της Μένης Κανατσούλη (*)
Ο πρώτος ουρανός είναι το δεύτερο βιβλίο για παιδιά της Σοφίας Θεοδοσιάδου, μιας συγγραφέως που είναι σχεδόν νεοεμφανιζόμενη στο χώρο του παιδικού βιβλίου αλλά καθιερωμένη ως ακαδημαϊκός στο αντικείμενο «ΜΜΕ και Παιδική Ηλικία», στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Σε σύμπραξη με την ξεχωριστή και γνωστή εικονογράφο Έφη Λαδά δημιούργησαν τον Πρώτο ουρανό (2026, εκδόσεις Δίσιγμα), ένα βιβλίο που πρώτα και κύρια σε σταματά ο τίτλος του. Γιατί σε κάνει να διερωτηθείς τι μπορεί να σημαίνει, πώς μπορεί ένας ουρανός να είναι πρώτος; Ή, όπως θα μας εξηγήσει απλά περί της επιρροής των τίτλων των βιβλίων στον αναγνώστη η αγαπημένη †Σοφία Γαβριηλίδου : «Οι τίτλοι των βιβλίων της λογοτεχνίας, από τότε που ήμουν πολύ μικρή, με καλούσαν σε ένα συναρπαστικό παιχνίδι. Ήταν σαν να μου έθεταν έναν γρίφο, σαν να με καλούσαν ν’ αφήσω τη λογική και τη φαντασία μου να συνεργαστούν, […] ότι κρύβουν μια όμορφη ιστορία και εγώ μπορούσα να τη βρω, να τη μαντέψω»[1]. Τι μαντεύουμε λοιπόν από τον τίτλο; Πρόκειται για τον πρώτο ουρανό που βλέπει το παιδί, όταν πρωτοέρχεται στον κόσμο και αντικρύζει το απέραντο γαλάζιο του θόλου ή είναι ο ουρανός που βλέπει κάθε πρωί το παιδί, ο άνθρωπος, όταν ξεκινά τη μέρα του;
Περικειμενικά στοιχεία μιας ιστορίας είναι, φυσικά, ο τίτλος της και η περιγραφή στο οπισθόφυλλο αλλά είναι και η εικονογράφηση του εξωφύλλου, που, εν προκειμένω, τη συνοδεύει ένα ακόμη ερώτημα για το εικονιζόμενο παιδί με τα γαλάζια μάτια καθώς βγαίνει μέσα από την πυκνή φυλλωσιά ενός δάσους. Ή, μήπως ενός συμβολικού δάσους ερωτημάτων και εμποδίων; Και ποιων; Στο εσωτερικό σαλόνι, μόλις ανοίγει κανείς το βιβλίο, η ταπετσαρία αναδεικνύει πάλι τη φύση με γαλάζια λουλούδια και με τις γαλάζιες πινελιές -εν είδει, ουρανού;- να τα πλαισιώνουν. Σε αυτές τις πρώτες ενδείξεις του βιβλίου, αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε τους συμβολισμούς που θα μας ξετυλιχτούν κατά την κειμενική ανάγνωση. Με το επόμενο δισέλιδο αναγνωρίζουμε δύο κειμενικά επίπεδα που μας προσγειώνουν στην πραγματικότητα του παιδιού-κεντρικού χαρακτήρα, του Μάρκου. Καθώς ξεκινά η μέρα, ο μπαμπάς του αγχωμένος βιάζεται να φύγουν και πιέζει το γιο του, το Μάρκο, να βιαστεί κι αυτός για να ξεκινήσουν. Τα δύο επίπεδα αντιστοιχούν στον κόσμο των ενηλίκων και στον κόσμο των παιδιών: ο μπαμπάς πιέζεται από το χρόνο για να προλάβει, ενώ ο γιος έχει όλο το χρόνο μπροστά του (της ημέρας αυτής και της ζωής του όλης) για να χασομερά. Κι έτσι στο επόμενο δισέλιδο, απλώνονται πάλι δύο επίπεδα που αφορούν τον κόσμο του Μάρκου: τον πραγματικό κόσμο και τον κόσμο της φαντασίας του ή του παιχνιδιού του, καθώς συνομιλεί με την κόκκινη κάλτσα του: αυτή είναι που του παραπονιέται ότι πάνω στη βιασύνη του να την φορέσει την πληγώνει. Όμως ο μπαμπάς του τού φωνάζει και πάλι να βιαστεί και αυτό συνεχίζεται στο τρίτο στη σειρά δισέλιδο. Στο τέταρτο, το σκηνικό αλλάζει και βρίσκονται οι δύο χαρακτήρες εκτός σπιτιού. Εδώ, τα επίπεδα είναι και πάλι διπλά: ο μπαμπάς προσηλωμένος οδηγεί το αμάξι του και ο Μάρκος μπορεί και χαζεύει τον κόσμο που παρατηρεί. Δύο κόσμοι, το μέσα και το έξω του αμαξιού και δύο κόσμοι, του ενήλικου που δεν κοιτάζει τίποτε πέρα από το τιμόνι του και του παιδιού που έχει το δικαίωμα και την ευχαρίστηση να «βλέπει».
