από την Αλεξάνδρα Χαΐνη
Μια ζωή γράφοντας ή γράφοντας μια ζωή; Νομίζω ότι στην περίπτωση της Annie Ernaux ισχύουν και τα δύο. Καθώς το έργο της βραβευμένης (και) με Νόμπελ (2022) Γαλλίδας συγγραφέως είναι πρωτίστως αυτομυθοπλασία: Ιστορίες από τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια, η σχέση με τους γονείς, οι έρωτές της στο Πανεπιστήμιο και αργότερα, ένα χρονικό της Γαλλίας από τη δεκαετία του ’50 έως σήμερα στο περίφημο Τα χρόνια (μετ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Μεταίχμιο, 2021). Πάνω από 20 βιβλία που έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και κυκλοφορούν και στα ελληνικά, τα περισσότερα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο και κάποια από τις εκδόσεις Χατζηνικολή και Δαίδαλος.
Πρόσφατα, η 86χρονη πλέον συγγραφέας -γεννήθηκε την 1η Σεπτεμβρίου του 1940- παραχώρησε συνέντευξη στο περιοδικό New York, με αφορμή την κυκλοφορία στα αγγλικά του βιβλίου Annie Ernaux της σειράς Cahier των εκδόσεων de L’Herne, με τον τίτλο Writing, The Other Life. Το βιβλίο, που περιλαμβάνει 24 αδημοσίευτα κείμενα, λογοτεχνικές κριτικές, συνεντεύξεις, ημερολογιακές σημειώσεις, επιστολές από τη Σιμόν ντε Μποβουάρ, δημοσιεύματα κλπ., κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2022 λίγο πριν την απονομή του Νόμπελ.
Στη συνέντευξη, που έκανε τηλεφωνικά η Jasmine Vojdani, βιβλιοκριτικός και δημοσιογράφος επί θεμάτων πολιτισμού στο New York, η Ernaux μιλά για τη συγγραφική της πορεία, για το MeToo και τις αποκαλύψεις για την υπόθεση της Gisèle Pelicot αλλά και για τον κοινωνικό αναβρασμό στη Γαλλία σήμερα.
Στο κείμενο που ακολουθεί, έχω σταχυολογήσει τις πιο ενδιαφέρουσες, θεωρώ, απαντήσεις της, τις οποίες παρουσιάζω θεματικά, χωρίς δηλαδή τις ερωτήσεις της δημοσιογράφου (εκτός από τις δυο τελευταίες).
Το κίνημα των νέων
Η κυβέρνηση δεν έχει δείξει καμία επίγνωση ή κατανόηση για το τι συμβαίνει ανάμεσα στους νέους. Αυτό συμβαίνει εδώ και χρόνια, αλλά η στάση αυτή έχει γίνει ακόμη πιο έντονη υπό τον Πρόεδρο Μακρόν. Κάθε φορά που οι αγρότες κάνουν την παραμικρή κίνηση, γίνονται αμέσως δεκτοί στο Μέγαρο των Ηλυσίων. Από οικονομικής άποψης, οι αγρότες παίζουν σημαντικό ρόλο, ενώ οι νέοι φαίνεται να μην έχουν καμία σημασία για την οικονομία, τουλάχιστον επιφανειακά. Χρειάστηκε να περάσει πάνω από μήνας μέχρι ο Μακρόν να συναντηθεί τελικά με της φοιτητές που συμμετείχαν στο κίνημα. Είναι θλιβερό.
Υπάρχει ένα σύνθημα που ίσως έχετε ακούσει: «Bismillah, είναι σκοτάδι». Αυτό συνοψίζει την τρέχουσα κατάσταση. Όλη η χαρά και η ωριμότητα που έδειξαν οι μαθητές του λυκείου έχει εξαφανιστεί. Η Γαλλία δίνει την εντύπωση μιας γερασμένης χώρας που νοιάζεται μόνο για τους πλούσιους και καθόλου για τις πιο ζωτικές της δυνάμεις. Μπορεί να ακούγομαι πολύ θυμωμένη, αλλά είμαι κυρίως ανήσυχη και λυπημένη.
