γράφει η Φαίη Γκαϊνά
Η μεγάλη περιοδική έκθεση «Belle Époque» στο ίδρυμα Β&Ε Γουλανδρή, που πρόκειται να διαρκέσει από 31 Οκτωβρίου 2026 έως 15 Φεβρουαρίου 2027, μας προσκαλεί να ξαναδούμε τη νυχτερινή ζωή του Παρισιού. Μιας πόλης σε πλήρη μεταμόρφωση, εν βρασμώ και εν κινήσει. Μια περίοδος «όμορφη», ξέγνοιαστη, ίσως επιφανειακά ανέμελη, που έως και σήμερα θεωρείται ορόσημο της ξεγνοιασιάς και της χαράς της ζωής. Έτσι, το Παρίσι στα τέλη του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ου, στο κέντρο της Αθήνας, αναβιώνεται μέσα από την κυριαρχία του χρώματος στο Ϊδρυμα Γουλανδρή. Πρόκειται για μια έκθεση feel-good με το χρώμα να κυριαρχεί και κυρίως το επιβλητικό κόκκινο. Σε σκηνοθεσία και σκηνογραφία εντυπωσιακή, που σε καμία περίπτωση δεν επισκιάζοει τα έργα, αντιθέτως τα αναδεικνύει. Ο σχεδιασμός είναι εμπνευσμένος από την Art Nouveau. Γεγονός που δίνει παλμό και θεατρικότητα στο χώρο. Προσελκύει και γοητεύει. Με αποτέλεσμα την επιτυχή επαναφορά της «Μποέμικης ουτοπίας» της Μονμάρτης. Μια εποχή έντονα θεατρική, θορυβώδης, ζωηρή και γεμάτη αντιθέσεις. Αναπόσπαστο κομμάτι αυτού: Τα φώτα των νυχτερινών κέντρων, οι αστέρες των καμπαρέ, το κομφετί, οι φυσαλίδες της σαμπάνιας, τα ρούχα ως ένδυμα, η εργατική τάξη, οι άνθρωποι του περιθωρίου, η αριστοκρατική κοινωνία. Όπως, και η τέχνη εκείνης της περιόδου που ξεκινά από τη λιθογραφία για να πάρει νέα μορφή μέσα από την ανάπτυξη της διαφήμισης με τη μορφή της αφίσας. Τους καλλιτέχνες της περιόδου, το στυλ του νεωτερισμού, την καυστική ειρωνεία, την καρικατούρα, την απεικόνιση της μελαγχολίας. Έως τον τρόπο ζωής, ως απόρροια της εκβιομηχάνισης, της εμπορευματοποίησης, της μαζικής κουλτούρας –ο ονειρικός κόσμος των απολαύσεων, η ψευδαίσθηση του καταναλωτισμού, το απερίσκεπτο – την decadence.
Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901), Moulin Rouge, Η Λαίμαργη, 1891.
Η Belle Époque, μεταξύ άλλων σημαντικών, θεωρείται η χρυσή εποχή του κινήματος της αφίσας -σύμβολο μιας νέας εποχής που συνέβαλε στον μετασχηματισμό του αστικού τοπίου. Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα κάνει την εμφάνιση της σαν την κατεξοχήν έκφραση της νεωτερικότητας. Η καλλιτεχνική αφίσα (l’ affiche d’ art) αποτύπωνε, αντιπροσώπευε και ενσάρκωνε την εξέλιξη της σύγχρονης ζωής. Μεγάλου μεγέθους, θορυβώδης και θριαμβολογικά φτιαγμένη για το δρόμο με τρόπο τέτοιο ώστε να «ανέβει» και να «κατέβει» μέσα σε λίγες ώρες. Έτσι αναδύεται μια νέα μορφή τέχνης, ίσως η μόνη τέχνη της εποχής εκείνης. Ενσωματωμένη σε μια ευρύτερη οπτική κουλτούρα της εποχής, όμοια με την φωτογραφία και τον κινηματογράφο. Και αυτό είναι κάτι ριζικά καινούργιο για την ιστορία της τέχνης ως άμεση συνέπεια της μαζικής βιομηχανικής αναπαραγωγής και παραγωγής στην έκφραση. Απόρροια αυτών είναι ότι χάνεται η μοναδικότητα των έργων τέχνης. Ενώ η αυθεντικότητα χάνεται μέσω της αναπαραγωγής, την ίδια στιγμή είναι αυτή η παραγωγή των πολλών αντιτύπων που μεταφέρει τους θεατές από τα salon στο δρόμο ∙ έτσι, η «τέχνη» ως ερέθισμα φτάνει και σε ένα άλλο κοινό. Οι αφίσες ιστορικά, λειτουργούν ως απεικόνιση της σύγχρονης ζωής, ως ένας μικρόκοσμος της τότε σύγχρονης κοινωνίας από όπου μπορεί κανείς να αντλήσει πληροφορίες για τις συνήθειες της καθημερινής ζωής, της ενδυμασίας, των απολαύσεων.
Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901), Η Jane Avril. Jardin de Paris, 1893.
Ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της περιόδου που εκπροσωπούν την αφίσα είναι ο Ανρί Τουλούζ-Λωτρέκ. Ο Λωτρέκ, καθώς και άλλοι νέοι καλλιτέχνες, όπως ο Πιέρ Μπονάρ (Pierre Bonnard), έδειξαν πρώιμο ενδιαφέρον για τις έγχρωμες λιθογραφίες και τις καλλιτεχνικές εκτυπώσεις. Η λιθογραφία ήταν ένα νέο μέσο και ως εκ τούτου απαλλαγμένο από καλλιτεχνικές παραδόσεις. Τυπωμένη σε φτηνό χαρτί και κολλημένη σε τοίχους στο δρόμο. Ήξεραν ότι η αφίσα λίγες μέρες θα άντεχε στις καιρικές συνθήκες ενός εξωτερικού χώρου. Για αυτό και θεωρήθηκε ένα πρόχειρο μέσο ανοιχτό στον πειραματισμό. Αντί για μια έκθεση σε γκαλερί, η έκθεση γινόταν στο δρόμο. Ο Τουλούζ-Λωτρέκ μάρτυρας και εικονογράφος της νυχτερινής ζωής των καταγωγίων της Μονμάρτης μέσα από την αφίσα δημιουργεί και αποτυπώνει την αίσθηση που προκύπτει από την εμπειρία του. Σύμφωνα με κριτικούς και ιστορικούς τέχνης της εποχής του ήταν αυτός που συνέβαλλε στην καθιέρωση του κινήματος της αφίσας ∙ τόσο από πλευράς σύλληψης, όσο και από πλευράς τεχνικής. Η έγχρωμη λιθογραφία του Τουλούζ-Λωτρέκ της δεκαετίας του 1890 έφτασε να συναγωνίζεται τους πίνακες του, με πολλούς να προτιμούν τις εκτυπώσεις του Λωτρέκ από τους πίνακες του. Η νεωτεριστική γλώσσα του Λωτρέκ συνιστούσε ένα υβρίδιο μεταξύ λαϊκής και υψηλής τέχνης. Ήταν ο δημοκρατικός αντιακαδημαϊσμός της Belle Époque.
αριστερά: Theophile-Alexander Steinlen (1859-1923), Περιοδεία του Chat Noir, 1896. dεξιά: Pierre Bonnard (1867-1947), France Champagne, 1891.
Η πρώτη αφίσα του Ανρί ντε Τουλούζ-Λωτρέκ ήταν η «Moulin Rouge: La Goulue το 1891, όπου απεικόνισε την χορεύτρια La Goulue να χορεύει καν-καν. Μέσα σε μια νύχτα έγινε γνωστός. Το διαφορετικό που έκανε ο Λωτρέκ ήταν ότι στις αφίσες του αποτύπωνε συγκεκριμένες διασημότητες και όχι «τύπους» ανθρώπων. Έπειτα, η οπτική δεν εμπεριείχε τίποτα το οφθαλμολαγνικό. Οι αφίσες του δεν είναι εξιδανικευμένες, δεν απεικόνιζαν αιθέριες ονειρικές φαντασιώσεις, αλλά όσα συνοψίζονταν στην κοινωνική ζωή, τη decadence –από την εργατική τάξη έως την αριστοκρατία της παρισινής ζωής – στα τέλη του 19ου αιώνα.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον του Ανρί Τουλούζ-Λωτρέκ για την αφίσα υποκινήθηκε από έναν άλλον καλλιτέχνη. Αφορμή στάθηκε η αφίσα του Μπονάρ «France-Champagne», στους δρόμους του Παρισιού το 1891. Ο Μπονάρ ακόμη ήταν σχετικά άγνωστος, οπότε κατέβαλε σημαντική προσπάθεια μέχρι να καταφέρει να τον βρει ο Λωτρέκ. Η αφίσα του Μπονάρ με το φωτεινό και μη ρεαλιστικό κίτρινο, τα έντονα μαύρα περιγράμματα -με ευκρινές το στοιχείο του Ιαπωνισμού-, και το αφηρημένο μοτίβο των φυσαλίδων, όπως ξεχύνονται από το ποτήρι της σαμπάνιας, συγκροτούσαν μια πρωτοποριακή απεικόνιση.
