γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Το βιβλίο «Η Εχθρική Χαρά» (La joie ennemie) της Καουτέρ Αντιμί, που κυκλοφόρησε πρόσφατα, είναι ένα βαθιά προσωπικό αφήγημα που συνδυάζει την ιστορία της τέχνης με τα τραύματα της σύγχρονης Αλγερίας. Το 1994, ο πατέρας της Καουτέρ Αντιμί (Kaouther Adimi, γεν. 1986) αποφάσισε να εγκαταλείψει τη Γαλλία και να επιστρέψει στην πατρίδα του με τη γυναίκα και τα παιδιά του, συμπεριλαμβανομένου ενός μωρού, ενώ εκεί χυνόταν αίμα και οι περισσότεροι πολίτες, σε αντίθεση, προσπαθούσαν απεγνωσμένα να εγκαταλείψουν την Αλγερία με κάθε κόστος. Η Καουτέρ, κατάλαβε περισσότερα γι’ αυτό το θέμα μετά από πολλά χρόνια, πολλή σκέψη, πολλές συζητήσεις, μερικές φορές σε έντονη χροιά, με τον πατέρα της. Δεν ήταν πραγματικά μια επιλογή που είχε ο πατέρας της, αφού ήταν πολλαπλώς δεμένος με την Αλγερία. Εκείνος, έπρεπε να επιστρέψει, ήταν υποχρεωμένος να επιστρέψει! Ήταν συνδεδεμένος με τον στρατό ο οποίος είχε χρηματοδοτήσει το διδακτορικό του στη Γαλλία, κι’ έτσι όφειλε εκ των πραγμάτων να γυρίσει πίσω, αλλιώς θα θεωρούνταν λιποτάκτης. Ήταν κάποιος που μεγάλωσε σε ένα χωριό στα ανατολικά της χώρας κατά την διάρκεια του πολέμου της ανεξαρτησίας, ο οποίος χρωστούσε ολόκληρη την καριέρα του στο γεγονός ότι η Αλγερία έγινε ανεξάρτητη. Αυτό του επέτρεψε να πάει σχολείο και είχε απόλυτη ευγνωμοσύνη για αυτή τη χώρα. Όμως όφειλε την επιστροφή του και σε όσους έμειναν πίσω, τη στιγμή που η Αλγερία βυθιζόταν σε μια φρικιαστική αδελφοκτόνα τραγωδία. Προσληφθείς από τον στρατό για να χρηματοδοτήσει τις σπουδές του, ο πατέρας της συγγραφέως επέλεξε την πόλη της Γκρενόμπλ για να γράψει τη διατριβή του, με θέμα «Η άνοδος του ισλαμισμού στην Αλγερία υπό το πρίσμα του γαλλικού περιοδικού Τύπου». Επιστροφή στην Αλγερία, λοιπόν και για την συγγραφέα, σε ηλικία οκτώ ετών, κατά τη διάρκεια του πολέμου, εκείνων των δύσκολων στιγμών για την πατρίδα τους.
Τον Νοέμβριο του 2022, ωστόσο, στο Παρίσι, όπως και άλλοι συγγραφείς πριν από αυτήν, η Καουτέρ Αντιμί περνάει μια νύχτα στο Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου. Η ιστορία ξεκινά ως μια μορφή ανάθεσης στην Αντιμί να γράψει για τη ζωή της Μπάγια (Fatma Haddad), μιας εμβληματικής Αλγερινής ζωγράφου που θαύμαζαν ο Πικάσο και ο Ματίς. Στο πλαίσιο της ομώνυμης συλλογής, και μετά από μια πρώτη απόπειρα στο Μουσείο Πικάσο, η συγγραφέας επισκέπτεται το συγκεκριμένο χώρο, όπου μόλις άνοιξε μια έκθεση αφιερωμένη στην συγκεκριμένη Αλγερινή ζωγράφο. Μέσα από το πορτρέτο αυτής της καλλιτέχνιδας, στην Καουτέρ Αντιμί ξυπνούν αναμνήσεις από την άφιξή της στη Γαλλία τριάντα χρόνια νωρίτερα. Έτσι, κατά τη διάρκεια μιας νύχτας που η συγγραφέας περνά μόνη της στο Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου στο Παρίσι περιτριγυρισμένη από τα έργα της Μπάγια, η αφήγηση μετατρέπεται σε μια επώδυνη ενδοσκόπηση του δικού της παρελθόντος.
Το 1994, η Ένοπλη Ισλαμική Οργάνωση, γνωστή ως GIA (Groupe Islamique Arme) πήρε τα όπλα στην Αλγερία και ξέσπασε βία. Ο πατέρας της Καουτέρ Αντιμί αρνήθηκε να θεωρηθεί λιποτάκτης. Παρά τις προειδοποιήσεις των συγγενών τους εκεί, η οικογένεια επέστρεψε σπίτι. Γεννημένη στην Αλγερία το 1986, η Καουτέρ Αντιμί αφηγείται την εμφύλια σύγκρουση, γνωστή και ως Μαύρη Δεκαετία, η οποία έλαβε χώρα τη δεκαετία του 1990. Μέσα από τη γραφή της, ο αναγνώστης ανακαλύπτει μια άλλη Αλγερία, πιο σύγχρονη αλλά θύμα απίστευτης βαρβαρότητας. Πέρα από το ιστορικό πλαίσιο, όμως, η συγγραφέας αναδεικνύει το εξαιρετικό πεπρωμένο αυτής της νεαρής ορφανής, η οποία έγινε ζωγράφος αναγνωρισμένη παγκοσμίως για το έργο της. Φίλη του Ματίς και του Πικάσο, οι περιπέτειές της μας βυθίζουν στο καλλιτεχνικό κλίμα της εποχής.
