από τον Πάνο Ιωαννίδη
Μέμνησο λουτρών οις ενοσφίσθης, μας λέει ο Αισχύλος στους Χοηφόρους, αναφερόμενος στη δολοφονία του Αγαμέμνονα. Η ίδια φράση έχει χρησιμοποιηθεί περίτεχνα, και κυρίως μετωνυμικά, από τον Γιώργο Σεφέρη, στο Μυθιστόρημα του. Μπορεί να αποδοθεί, στη νέα ελληνική, ως Θυμήσου τα λουτρά όπου σε σκότωσαν.
Στο μέρος όπου πηγαίνει κάποιος για να καθαρίσει το κορμί του, και ίσως την ψυχή του, η επίθεση είναι ευκολότερη, γιατί στα λουτρά είμαστε πιο ξένοιαστοι και λιγότερο υποψιασμένοι. Η μεταφορά εντούτοις είναι πασίδηλη, μια και ο φόνος στον οποίο αναφέρεται η ρήση, μπορεί να είναι συμβολικός. Εν ολίγοις να μην οριοθετείται στην τραγική αφαίρεση της ζωής ενός ανθρώπου, αλλά να συμπεριλαμβάνει κάτι βαθύτερο, μια πληγή που μετατρέπεται σε τραύμα ζωής.
Τι μπορεί να σημαίνει όμως αυτό για τους συγγραφείς; Πως μας δολοφονούν όταν είμαστε σε τρυφερή ηλικία και ένα μοιραίο γεγονός μας κάνει καλλιτέχνες; Και ποια είναι τα λουτρά στα οποία προσφεύγουμε για να ιάνουν οι πληγές μας; Μιλάμε για εκείνες οι ανθρώπινες πληγές μας, που γίνονται τροφή για τη δημιουργία των γραπτών μας. Που δεν κλείνουν, παρά κακοφορμίζουν και γίνονται τραύματα που μας σκοτώνουν εσωτερικά και εν συνεχεία, όταν αποφασίζουμε ότι μπορούμε να ζήσουμε πάλι, παράγουν ένα αδιόρατο κίνητρο, όχι μόνο επιβίωσης, αλλά και ολοκλήρωσης δια της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Αν δεν υπάρχει τραύμα μέσα σου, δεν μπορείς να γράψεις λέει ένα παλιό εθιμικό ρητό, που έχει καταγραφεί περισσότερο στην συγγραφική αργκό, παρά στα εθιμικά πρακτικά της λογοτεχνικής κοινότητας. Τι μπορεί να είναι όμως τραύμα για έναν συγγραφέα; Μια οικογενειακή τραγωδία, η ορφάνια σε τρυφερή ηλικία, ένας βιασμός, ένας ανήμπορος άνθρωπος μέσα στο σπίτι που μεγαλώνεις; Ή μήπως οι συγγραφείς τελικά και γεννιόμαστε και γινόμαστε και το τραύμα της παιδικής ηλικίας, απλώς επιτείνει αυτή τη διαδικασία μετασχηματισμού μας;
Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι δεν έχουν ιστορίες να διηγηθούν, είπε ο Λέο Τολστόι, ενώ χρόνια αργότερα ο Ουμπέρτο Έκο τόνιζε την σημασία των κενών (της ζωής), για την συγγραφή. Αν δούμε το πράγμα κάπως πιο διαλεκτικά, μπορούμε να προσφύγουμε στον Τζον Λε Καρρέ: Ένας σκύλος που κάθεται δίπλα στο αναμμένο τζάκι, είναι η αρχή μιας ιστορίας, αλλά ένας σκύλος που κάθεται δίπλα στο αναμμένο τζάκι, απέναντι από μια γάτα, είναι η αρχή μιας πολύ ενδιαφέρουσας ιστορίας. Όμως και εδώ, η περιπέτεια ανάμεσα σε έναν παραδοσιακό καβγά που επίκεται να ξεκινήσει, εμπεριέχει το προηγούμενο ως αφορμή, και τη διάσταση ανάμεσα στον σκύλο και στη γάτα, ως αιτία και ως ένα μόνιμο υπαρξιακό τραύμα που ψάχνει να επουλωθεί.
Υπό αυτό το πρίσμα τα λουτρά, αποκτούν μια διττή σημασία. Από τη μια πλευρά, μεταφορικά μιλώντας, είναι ο χώρος όπου συγγραφέας δέχτηκε την επίθεση, και κάτι μέσα του αν δεν δολοφονήθηκε, σίγουρα έσπασε. Από την άλλη, ως η εστία δημιουργίας του τραύματος, αναγκάζει τον συγγραφέα, συνειδητά, αλλά και υποσυνείδητα να επιστρέφει στον τόπο του εγκλήματος. Πρόκειται για μια επιστροφή που διέπεται από τον σεφερικό μνησιπήμων πόνο, τον πόνο δηλαδή που θυμάται τον πόνο. Ρήση που, οφείλουμε να σημειώσουμε, και πάλι συνδέεται με τον Αισχύλο (Αγαμέμνων). Όμως τούτη, η επίπονη δοκιμασία, που έχει αναμφίβολα στοιχεία πνευματικού τοκετού, καταλήγει στο έργο τέχνης, στο μυθιστόρημα, στο ποίημα, στο διήγημα, ακόμη και στο δοκίμιο.
