από τον Πάνο Ιωαννίδη(*)
Είναι νωρίς το πρωί, το φθινόπωρο εισβάλει αργά μα σταθερά στην πλανεύτρα πόλη, και εγώ κάθομαι στο γραφείο μου, ανάμεσα στις βιβλιοθήκες μου, στον χώρο που μου ζεσταίνει την ψυχή. Θέλω να γράψω, μα το βλέμμα μου έχει καρφωθεί πάνω σε μια γλάστρα που φιλοξενεί μια Υπομονή. Κοιτάζω το όμορφο λουλούδι και νιώθω ενοχές: πέρα από την αφηρημάδα μου που με κάνει να ξεχνώ το τακτικό πότισμα του, το όνομα του μου υπενθυμίζει το σημαινόμενο που λέγεται συγγραφική εγκαρτέρηση σε έναν κόσμο που ψηφιοποιείται πιο γρήγορα απ’ όσο ρυπαίνεται περιβαλλοντικά.
Τι είναι λοιπόν αυτό που το λένε συγγραφική εγκαρτέρηση, ας πούμε, κάτι σαν αυτό που το λένε αγάπη; Τι είναι αυτό που μας κρατάει σε εγρήγορση, εμάς τους ζωντανούς νεκρούς αυτής της μοναχικής τέχνης; Και γιατί δεν μπορούμε χωρίς αυτό, χωρίς, όχι να αναπαριστούμε τον κόσμο, όπως έχει επικρατήσει αφελώς να πιστεύεται τα τελευταία χρόνια, αλλά να δημιουργούμε αισθητικά σύμπαντα που καλύπτουν τα κενά που ξεχειλώνουν τη φθαρμένη ζωή;
Η εγκαρτέρηση είναι ένα χαρακτηριστικό που κάθε συγγραφέας που σέβεται τον εαυτό του και την τέχνη του, οφείλει να έχει. Πρωτίστως, η συγγραφική υπομονή, που κάποτε θα μετουσιωθεί σε δημιουργικότητα, είναι μια σχέση με τον εαυτό μας και, δευτερευόντως με τον κόσμο. Γνωστό είναι, πως η συγγραφή είναι τέχνη μοναχική, σε αντίθεση ας πούμε, με την σκηνοθεσία, που θέλοντας και μη, βασίζεται σε μια συλλογική δουλειά. Κάθε μοναξιά όμως, εμπεριέχει μια μόνωση, και αυτό είναι ίσως το υλικό που προσφέρει ανθεκτικότητα στον συγγραφέα. Η υπομονή δομείται καταρχάς πάνω στο συγγραφικό βλέμμα, το οποίο μπορεί να εναρμονίζεται με την πορεία του κόσμου, αλλά μπορεί και όχι. Ίσως κάποιοι να είναι πιο μπροστά από την εποχή τους, ή σε κάθε περίπτωση πιο πέρα. Το βλέμμα του συγγραφέα, φτάνει εκεί που το φως σταματά, και αρχίζουν οι σκιές να παίζουν το τρομερό τους παιχνίδι. Εισβάλει στα απροχώρητα πεδία όπου κυβερνά το Κακό, βουτάει στα απύθμενα βάθη όπου έχει εγκλωβιστεί το Καλό. Πέρα από την παιδεία, την ευαισθησία, τις δεξιότητες, την εμπειρία υπάρχει και αυτό το κάτι, αχαρακτήριστο ακόμη στοιχείο που ξεχωρίζει τον μεγάλο συγγραφέα, από τους άλλους, και τον κάνει να προχωρήσει έως εκεί που οι άλλοι θα σταματήσουν. Ίσως είναι αυτός που μπορεί να δει το ανθρώπινο, το πολύ ανθρώπινο να παντρεύεται με το θεϊκό, αλλά και εκείνος που δύναται να μεταξιώσει αυτό που παρατηρεί, και ίσως βιώνει σε τέχνη.