«Η εχθρική χαρά», είναι μια οικεία και διακριτική αντανάκλαση μιας βίαιης και τραυματικής παιδικής ηλικίας. Με συγκίνηση, η μυθιστοριογράφος αφηγείται τις σκηνές του πολέμου που είδε και τις πληγές που την συνοδεύουν ως ενήλικη, ετούτη τη φορά. Μια φράση στο βιβλίο είναι αρκούντως χαρακτηριστική του όλου κλίματος της συγγραφέως με τον πατέρα της η οποία λειτουργεί και ως απόφθεγμα: «Ξεμένοντας από επιχειρήματα, στο τέλος του πέταξα στα μούτρα, ότι μας είχε κουβαλήσει πίσω στον πόλεμο. Για πολλή ώρα δεν έβγαλε άχνα, μέχρι που με φωνή βραχνή, ψυχρή, μουρμούρισε: ‘Σας προσφέρω μια χώρα. Εδώ, ποτέ και κανένας δεν θα σας πει ότι δεν είστε στον τόπο σας. Που να πάρει ο διάολος σου πρόσφερα μια ολόκληρη χώρα…’». Αλλά πριν φύγει, ο πατέρας δεν εξήγησε στα παιδιά του ότι εκεί γινόταν πόλεμος και τα οποία ανακάλυψαν την σκληρή πραγματικότητα μόνο κατά την άφιξή τους. Ο πατέρας τους ήταν στόχος τρομοκρατών επειδή ήταν καθηγητής πανεπιστημίου, όπως και η μητέρα της, δημοσιογράφος. Ήταν τρία γαλλόφωνα παιδιά που δεν μιλούσαν αραβικά. Λίγο μετά την άφιξή τους στην Αλγερία, συνάντησαν ένα ψεύτικο οδόφραγμα όπου η οικογένεια κινδύνευε κάθε στιγμή να τους αποκεφαλίσουν. Για πολύ καιρό, η Καουτέρ Αντιμί αγανακτούσε με τον πατέρα της που επέστρεψε. Μου έδωσε, αφηγείται, σε κάθε περίπτωση, τη δυνατότητα να θεωρώ την Αλγερία για πάντα το σπίτι μου. Αλλά εκείνη ένιωσε δύο φορές σαν μετανάστης. Όταν έφτασε στη Γαλλία σε ηλικία τεσσάρων ετών και μετά ένιωσε ξανά σαν μετανάστης σε ηλικία οκτώ ετών. Ζώντας εκείνον πόλεμο βυθίστηκε σε μια μόνιμη εξορία από την οποία δεν βγήκε ποτέ. Όσον αφορά για τη νύχτα που πέρασε στο Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου, η συγγραφέας επέλεξε να κοιμηθεί δίπλα στα έργα της Μπάγια, της εκθαμβωτικής Αλγερινής ζωγράφου. Αλλά εκεί άρχισαν όλα. Μια εφιαλτική νύχτα και μια επικίνδυνη παλινδρόμηση στην απόλυτη φρίκη, τα φρικτά χρόνια της δεκαετίας του ’90.
Το βιβλίο συμπερασματικά εστιάζεται στην απόφαση των γονιών της συγγραφέως να επιστρέψουν από τη Γαλλία στην Αλγερία το 1994, την μαύρη εκείνη δεκαετία που η χώρα βυθιζόταν στον εμφύλιο πόλεμο και την τρομοκρατία. Η συγγραφέας ανακαλώντας το τραυματικό εκείνο γεγονός, ερευνά τα οικογενειακά αρχεία και τις ταινίες του πατέρα της για να κατανοήσει γιατί επέλεξαν την επιστροφή όταν όλοι οι άλλοι έφευγαν, προσπαθώντας να γιατρέψει τα κενά της μνήμης. Η Καουτέρ Αντιμί είναι Αλγερινή συγγραφέας, γεννημένη στο Αλγέρι το 1986. Στη χώρα μας είναι το τρίτο της βιβλίο που κυκλοφορεί, μετά από «Τα πλούτη μας», τον Μάρτιο του 2018 και το «Με άνεμο κακό» τον Φεβρουάριο του 2024, αμφότερα σε μετάφραση της Έφης Κορομηλά και επίσης από τις Εκδόσεις Πόλις.
Kaouther Adimi, Η εχθρική χαρά. Μετάφραση: Μυρτώ Ταπεινού, Εκδόσεις Πόλις. Απρίλιος 2026. Αθήνα)
