συνέντευξη στην Δήμητρα Διδαγγέλου (*)
Ο Λουάν Τζούλις μέσα από τα ποιήματά του έχει πολλές φορές συστηθεί ως «ο Αλβανός στην Αθήνα και ο Έλληνας στην Αλβανία», όμως η πολυβραβευμένη ποίησή του πηγαίνει πολύ πιο πέρα από αυτή τη διπλή του ταυτότητα, υπενθυμίζοντάς μας πως η γλώσσα μπορεί να γίνει γέφυρα συνύπαρξης και αίσθησης του ανήκειν.
Γνώρισα τον Τζούλις το 2008 όταν του αφιερώσαμε ένα επεισόδιο εκπομπής με πορτρέτα μεταναστών στην οποία είχα την αρχισυνταξία, στην ψηφιακή ΕΡΤ. Ακόμα θυμάμαι την πρώτη μου επίσκεψη στο σπίτι του στην Πατησίων όπου πήγαμε να δούμε τον χώρο για τα γυρίσματα μαζί με τον σκηνοθέτη και μέχρι να τελειώσουμε μας περίμενε μαζί με όλη την οικογένειά του, ένα τραπέζι γεμάτο φαγητά και κρασί από την πατρίδα του.
Στην τελευταία του συλλογή με τίτλο «Κομμένος στα Τέσσερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος, επιστρέφει στις θεματικές της μετανάστευσης, της απώλειας, της μοναξιάς αλλά και του κατακερματισμού του εαυτού με τη γνωστή του εξομολογητική διάθεση, χωρίς όμως να μας βαραίνει. Κλείνοντας τη συλλογή, ένιωσα ότι συμμετείχα σε ένα μοίρασμα που ελάφρυνε έστω για λίγο το βάρος της ύπαρξης, με τον τρόπο που η καλή ποίηση ξέρει να κάνει, αθόρυβα.
Η τελευταία σας συλλογή με τίτλο «Κομμένος στα Τέσσερα» περιστρέφεται γύρω από τη το χρόνο, τη μνήμη, τη μετανάστευση, τη μοναξιά. Μου έδωσε την εντύπωση ότι γράφτηκε σε μια περίοδο μετάβασης. Πώς προέκυψαν αυτά τα ποιήματα; Επιλέξατε εσείς τις θεματικές ή ήταν κάτι που βγήκε αυθόρμητα την περίοδο που γράφτηκαν;
Το βάρος των τεσσάρων, δεν σημαίνει βασανισμένο πορτρέτο. Είναι ανθρώπινη “υποχρέωση” με στοιχεία συνέπειας αλλά και αυτοσυντήρησης. Τίποτε δεν γεννιέται τέλειο. Τα σκαλάκια με τις εποχές, θέλουν μαστοριά και αντοχή. Μια ζωή «Κομμένος στα τέσσερα» ήμουν, είμαι και θα είμαι. Όχι σαν τιμωρία ή εκδίκηση, αλλά σαν κεφάλαιο μιας φάσης ζωής, σαν μωσαϊκό μιας ηλικίας που κάποτε είχα ονειρευτεί. Ο μετανάστης παραμένει κάτοικος της ελπίδας, του ονείρου και της προσπάθειας. Εγώ, που έχω παραπάνω από 30 χρόνια σ’ αυτό το περίεργο αριθμό των κομματιών ανάμεσα σε δυο πατρίδες, ακόμη αναρωτιέμαι…
«…. δεν ξέρω ποια να βάλω πρώτη:
Τις αγαπώ ίσα και τις δύο,
και οι δυο με πονούν σαν μια…
….η πρώτη,
ακόμη μπαλώνει τις σκισμένες κάλτσες μου απ’ τα ταξίδια
και η άλλη, τα φθαρμένα μου παπούτσια
τα πήγε στο τσαγκάρη, για μερεμέτια…»
Η έμπνευση δεν γνωρίζει παραγγελία. Η ψυχή ξεκουράζεται, χαλαρώνει, φορτώνεται ξανά και ανταλλάζει συναισθήματα για να γίνει καλύτερη. Ποίηση για εμένα σημαίνει πολιτισμός, ενέργεια, θάρρος, ταξίδι, εξομολόγηση, προσπάθεια, έρωτας… Είναι μια ξεχωριστή θρησκεία, που σε κάνει πιστό χωρίς τη παραμικρή αμφιβολία. Η ποίηση είναι ορίζοντας. Η ανθρώπινη ζωή είναι ένας φυσικός μηχανισμός που φέρνει την ισορροπία με το σύμπαν. Δίνεις, για να προχωρήσεις στο αύριο και ψάχνεις να πάρεις τα απαραίτητα για να στήσεις με σιγουριά το μέλλον. Εκεί, από πού έφυγα, έχω τον τάφο των γονιών μου που με συνοδεύουν και ευλογούν πάντα. Εδώ, μεγάλωσαν τα παιδιά μου, με τον ελληνικό αέρα που δεν μας δόθηκε δανεικός. Όμως τα σέβομαι όλα.