Η εικαστική γλώσσα της αφίσας είχε γρήγορες και τραχιές πινελιές, μεγάλη απλοποίηση της φόρμας, η έμφαση δινόταν στην επιφάνεια, στις επίπεδες χρωματικές επιφάνειες, στην απλούστευση, έως και την εξάλειψη των σκιών, τη χρήση ζωηρών χρωμάτων, τα έντονα περιγράμματα και γραμμές, οτις τολμηρές συνθέσεις. Υπήρχαν επίσης εντυπωσιακές προοπτικές (γωνίες θέασης). Με την επίπεδη επιφάνεια χρώματος να αντλεί έμπνευση από τον Ιαπωνισμό (κυρίως των ξυλογραφιών ukiyo-e) το φως πλέον πήγαζε από την καθαρή ζωντάνια των χρωμάτων. Κι αυτό που κυριαρχούσε ήταν η έκφραση του συναισθήματος. Μια νέα οπτική γλώσσα που προετοίμασε το έδαφος για την εισαγωγή της μοντέρνας τέχνης και κινημάτων, όπως το Art Nouveau.
Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901), Η May Milton, 1895.
“Ξεναγοί” της έκθεσης είναι 15 σημαντικοί καλλιτέχνες, ανάμεσά τους οι: Henri de Toulouse-Lautrec, Alfons Mucha, Théophile-Alexandre Steinlen, Pierre Bonnard, Maurice Denis, Félix Vallotton και Henri-Gabriel Ibels. Μαζί τους παρουσιάζονται έργα των Jules Chéret, René Hermann-Paul, Émile Bernard, Claude-Émile Schuffenecker, George Bottini, Théo van Rysselberghe, Louis Anquetin και Wassily Kandinsky. Περίπου 90 έργα αναδεικνύουν τη δημιουργική ιδιοσυγκρασία των καλλιτεχνών της έκθεσης. Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης σχέδια, ελαιογραφίες και παστέλ.
Την εικόνα της εποχής συμπληρώνουν πολλά φωτογραφικά τεκμήρια του Παρισιού της Μπελ Επόκ, τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας και το Musée Carnavalet – Histoire de Paris. Μέσα από αυτές τις φωτογραφίες τα έργα αποκτούν το πραγματικό αστικό τους περιβάλλον: τους δρόμους, τα βουλεβάρτα, τα πλήθη και τις καθημερινές σκηνές μιας πόλης που βρίσκεται σε πλήρη μεταμόρφωση. Στην έκθεση παρουσιάζονται επίσης πολλά αποσπάσματα ταινιών εποχής, καθώς και οι πρώτες ταινίες “Les colleurs d’affiches” (Οι αφισοκολλητές) των αδελφών Lumière και “Défense d’afficher” (Απαγορεύεται η αφισοκόλληση) του Georges Méliès.
Άποψη της «Belle Époque». Photo credits Χριστόφορος Δουλγέρης.
Η έκθεση «Belle Époque» συνοδεύεται από ένα παράλληλο πρόγραμμα δράσεων, όπως και την σειρά podcast B&E Goulandris Podcasts: «μια ηχητική κατάδυση στον μαγευτικό κόσμο της Τέχνης».
INFO:
Διάρκεια έκθεσης: 31 Οκτωβρίου 2026 – 15 Φεβρουαρίου 2027
Περισσότερες πληροφορίες: goulandris.gr