Στο επόμενο δισέλιδο που αντιστοιχεί σε μια έναρξη κορύφωσης της πλοκής, στο σχολείο πια, η δασκάλα δίνει το έναυσμα προτείνοντας στους μαθητές της να συζητήσουν για τα όνειρά τους. Έτσι σε ένα πρώτο επίπεδο βλέπουμε πέντε «πορτρέτα» μαθητών, σε ένα δεύτερο επίπεδο πάνω από το κεφάλι τους, σαν σε κομίστικο μπαλούν, βλέπουμε το όνειρο τους και σε ένα τρίτο επίπεδο σκιές παιδιών, ίσως άλλων μαθητών που βρίσκονται στο φόντο και ακόμη σκέφτονται τα όνειρά τους. Όμως ενώ τα όνειρα των παιδιών θα λέγαμε ότι είναι τα συνήθη για τα σημερινά παιδιά, π.χ. πότε θα φάει το πρώτο του παγωτό ή πότε θα γίνει youtuber, πάνω από το κεφάλι του Μάρκου υπάρχει μια μεγάλη πέτρα ή μπορεί και βράχος. Με το επόμενο δισέλιδο, μαθαίνουμε ποιο είναι το όνειρο του Μάρκου: να διαβάζει τις σκέψεις των ανθρώπων και να λέει τις ιστορίες τους. Πόσο διαφορετικό αλλά και πρωτότυπο το όνειρό του που το συμπληρώνει μια πολύ έξυπνη εικονογράφηση· μια εικονογράφηση με μια δόση αυτοαναφορικότητας από την πλευρά της συγγραφέως: εικονίζεται ο Μάρκος να φαντάζεται μια μεγάλη οθόνη και μια σειρά θεατών που παρακολουθούν. Έτσι, έχουμε ως αναγνώστες την υπενθύμιση ότι οι αφηγήσεις των ιστοριών των ανθρώπων μπορούν να γίνουν με ποικίλους τρόπους, εξίσου και μέσα από τις οθόνες του σινεμά ή του βίντεο, των ΜΜΕ γενικότερα, για να θυμηθούμε και το ακαδημαϊκό διδακτικό και επιστημονικό έργο της Θεοδοσιάδου.
Ο Μάρκος εκμυστηρεύθηκε το όνειρό του και η δασκάλα του εκφράζει το θαυμασμό της για τη σκέψη του και είναι τότε που πάνω από το κεφάλι του Μάρκου ο βράχος διαλύεται και σκορπίζεται σε μικρές πετρούλες. Έτσι, στο επόμενο δισέλιδο, ο Μάρκος είναι ησυχασμένος και η κόκκινη κάλτσα του δεν παραπονιέται πια, καθώς τα χέρια του γίνονται τόσο μαλακά που απλώνονται, απλώνονται, μακραίνουν και αγκαλιάζουν όλη την υδρόγειο. Και τις ιστορίες της! Αυτά που συμβαίνουν στο μυαλό του Μάρκου λειαίνονται σιγά-σιγά, έχει την κατανόηση των μεγάλων και, στο ίδιο μοτίβο με τη δασκάλα, και η μητέρα του δείχνει την κατανόησή της. Όταν ακούει το Μάρκο να μιλάει μόνος του, δεν τον αποπαίρνει αλλά προσπαθεί να τον καθησυχάσει για τον «φανταστικό φίλο» με τον οποίο −όπως αυτή πιστεύει− συνομιλεί. Ξέρουμε ότι τα παιδιά που φαντάζονται ότι υπάρχει δίπλα τους ένας φίλος δεν έχουν κάποια ψυχοπαθολογία, αλλά είτε είναι μοναχοπαίδια χωρίς φίλους, είτε μοναχικά ή περνούν μια δύσκολη φάση, τραυματικών απωλειών. Ο φανταστικός φίλος υπάρχει προσωρινά για να τους στηρίζει και όταν το πρόβλημα παρέλθει μπορεί να εξαφανιστεί ή/και να υπάρχει κάπου στο μυαλό του παιδιού για όποτε άλλοτε τον χρειαστεί.