Πρόκειται για μια διαδικασία, που χωρίζει τον/την συγγραφέα στα δύο, καθότι από τη μια θέλει να ζήσει, από την άλλη οφείλει, αν θέλει να είναι πιστός στον εαυτό του, να καταγράψει. Η παρατήρηση είναι η πολύ πρωταρχική πρώτη ύλη της συγγραφής, και εμπεριέχοντας στοιχεία της υπομονής που πρέπει να έχει ένας ελεύθερος σκοπευτής, διχάζει ακόμη περισσότερο τον συγγραφέα. Και αυτό διότι, η παρατήρηση παρέχει στοιχεία στον συγγραφικό νου, για πρόσωπα και καταστάσεις, και τον γεμίζει με πειρασμούς που κλωθογυρίζουν γύρω από την ιδέα της παρέμβασης ή όχι στα πράγματα. Εδώ είναι ένα κρίσιμο σταυροδρόμι· η διαδρομή που θα πάρει ο συγγραφέας δείχνει και το επίπεδο της ωριμότητας του. Αν δεν χρησιμοποιήσει την εσωτερική πληροφόρηση που το πνεύμα του παρέχει, για να επέμβει στις καταστάσεις που παρατηρεί θα φτιάξει σπουδαιότερη τέχνη. Αν το κάνει, θα μπλέξει άσχημα, γιατί κατά κανόνα, οι άνθρωποι δύσκολα αλλάζουν, και μια επιλογή σαν αυτή θα διαβρώσει τη διαδικασία της συγγραφικής παραγωγής.
Όλα τα προαναφερόμενα, συμβάλλουν στην σπορά ενός θέματος που μπορεί να ανθίσει τη δημιουργία ενός καλού μυθιστορήματος. Η εγρήγορση του συγγραφέα έγκειται στο να γράψει το μυθιστόρημα εκείνο που θα μείνει στα λογοτεχνικά res publica, ως κλασικό, ως μοναδικό, ως ανεξίτηλο, ως σημείο αναφοράς των ομότεχνων του. Εδώ εδράζεται ο έτερος πυλώνας της συγγραφικής υπομονής. Το γράψιμο, καλό είναι να αποτελεί μια καθημερινή διαδικασία, και όπως και ο ύπνος, ει δυνατόν, να βασίζεται σε σταθερά ωράρια. Φυσικά, σε μια χώρα όπως είναι η δική μας, της οποία η επαγγελματική σταδιοδρομία των ατόμων, βασίζεται σε παράγοντες όπως είναι οι Πανελλήνιες Εξετάσεις, το Όνειρο της Δημοσιουπαλληλίας και της Μικροεπιχειρηματικότητας και η αναγκαστική Φυγή στο Εξωτερικό, η επιλογή της Συγγραφής ως μόνιμο και σταθερό επάγγελμα, φαντάζει κυριακάτικη ονείρωξη. Όμως και πάλι: εκείνος και εκείνη που θέλει να γράψει κάτι, και αυτό το κάτι τον στοιχειώνει, και δεν μπορεί να ησυχάσει, θα κάτσει να το κάνει. Καμία ημέρα χωρίς γραμμή, όπως είπε ο Απελλής.
Αν δεν κάνω λάθος, ο Μένης Κουμανταρέας έλεγε πως για το γράψιμο, χρειάζεται ένας συνδυασμός νεανικού σφρίγους και συνηθειών γέρου, και κατά την ταπεινή μου άποψη, είχε μεγάλο δίκιο. Το κείμενο σου αποκαλύπτεται και σου δείχνει τον δρόμο. Μπορεί να γράφουμε το βιβλίο που θα θέλαμε να διαβάσουμε και δεν το βρίσκουμε, αλλά γράφουμε τα βιβλία που αξίζουν να γραφτούν. Εδώ βρίσκεται ίσως και μια αρχέγονη διαφορά ανάμεσα σε εκείνον/εκείνη που γράφει και στον/στην συγγραφέα. Στη δεύτερη περίπτωση, συγγράφεται εκείνο το αισθητικό αντικείμενο, που είναι συνδεδεμένο με την Ιστορία, την Κοινωνία, την Πολιτική και εν τέλει με τη Ζωή. Οφείλουμε να υπηρετούμε το κείμενο, όπως ο ερημίτης τον Θεό του. Και ως εκ τούτου, η εγκαρτέρηση εμπεριέχει την στέρηση, όχι απαραίτητα από υλικά αγαθά. Τούτο άλλωστε βασίζεται εν πολλοίς στην άδικη κατανομή των εισοδημάτων, είναι κοινώς αποδεκτό πως, το που και από ποιους θα γεννηθεί κάποιος/κάποια καθορίζει τη μοίρα του. Η στέρηση σε αυτό το πεδίο, στοιχειώνεται από μια μορφή κοινωνικού κόστους: για να γράψεις καλά οφείλεις να έχεις δυο μοναξιές. Η πρώτη είναι η πανάρχαια μοναξιά του συγγραφέα, ενώ η δεύτερη αυτή που θα επιβάλλεις στον εαυτό σου, στερώντας τον από πολλές κοινωνικές επαφές και δραστηριότητες για να καταφέρεις να ανταποκριθείς στην αποστολή σου.