Πολιτικός ακτιβισμός
Η ενασχόλησή μου με την πολιτική είναι σαν συνέχεια της συγγραφής. Όταν γράφω, νιώθω ένα αίσθημα ευθύνης, ότι δεν εξαπατώ τον εαυτό μου. Αφορά την αλήθεια: την αλήθεια της μορφής, την αλήθεια της γραφής. Αφότου πήρα το Νόμπελ, τα πράγματα έχουν αλλάξει, με την έννοια ότι βρίσκομαι πολύ περισσότερο στο προσκήνιο και μου ζητούν να πάρω θέση. Υπογράφω άρθρα γνώμης – για παράδειγμα σχετικά με την Παλαιστίνη. Η δέσμευσή μου σε σχέση με τη Γάζα πάει όμως πολλά χρόνια πίσω. Ήταν το 1967 κατά τη διάρκεια του Πολέμου των Έξι Ημερών όταν συνειδητοποίησα πως το Ισραήλ ήταν ένα αποικιακό κράτος. Πριν από αυτό, είχα την πάγια άποψη ότι τα εδάφη του Ισραήλ, του παραχωρήθηκαν κατά κάποιο τρόπο ως αποζημίωση. Έχω συμμετάσχει στην «Ανυπότακτη Γαλλία» («La France Insoumise»), το κόμμα που ίδρυσε ο υποψήφιος πρόεδρος Ζαν-Λυκ Μελανσόν για πάνω από μια δεκαετία τώρα. Έκανα μια συνειδητή επιλογή σχετικά με το γιατί και ποιον θέλω στη Γαλλία σήμερα.
«Θα γράψω για να εκδικηθώ τον λαό μου»
(Την παραπάνω «υπόσχεση» είχε δώσει η Ernaux στον εαυτό της στην ηλικία των 20 ετών.) Νομίζω ότι αυτό που εννοούσα όταν ήμουν 20 ετών, ήταν ότι κάποια σαν εμένα, που γεννήθηκε δηλαδή με το δικό μου υπόβαθρο -από εργατική τάξη, φτωχή, χωρίς κουλτούρα, και ούτω καθεξής- μπορούσε και έπρεπε να αφήσει μια μαρτυρία. Αλλά στην πραγματικότητα δεν ήξερα πώς θα το έκανα αυτό. Έχω την αίσθηση ότι δεν έχω γράψει αποκλειστικά για τον εαυτό μου. Φυσικά, η συγγραφή είναι κάτι που με αφορά προσωπικά, κάτι που μου λείπει όταν δεν μπορώ να το κάνω. Όμως στόχος μου δεν ήταν ποτέ να αναδείξω ένα μεμονωμένο άτομο. Αφορά το γενικό και το συλλογικό μέσα στο άτομο.
Τα Χρόνια
Το μεγαλύτερο πρόβλημα με Τα Χρόνια ήταν να βρω τη σωστή μορφή, να καταλάβω πώς να μεταδώσω την Ιστορία και τη δική μου ιστορία ταυτόχρονα. Ο πρόλογος, που ξεκινά με το «οι εικόνες θα εξαφανιστούν», γράφτηκε το 1985, όταν το έργο δεν ήταν ακόμη σαφές για μένα. Στη συνέχεια, στην επόμενη ενότητα, όταν έρχομαι στον κόσμο ως μικρό κορίτσι, υπάρχουν όλες αυτές οι φωνές, οι οικογενειακές φωνές, αλλά και εκείνες από το καφέ-μπακάλικο των γονιών μου. Για μένα, αυτό είναι τελικά το παρελθόν. Εκείνη τη στιγμή, βρίσκομαι ξεκάθαρα σε μια συλλογικότητα.
Αυτομυθοπλασία και πραγματικότητα
Πιστεύω ότι τα πάντα πρέπει να δίνονται στο κοινό με κάποιον τρόπο. Όσα γράφω είναι μαρτυρίες – μιας συνείδησης, μιας ερευνητικής διαδικασίας. Σε πολλά από τα βιβλία μου μοιράζομαι τις σκέψεις μου καθώς γράφω, περιγράφοντας τι συμβαίνει και πώς αντιδρώ. Στη Γαλλία, ωστόσο, σπάνια μιλάμε πλέον για αυτομυθοπλασία. Τώρα, μιλάμε για βιβλία, και αυτό είναι όλο. Υπάρχουν βιβλία όμως που δεν είναι ακριβώς μυθιστορήματα, τα οποία περιλαμβάνουν τα δικά μου γραπτά και του Édouard Louis.