Ο Μάρκος έχει περάσει από μια σειρά αμφιβολιών και ερωτημάτων με αφορμή το χρόνο του που μοιάζει να χάνεται άσκοπα. Όμως αυτός θέλει να παρατηρεί τους άλλους, να μαντεύει τις ιστορίες τους και να μπορεί να τις διηγείται. Και η τελευταία του αμφιβολία θα πάρει και αυτή το δρόμο της, θα διαλυθεί: στην αγωνία του αν τα όνειρά του θα είναι μικρά −άρα ασήμαντα;− έρχεται ο πειστικός και ορθολογικός αλλά με τρυφερότητα λόγος της μαμάς. Παραθέτω, αν και παραφράζοντας: ότι τα όνειρά μας, μικρά ή μεγάλα, αλλάζουν όσο μεγαλώνουμε και δεν πρέπει να φοβόμαστε να «χορεύουμε» μαζί τους. Τα όνειρά μας αλλάζουν, όπως αλλάζουμε και μεις, όμως αυτά τα πρώτα όνειρά μας, ο «πρώτος ουρανός» μας, το πρώτο μας ξάφνιασμα ή το πρώτο μας γήτεμα, είναι που θα μας κάνει να ξεκινήσουμε το μεγάλο ταξίδι της ουσιαστικής ζωής.
Πριν περάσω στην ορατή, πιστεύω, θεματική του βιβλίου, θέλω να κάνω μια επισήμανση. Πριν από καιρό, ένας σημαντικός συγγραφέας παιδικών βιβλίων μου είχε πει, σε τόνο φιλικό πάντως, ότι, αν δεν υπήρχαν οι συγγραφείς, θεωρητικοί, κριτικοί, μελετητές του έργου τους δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης. Θεωρώ πως αυτή είναι μια άποψη ορθή κατά το ήμισυ. Η σχέση συγγραφέων και μελετητών κάθε είδους είναι αμφίδρομη και θα επικαλεστώ ως παράδειγμα τον Πρώτο ουρανό της Σοφίας Θεοδοσιάδου. Πριν από ένα περίπου χρόνο, το Δεκέμβριο του 2025, έλαβε χώρα το διεθνές διατμηματικό συνέδριο με διοργάνωση από το ΕΚΠΑ με τίτλο «Το όνειρο στη λογοτεχνία» και, αν μη τι άλλο ανέδειξε όλο αυτό τον πλούτο θεωρητικών απόψεων για το πώς μπορεί να υπάρχουν τα όνειρα στη λογοτεχνία[2]. Από την άλλη, μελέτες παιδοψυχολόγων και όχι μόνο έχουν αναδείξει τη σημασία του φανταστικού φίλου για παιδιά μικρής ηλικίας[3]. Η συγγραφέας του Πρώτου ουρανού δεν ανέτρεξε επί σκοπού σε θεωρητικές απόψεις για να τις μεταμορφώσει σε λογοτεχνικό κείμενο για παιδιά, όμως αυτές οι ιδέες χωνεύτηκαν λίγο-λίγο μέσα στους ευρύτερους προβληματισμούς της για την παιδική ηλικία και για το πώς αντιμετωπίζουμε τα παιδιά. Και σαν ωρίμασαν, έγιναν λογοτεχνική γραφή.
Γι’ αυτό ο λόγος της δεν έχει ούτε σοβαροφάνεια ούτε κουνάει το δάκτυλο, αλλά προσεγγίζει με ευαισθησία και σεβασμό τον κόσμο του παιδιού, ακόμη και αν πρόκειται για το ένα μοναδικό παιδί. Και γράφει ένα βιβλίο για τα όνειρα! Γιατί, αν το καλοσκεφτούμε, όλη μας η μέρα, 24 ώρες το εικοσιτετράωρο, είναι όνειρα. Μπορεί να είναι άλλα τα όνειρα που βλέπουμε στον ύπνο μας και άλλα όταν είμαστε σε εγρήγορση, όμως το να ονειρευόμαστε ή να βλέπουμε όνειρα είναι αξεδιάλυτα συνυφασμένο με την ίδια τη ζωή.