Κάθε φορά που διαβάζω ποιήματά σας νιώθω ότι διαβάζω κάτι εξομολογητικό, πολύ προσωπικό, σαν να έχω ανοίξει το ημερολόγιό σας. Πώς λειτουργεί για εσάς η αυτο-αποκάλυψη μέσω της γραφής αλλά και της έκδοσης; Είναι ένα μοίρασμα ή κάτι άλλο;
Η ζωή είναι ένα ημερολόγιο, που αν το γράφεις με ειλικρίνεια, τίποτε δεν θα χρειαστεί αύριο να διορθώσεις. Επιμελητής για το ημερολόγιο ο ίδιος σου ο εαυτός. Καθρέπτης της ψυχής γίνεται μόνο ο χαρακτήρας. Εγώ προσπαθώ να είμαι δίκαιος, αληθινός, σεβαστικός και πολεμιστής. Θέλω να με δουν, όπως είμαι. Ονειροπόλος και με την ελπίδα συνοδοιπόρος. Τα ψέματα, ούτε στα παραμύθια μου αρέσουν. Δημιουργία για μένα δεν είναι τραπεζικός λογαριασμός, είναι ψυχή, συναίσθημα, φως, αγάπη και γιατί όχι, λαχτάρα για ένα ανθρώπινο αύριο, για όλους.
Εξομολογούμαι στην ομορφιά, θαυμάζω τον ιδρώτα της καθημερινότητας, χαίρομαι με το πρόοδο τον παιδιών μου και ενθουσιάζομαι με ό,τι κινείται σε θετική κατεύθυνση. Μένω παιδί που ψάχνει στα όνειρα.
Ποτέ δεν θα με δεις χωρίς τσάντα, μπλοκάκι και μολύβι. Θέλω να είμαι μια μικρή ψηφίδα στην μωσαϊκό της κάθε μέρας. Άλλη περιουσία δεν έχω, οι μνήμες με κρατούν ξύπνιο και φρέσκο.
Σε πολλούς στίχους σας φαίνεται ο διχασμός ανάμεσα στη διπλή ταυτότητα ως «ο Αλβανός που ζει στο εξωτερικό» και «ο ξένος στην Ελλάδα». Έχετε μάλιστα αναφέρει πολλές φορές πως νιώθετε «δύο φορές ξένος». Πώς το βιώνετε αυτό και πώς επηρεάζει την ποίησή σας;
Εμείς η πρώτη γενιά μεταναστών, είμαστε σαν το καμένο δάσος που υποφέρουμε και συνεχώς προσπαθούμε να φυτέψουμε πράσινες σκέψεις και πράξεις σαν νέα δέντρα. Για τα παιδιά μας είναι αμαρτία να μείνουν σαν και εμάς, χωρίς δηλαδή τον απαραίτητο αέρα από την κοινωνία για να ανθίσουν και να αναγεννηθούν. Η ποίηση, ομοιάζει και αυτή με τα παιδιά μεταναστών, θέλει προσπάθεια, κόπο, υπομονή, θάρρος και σταθερά βήματα. Είναι ένα κομμάτι που με συνοδεύει πάντα. Ο χρόνος μένει ο κολλητός μου. Τον σέβομαι μέχρι στο λεπτό. Τον μετρώ με θάρρος, γνώση, τόλμη, λογική και προγραμματισμό. Η ζωή έχει μικρύνει σαν μασημένο φρούτο. Πρέπει να τρως την στιγμή και να πίνεις τα αποτελέσματα. Στην ζωή δεν είσαι πρόσκοπος. Όχι. Είσαι μάλλον μέτοχος που πρέπει να μετράς τα βήματα σου. Κάνεις δεν θα σου δώσει βοήθεια. Θέλω να παραμένω ερωτευμένος, να φύγω με τον αέρα, για να με θυμάστε σαν δέντρο στην βροχή. Ο μετανάστης, δεν μασά. Αγαπά και ελπίζει. Μια ζωή πολεμά με την αλήθεια. Και εγώ, έτσι. Δεν φοβάμαι.