Είμαι απολύτως αφοσιωμένη στην πραγματικότητα, όχι μόνο στα γεγονότα, αλλά και στην πραγματικότητα της έρευνας που ακολουθώ. Στο Αναμνήσεις ενός κοριτσιού (μετ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Μεταίχμιο, 2022), για παράδειγμα, υπάρχει η πραγματικότητα ενός βιασμού που συνέβη όταν ήμουν 18 ετών. Κατά μία έννοια, προσπαθώ να φτάσω στην καρδιά του τι σημαίνει αυτό, τι είναι στην πραγματικότητα. Έτσι, υιοθετώ μια διάκριση μεταξύ του 18χρονου κοριτσιού, και εμένα, της αφηγήτριας, που είμαι 73 ή 74 ετών τη στιγμή που γράφω. Αυτό είναι κομμάτι της αλήθειας.
#MeToo και Pelicot
Η υπόθεση της Gisèle Pelicot υπήρξε καθοριστική για την αλλαγή στη συνείδηση του γαλλικού κοινού – μια αλλαγή που ξεπερνά κατά πολύ το κίνημα #MeToo. Είναι αξιοσημείωτο ότι μετά από επιδίωξη της ίδιας της Pelicot, η δίκη διεξήχθη δημόσια και είχε μεγάλο αντίκτυπο. Όλοι οι κατηγορούμενοι είναι άνδρες· δεν είναι τέρατα. Στο μυαλό τους, πιθανότατα δεν θεωρούσαν ότι διέπρατταν «βιασμό». Όλα όσα αποκαλύπτονται, όλα όσα έρχονται στο φως, έχουν μεγάλη σημασία. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να λαμβάνουν δημοσιότητα τέτοια ζητήματα ώστε όταν μια γυναίκα δέχεται επίθεση από έναν άνδρα που γνωρίζει, να ξέρει ότι δεν είναι μόνη και ότι έχει τη δύναμη να μιλήσει. Πιστεύω ότι αυτό έχει γίνει κατανοητό ανάμεσα στους νέους ανθρώπους.
Έγραψα το Αναμνήσεις ενός κοριτσιού πριν από το κίνημα #MeToo. Για μεγάλο διάστημα φοβόμουν να το γράψω μη τυχόν και στιγματιστώ από τους αναγνώστες – και συγκεκριμένα, φοβόμουν μήπως επικρατήσει η αντίληψη ότι «η ίδια τα ήθελε». Υπήρχε ένα ολόκληρο αφήγημα, σύμφωνα με το οποίο η γυναίκα είναι πάντα εκείνη που απέτυχε να προστατεύσει τον εαυτό της. Ήταν, κατά κάποιον τρόπο, η «ιδανική» ένοχη. Κι αυτό, πιστεύω, έχει αλλάξει.
Η έννοια της «προδοσίας»
Η έννοια της προδοσίας είναι κάτι που βίωσα για πρώτη φορά όσο εργαζόμουν ως δασκάλα. Δίδαξα σε «δύσκολες» τάξεις, των οποίων οι μαθητές προέρχονταν από εργατικά στρώματα και ενώ επιθυμούσα να μεταδώσω τη γνώση, είχα διαρκώς την αίσθηση ότι βρισκόμουν στην «άλλη πλευρά». Εξωτερικά, μπορεί να φαινόμουν ως ένας άνθρωπος επιτυχημένος, όμως στην πραγματικότητα η δική μου παιδική ηλικία και εφηβεία ήταν ακριβώς όπως η δική τους. Αισθάνομαι ακόμη πολύ άβολα σε αυτόν τον «υψηλό» κόσμο, τον οποίο αποφεύγω συστηματικά. Αποτελώ μεν μέρος της λογοτεχνικής σκηνής, όμως όχι της λογοτεχνικής σκηνής της υψηλής κοινωνίας.