Σε έναν κόσμο που πιστεύει στην εικόνα, που σχεδόν όλα γίνονται ψηφιακά και αποτυπώνονται ως εντυπώσεις, καλές πρακτικές, ρηχές συμπεριφορές που προσδοκούν να γίνουν περιεχόμενο σε stories των τριάντα δευτερολέπτων, ποιος είναι ο ρόλος μας, ημών των τελευταίων εραστών αυτής της τέχνης; Αυτό που θέλω να πω, είναι ότι σε καιρούς που η ανάγκη των αφηγήσεων, καλύπτεται από το Tik Tok, το Instagram, το AI βεβαίως βεβαιώς, και δεν συμμαζεύεται, πόσο εύκολο είναι να κάνεις υπομονή, όταν η ανταμοιβή σου, προσμετράται σε ψιχία καλών κουβέντων των αναγνωστών και σε κείμενα που έγραψαν κάποιοι άγνωστοι σε σένα, για το πόνημα σου; Ναι υπάρχουν σπουδαίοι συγγραφείς που χάθηκαν στα Τάρταρα της Λήθης, που το έργο τους δεν αναγνωρίστηκε ως όφειλε, και είναι μάλιστα πάρα πολλοί. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που δεν πήραν το Βραβείο Νόμπελ, και ας το άξιζαν περίτρανα. Τέλος υπάρχουν αρκετοί που έχαιραν αναγνώρισης εφήμερης, σαν ποστάρισμα με χιλιάδες like, που ξεχάστηκαν όμως σχετικά σύντομα.
Ακόμη και εδώ, μπορούμε να κάνουμε μια πονηριά, και να παρατηρήσουμε εκείνους που συνεχίζουν όταν οι περισσότεροι σταματούν να παλεύουν με το θηρίο της συγγραφής. Πείτε το πίστη, πείτε το ουτοπία, πείτε το πείσμα και νεύρο (μου αρέσει πιο πολύ), αλλά ο άνθρωπος που κάθεται και παλεύει με ένα μυθιστόρημα στις μέρες μας, χωρίς να χρησιμοποιεί στην τέχνη του τη βολή της Τεχνητής Νοημοσύνης, είναι συγγραφέας. Έτσι κι αλλιώς τα θέματα δεν λείπουν από τους ταραχώδεις καιρούς μας, και ας εντάσσονται στην περίφημη κατά Ορχάν Παμούκ ταξινόμηση των θεμάτων (Έρωτας, Μουσική, Θάνατος). Ίσως το πλεονέκτημα μας, έναντι των ψηφιακών αφηγηματικών μέσων διασκέδασης, δεν είναι άλλο από το ότι αυτά πληροφορούν και αναπαριστούν, ενώ η (συγγραφική) τέχνη, είναι πρωτεύον ζήτημα αισθητικής. Δεν κάνουμε ντοκιμαντέρ, τέχνη με λέξεις, λεκτικά σύνολα, περιγραφές και ότι άλλο έχει το αισθητικό τσουκάλι μας, κάνουμε. Και εν τέλει, το τελικό στοιχείο που θα λειτουργήσει ως κόφτης, δεν είναι άλλο από το ότι συγγραφείς θα παραμείνουν εκείνοι που δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. Εκείνοι, που όπως έλεγε, ο Ουμπέρτο Έκο, για να επιβιώσουν, πρέπει να αφηγούνται ιστορίες. Εκείνοι που θα παραμείνουν οι παραμυθάδες ενός κόσμου που γυρίζει σαν σβούρα γύρω από τον εαυτό του, και πέριξ των γαλαξιών που οι Τέχνες και το Πνεύμα, έχουν ορίσει και διαμορφώσει.
(*)Ο Πάνος Ιωαννίδης είναι συγγραφέας και δημιουργός του ιδιωτικού ντετέκτιβ Πέτρου Ριβέρη. Ζει στη Θεσσαλονίκη και είναι μέλος της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας https://www.elsal.gr/el/theclub/synenoxoi/1475-panos-ioannidis.html
