόσχεση: ότι κάποιος διαθέτει πρόσβαση σε μια γνώση που οι προηγούμενοι δεν είχαν και οι σύγχρονοι δεν έχουν· ότι κάποιος είναι σε θέση, επειδή θεωρεί πως είναι φορέας μιας αποκλειστικής αλήθειας που διαφεύγει από τους υπολοίπους, να δει αυτό που παραμένει αόρατο στους άλλους· ότι η πολυπλοκότητα του κόσμου μπορεί τελικά να οργανωθεί από μια προνομιακή οπτική γωνία.
Υπό αυτή την έννοια, η συζήτηση για την ερμηνεία υπερβαίνει τα όρια της ανάγνωσης και αφορά ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γνώση και τη δημοκρατία. Από τον Gadamer έως τον Rancière και από τη Spivak έως τον Stuart Hall, ένα σημαντικό τμήμα της σύγχρονης κριτικής θεωρίας επιχείρησε να μετατοπίσει το ενδιαφέρον από την κατοχή του νοήματος προς τις διαδικασίες παραγωγής και εμπλουτισμού του: όχι να καταργήσει την αυστηρότητα στον προσδιορισμό της γνώσης, αλλά να αμφισβητήσει τα μονοπώλια που συχνά συγκροτούνται γύρω από αυτήν.
Η δημοκρατική αξία της ερμηνείας δεν συνίσταται στην εξίσωση όλων των αναγνώσεων, αλλά στην άρνηση κάθε αξίωσης οριστικής κυριότητας. Το νόημα δεν συγκροτείται μέσα στην αυτάρκεια της μεμονωμένης συνείδησης ούτε στους περιχαρακωμένους ορίζοντες της ιδιωτικής βεβαιότητας· διαμορφώνεται μέσα σε γλώσσες, ιστορίες, συγκρούσεις, εμπειρίες και κοινότητες ανάγνωσης· και παραμένει πάντοτε αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Ίσως γι’ αυτό η αξίωση ερμηνευτικής αποκλειστικότητας οφείλει να αντιμετωπίζεται με επιφυλακτικότητα. Ζούμε σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από πρωτοφανείς συγκεντρώσεις πλούτου, πληροφορίας, τεχνολογικής ισχύος και πολιτισμικού κύρους στα χέρια ελαχίστων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η υπόσχεση της επιβολής αποκαλυπτικής ερμηνείας αντί να μας απωθεί ασκεί κάποτε εύλογη γοητεία· προσφέρει την εικόνα μιας χαμένης ενότητας μέσα στον κατακερματισμό και μιας βεβαιότητας μέσα στην ρευστότητα.
Ωστόσο, η ιστορία της κριτικής σκέψης υπενθυμίζει διαρκώς ότι τα πιο γόνιμα έργα είναι εκείνα που αντιστέκονται στις οριστικές τους εξηγήσεις· όχι επειδή στερούνται νοήματος, αλλά επειδή υπερβαίνουν κάθε μεμονωμένη και εγωκεντρική απόπειρα ιδιοποίησής του. Ποια στάση απέναντι στο νόημα μπορεί να αντισταθεί τόσο στον δογματισμό όσο και στον σχετικισμό;
Η απάντηση, επομένως, ίσως να βρίσκεται σε μια απαιτητική ηθική της αυτοσυγκράτησης. Στην ικανότητα να διατυπώνουμε ισχυρές υποθέσεις χωρίς να τις μετατρέπουμε σε μυθοπλαστικά εμπλουτισμένες αποκαλύψεις. Να υπερασπιζόμαστε τις αναγνώσεις μας χωρίς να διεκδικούμε την αποκλειστικότητά τους. Να αναγνωρίζουμε ότι η ερμηνεία συνιστά πάντοτε γενναιόδωρη παρέμβαση και προτροπή σε διάλογο και ποτέ οριστική κατοχή.
Διότι το αντίθετο της άγνοιας δεν είναι η επιβολή της γνώσης από μία ακόμη ‘αυθεντία’. Είναι η συμμετοχική δυναμική των αναγνωστικών κοινοτήτων που αρνούνται να εκχωρήσουν τον έλεγχο του νοήματος στους αυτοανακηρυγμένους ιδιοκτήτες του.