Η διδασκαλία ως αφύπνιση
Η διδασκαλία με ανάγκασε να αντιμετωπίσω αυτό που ήμουν κάποτε, τη συμπεριφορά μου, τον τρόπο ομιλίας μου και ούτω καθεξής. Είχα ένα 11χρονο παιδί στην τάξη μου που προερχόταν από την εργατική τάξη, το οποίο ενώ είχε εξαιρετικές επιδόσεις στη γαλλική λογοτεχνία, μιλούσε άσχημα. Αμέσως είδα τον εαυτό μου σε αυτό. Όταν μετακόμισα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, δίδαξα μέσω αλληλογραφίας στο Εθνικού Κέντρου Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Είχα επιλέξει τη γαλλική αυτοβιογραφία ως ακαδημαϊκή εξειδίκευση και όσο περισσότερο τη δίδασκα, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούσα την αξία της.
Ανάμικτα συναισθήματα για το Νόμπελ
Στο παρελθόν, κάθε φορά που κάποιος κέρδιζε το Νόμπελ, σκεφτόμουν: «Καημένη ψυχή. Πρέπει να πάει στη Στοκχόλμη, να εκφωνήσει λόγο, όλα αυτά». Ένιωθα αιφνιδιασμένη μέχρι την τελευταία στιγμή, παρά τις φήμες. Με τη νίκη, ήταν σαν να βρέθηκα σε άλλο πλανήτη. Ήταν μια τεράστια διάσπαση στη ζωή μου – ξεκινώντας από το ταξίδι στη Στοκχόλμη και όλη την τελετή. Αρχικά, δεν ήταν ένας θεσμός που φτιάχτηκε για τις γυναίκες. Πρέπει να φοράμε μακριά φορέματα· είναι μια τελετουργία εξουσίας, με εντελώς ξεπερασμένο τελετουργικό. Οι προθέσεις του Άλφρεντ Νόμπελ ήταν ευγενείς. Αλλά όλα όσα το ακολουθούν -ο όγκος της αλληλογραφίας, τα ατελείωτα αιτήματα- είναι βάρος.
Επιπλέον, στη Γαλλία, το Νόμπελ μου αμφισβητήθηκε έντονα – πρωτίστως επειδή έως τότε απονεμόταν μόνο σε άνδρες. Η Γαλλία είναι μια χώρα όπου η λογοτεχνία δεν έχει προσαρμοστεί στον τρέχοντα αιώνα, όπως συμβαίνει στις ΗΠΑ. Πριν εκδώσω το Τα Χρόνια, δεχόμουν συχνά επιθέσεις από κριτικούς με τον ισχυρισμό ότι αυτό που έγραφα δεν ήταν «λογοτεχνία». Στη συνέχεια, δέχτηκα επίθεση σε μια ραδιοφωνική εκπομπή με παρουσιαστή τον Alain Finkielkraut, ο οποίος έγινε γνωστός για την έντονη αντίθεσή του στο Ισλάμ, και τον δημοσιογράφο Pierre Assouline. Με κατηγόρησαν για αντισημιτισμό επειδή υποστήριξα το μποϊκοτάζ των ισραηλινών προϊόντων μόλις ανέλαβε καθήκοντα ο Νετανιάχου και μια καμπάνια κατά της επίσκεψής του στο Παρίσι.
Έχετε πει ότι τα περισσότερα βιβλία σας είναι γραμμένα σαν να είναι τα τελευταία σας. Τι σας έχει απομείνει να γράψετε;
Έχω πλήρη επίγνωση ότι αυτό πάνω στο οποίο δουλεύω εδώ και καιρό είναι το τελευταίο. Αλλά νομίζω ότι γενικά αυτό το μότο πρέπει να ακολουθεί ένας συγγραφέας ώστε να αφιερώνει στο βιβλίο του όλη του την ενέργεια.
Για ποιο πράγμα είστε περήφανη;
Για το ότι έχω γράψει βιβλία που μπορεί να έχουν αλλάξει λίγο τον κόσμο. Τον κόσμο των γυναικών, τον κόσμο των καταπιεσμένων.
INFO: Ολόκληρη τη συνέντευξη μπορείτε να την βρείτε στο www.vulture.com/article/annie-ernaux-interview-french-protests-nobel-prize.html.