Τα λουτρά μπορούν να ιδωθούν ως χώρος αναπαραγωγής του τραύματος, αλλά και ως χώρος επούλωσης του. Για να γίνουμε πιο κατανοητοί, μπορούμε να δανειστούμε από τη Βιρτζίνια Γουλφ, τη φράση ως τέτοια, και όχι το πασίγνωστο της δοκίμιο, ήτοι αυτό το δικό σου δωμάτιο, όπου κάθεσαι να γράψεις. Γιατί όταν κάθεσαι να γράψεις έρχεσαι αντιμέτωπος με τα α λα Τζέιμς Ελρόι, σκοτάδια σου, με το σκοτεινό (ακάλυπτο) του σπιτιού που μεγάλωσες α λα Ορχάν Παμούκ, με το δικό σου τραύμα που σε έθρεψε, σε θυματοποίησε, σε απομόνωσε και σε ώθησε να καταγράψεις την ερημιά, την απανθρωπιά, την ομορφιά και τη γοητεία του κόσμου που σε περιβάλει. Το τραύμα γίνεται το πηνίο που δίνει ρεύμα στη διαδικασία επικοινωνίας σου με τον κόσμο, ενώ ο μαγνήτης δεν είναι άλλος παρά η τέχνη σου.
Μπαίνουμε λοιπόν στα λουτρά για να καθαρίσουμε εκείνες τις πληγές που δεν κλείνουν, τα σημάδια που δεν σβήνει ο καιρός, ώστε να θρέψουν και να ταΐσουν την συγγραφική μας δραστηριότητα. Ιδωμένα, υπό μια μεταφορική όπως προείπα οπτική, τα συγγραφικά λουτρά μπορούν να λάβουν πάμπολλες διαστάσεις, εγκιβωτίζοντας το τραύμα και απελευθερώνοντας τη δημιουργία. Αυτά τα συγγραφικά λουτρά, δύναται να έχουν θετικό ή αρνητικό πρόσημο για την κοινωνία. Μπορεί να περιλαμβάνουν την προσφυγή στο αλκοόλ, σε ψυχοτρόπες και ναρκωτικές ουσίες, την τακτική επίσκεψη στα πορνεία, την ψυχοθεραπεία, τον μοντελισμό, το σκάκι, τα μαστορέματα, το κολύμπι. Ο κατάλογος δεν έχει τελειωμό. Ο καθένας και η καθεμία βρίσκει τα δικά του λουτρά και αφιερώνεται εν μέρει σε αυτά, ώστε εν συνεχεία να δοθεί στην συγγραφή.
Έχοντας τη χαρά να ζω πλησίον των Λουτρών Λαγκαδά, δεν χάνω ευκαιρία, να τα επισκέπτομαι. Αν εξαιρέσεις τον μοντελισμό, που είμαι αρχάριος, και το σκάκι, που παραμένω εξαιρετικά απρόσεκτος, και ας περνάνε τα χρόνια, τα ιαματικά λουτρά, έχουν γίνει τα δικά μου συγγραφικά λουτρά. Τα ιαματικά λουτρά της περιοχής χρονολογούνται από το 900 μ.χ. με την αρχαιότερη δεξαμενή των εγκαταστάσεων να χτίζεται τότε και να φέρει το όνομα ενός στρατιωτικού βυζαντινού ιατρού, του Ιουστινιανού. Στους ιατρικούς κύκλους της Θεσσαλονίκης, κυκλοφορεί επίσης η φήμη, ότι το ίαμα των συγκεκριμένων λουτρών είναι από τα ποιοτικότερα της Ευρώπης.
Το ζήτημα ωστόσο, είναι τι κάνουμε οι συγγραφείς αφού βγούμε από τα λουτρά μας. Όταν το όποιο ίαμα έχει εισέλθει από τους πόρους μέσα στο σώμα και στο πνεύμα μας και μένει η λαγαρή έμπνευση. Η όλη διαδικασία είναι κάπως σαν τα προβλήματα των μαθηματικών, που αν καταλάβεις τι σου ζητάει, και εφόσον είσαι διαβασμένος, τότε η μισή λύση είναι μπροστά σου. Η άλλη μισή, το να κάτσεις δηλαδή να γράψεις κάτι σπουδαίο, είναι ζήτημα ταλέντου, εντατικής εργασίας, κοπιώδους στοχασμού, εύστροφης αντιληπτικής ικανότητας, τρελού πείσματος και αυτού που εγώ ονομάζω τύχη. Δηλαδή της ανερμήνευτης τυχαιότητας του χάους. Που σε ένα βαθμό το συναντάμε όταν μπαίνουμε στα λουτρά.
* Ο Πάνος Ιωαννίδης είναι συγγραφέας και δημιουργός του ιδιωτικού ντετέκτιβ Πέτρου Ριβέρη. Ζει στη Θεσσαλονίκη και είναι μέλος της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας https://www.elsal.gr/el/theclub/synenoxoi/1475-panos-ioannidis.html