Το όνειρο του Μάρκου είναι να λέει ιστορίες −και αυτή είναι η άλλη, ισότιμη θεματική του βιβλίου. Αυτές οι ιστορίες, πριν να γίνουν αφηγήσεις, περνάν από την παρατήρηση. Παρατηρούμε τους άλλους, βλέποντάς τους ή ακούγοντάς τους, άρα τους προσέχουμε, τους δίνουμε σημασία, μπορεί ακόμη και να ταυτιζόμαστε μαζί τους. Και τότε μόνον οι ιστορίες των άλλων μπορούν να γίνουν αφηγήσεις, αφηγήσεις μέσα από κείμενα, μέσα από εικόνες, μέσα από την οθόνη. Έτσι, σε μια εποχή που όλοι μιλούν για την αποξένωση των ανθρώπων, οι αφηγήσεις εσωκλείουν την επικοινωνία και εμπεριέχουν την ανάγκη για επικοινωνία. Και ενώ το βιβλίο Ο πρώτος ουρανός δεν έχει κανενός είδους μεγαλοστομία, η επικοινωνία, αυτό το σημαντικό που συνέχει τους ανθρώπους, γίνεται το όνειρο αλλά και −γιατί όχι;− η πραγμάτωση του ονείρου. Υπό αυτή την άποψη, θα υποστήριζα ότι στο πλαίσιο των βιβλίων που γράφονται στη σημερινή εποχή για παιδιά, το βιβλίο αυτό έχει ξεφύγει από τις συνήθεις θεματικές όλων αυτών των τραγικών γεγονότων, συμφορών και κακουχιών που συμβαίνουν στον κόσμο και, αντίθετα, επιδιώκει να αναδείξει με γλυκύτητα μια αισιόδοξη προοπτική. Αυτήν που έχουν ανάγκη μικροί και μεγάλοι.
Αυτή την πραγματικότητα υπηρετεί η εικονογράφηση της Έφης Λαδά. Σύνθετη εικονογράφηση, καθώς ενώ θέλει να παραμείνει στον απτό, καθημερινό κόσμο του Μάρκου, βάζει πινελιές φαντασίας και συμβολισμών. Μπορεί ενίοτε να κάνει χιούμορ, π.χ. στην απεικόνιση της κυρίας που περιμένει στη στάση και την παρατηρεί ο Μάρκος, βλέπουμε να έχει ως κόμμωση έναν υπερμεγέθη κότσο-πεπόνι που μας θυμίζει τη δεκαετία του ’60, όμως οι συμβολικές νύξεις υπάρχουν συνεχώς: τη φύση με κάθε ευκαιρία μας την υπενθυμίζει ακόμη και με το αυτοκόλλητο στο μπλουζάκι του Μάρκου όπου δένδρα υψώνονται προς τον ουρανό, τον πρώτο ουρανό. Ή ακόμη, ο βράχος που θρυμματίζεται για να θρυμματισθούν μαζί και οι ανασφάλειες του παιδιού ή οι γαλάζιες πινελιές σαν σταλαγματιές ή ριπές ζωής σε έναν ουρανό που μπορεί κάθε μέρα να είναι ο πρώτος. Για να επιβεβαιώνεται σε όλο το ξετύλιγμα της εικονογράφησης ότι τα καθημερινά δικά μας όνειρα μπορεί να γίνουν ο δικός μας πρώτος ουρανός.
(*) Η Μένη Κανατσούλη είναι ομ. Καθηγήτρια, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
[1] Σ. Γαβριηλίδου, Φλυαρία και λακωνικότητα στην παιδική λογοτεχνία μέσα από την ανάγνωση των τίτλων της. Ζυγός, Θεσσαλονίκη 2013.
[2] Το διεθνές διατμηματικό Συνέδριο «Το όνειρο στη λογοτεχνία: Διεπιστημονικές και διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις» συνδιοργανώθηκε από το Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας, το Τμήμα Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας και το Τμήμα Φιλολογίας (Τομέας Νεοελληνικής Φιλολογίας) και έλαβε χώρα υπό την αιγίδα του ΕΚΠΑ και της Κοσμητείας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
[3] Ε. Ιορδανόπουλος & Μ. Κανατσούλη, « ‘Ο φανταστικός φίλος’ στη λογοτεχνία για μικρά παιδιά: αντιμετωπίζοντας ένα πραγματικό πρόβλημα μέσα από τη μυθοπλασία». Στο Α. Ανδρούσου & κ.ά (επιμ.), Από εδώ και από παντού: Εκπαιδευτικές αλλαγές και παιδαγωγικές πρακτικές για ένα ανοιχτό σχολείο. Πρακτικά 11ου Πανελλήνιου Συνεδρίου ΟΜΕΡ & ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ, 2019, https://drive.google.com/file/d/1ufInn-AjXtU1PfJyny9EvNRLly9IVGFQ/view , σσ.623-630.
Σοφία Θεοδοσιάδου, Ο πρώτος ουρανός, Εικ. Έφη Λαδά, Εκδ. Δίσιγμα, 2026.