Τα ποιήματά σας εκδίδονται τόσο στην ελληνική όσο και στην αλβανική γλώσσα. Λειτουργεί η γλώσσα ως γέφυρα ανάμεσα σ’ αυτούς τους δύο κόσμους;
“Στην Αθήνα Αλβανός, Έλληνας στην Αλβανία”, γράφω. Οι στίχοι αγγίζουν τη διπλή αντίληψη της ταυτότητας μου. Πιστεύω ότι καθορίζεται περισσότερο από τον εαυτό μου παρά από το πώς με βλέπουν οι άλλοι. Πόνος και πληγή ταυτόχρονα. Ο μετανάστης είναι αβάπτιστος, χωρίς όνομα. Πράξη ρατσισμού και ανυπαρξίας, πολύ σκληρός και άγριος. Ο τόπος που μεταναστεύεις, όσο φιλόξενος και αν είναι, σε αναγνωρίζει ως ξένο. Να ακούς και να μη μιλάς, μια ζωή μουγγός. Αν ρωτήσεις τους Έλληνες της διασποράς, μόλις ακούσουν κάποιον να μιλά ελληνικά στον ξένο τόπο που ζουν, ξαφνιάζονται και τα μάτια τους πλημμυρίζουν ήλιο. Έτσι και σε έμενα, μη λέμε ανοησίες. Ο στίχος αυτός, έχει τυπωθεί, σαν ρεφρέν πόνου. Ο μετανάστης, δεν έχει τόπο…
“Τόσο πατριώτης, ποτέ δεν ήμουν, αν και ποτέ μου δεν περηφανεύτηκα για τον πατριωτισμό μου”. Δεν υποψιάστηκα ποτέ ότι θα γινόμουν με τόσο πολλούς Έλληνες συγγενής. Ο πατριωτισμός του πολίτη φαίνεται στο κουρασμένο βλέμμα του, στις φλέβες, στους κροτάφους, στη πίεση της καρδιάς και στο ζάχαρο του αίματος. Όταν βλέπεις τα παιδιά σου, τους φίλους, τους γείτονες ευχαριστημένους, εκεί κατοικεί ο πατριωτισμός και η αληθινή πατρίδα σου. Έχω τριάντα χρόνια εδώ και η ελληνική γλώσσα έχει γίνει το καλύτερό μου κοστούμι. Συχνά μπερδεύω φράσεις και λέξεις από τις δύο γλώσσες.
Μπορεί η ποίηση να ενώσει τα διαιρεμένα κομμάτια σας; Έχει αυτή τη λειτουργία;
Ναι, μπορεί να βιωθεί ως μεγάλη παρηγοριά, πηγή έμπνευσης και ζωοδόχος. Η ποίηση είναι η πιο θετική βιταμίνη, εμβόλιο ψυχής. Θεωρώ, ότι η ποίηση μπορεί να είναι τρόπος αντίστασης, μνήμης ή προσωπικής ανάτασης σε δύσκολες εποχές. Η ποίηση, αποκρυσταλλώνει τις ιδέες και σου φορτώνει τις σκέψεις.
Η ποίηση έχει παγκόσμια ταυτότητα. Τα συναισθήματα αλλάζουν με τους τρόπους που σκέφτεσαι και βλέπεις. Εγώ κάνω καλές παρέες με τα πράγματα που δεν έχουν «μέγεθος». Μου αρέσει η απλότητα και προσπαθώ να δίνω φως και σημασία στα μικρά πράγματα. Σ’ αυτή την κατεύθυνση, τα ποιήματά μου δεν λένε ψέματα. Η γλώσσα της ποίησης είναι αυτή της ψυχής, της ευαισθησίας, της αγάπης, του έρωτα, της φιλίας, της ανθρωπιάς, του πολιτισμού. Με μια λέξη, η γλώσσα της ανάσας. Η ποίηση δεν αντέχει προδοσία. Η ελληνική και η αλβανική ποίηση έχουν την ίδια βάση, σαν να είναι φυτεμένες στον ίδιο κήπο.
Πώς ξεκινήσατε να γράφετε ποίηση;
Κάθε μετανάστης, σαν ταξιδιώτης της ελπίδας, μαζί με τα μεγάλα πράγματα όπως η αγάπη, ο σεβασμός, η επιθυμία, παίρνει μαζί του και μικρά πράγματα που τον κρατούν δυναμικό, ευθύ και αληθινό. Τα όμορφα πράγματα, δεν ξεχνά να τα πάρει στο μπαούλο του. Η ποίηση, είναι σαν το λάδι για τα μηχανήματα μετάλλων. Το ίδιο κάνω και εγώ. Από την χώρα που ήρθα δεν ξέχασα να πάρω το λάδι της ψυχής, της αγάπης και της δημιουργίας.
Στην Ελλάδα το πρώτο ποίημα γράφτηκε πάνω σε τελάρο με ροδάκινα που τότε πουλούσα στην λαϊκή αγορά.
«Μη μου πληγώνετε την ελπίδα. Δεν είμαι ξένος
Αληθινός θα μένω, με την ελπίδα στους ώμους».
Αυτοί οι στίχοι θα μένουν ως το πρώτο μου βιβλίο που δεν εκδόθηκε ποτέ. Το θυμάμαι σαν να ήταν χθες, παρότι έχουν κυλήσει 30 χρόνια. Στις μνήμες, ποτέ δεν θα στήσω τάφους. Καλλιεργώ την λησμονιά της θύμησης.
Έχετε τιμηθεί με πολλά βραβεία, ανάμεσα στα οποία το ιδιαίτερα σημαντικό Ali Asllani. Επίσης, έχετε μεγάλη απήχηση τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Αλβανία. Πώς είναι να έχετε μια επιτυχημένη πορεία ως μετανάστης;
Ο μετανάστης, δεν ψάχνει καριέρα. Μάχεται να βάλει τον εαυτό του στην θέση του απλού και ταπεινού ανθρώπου. Μένει αληθινός, σέβεται την γνώση της καθημερινότητας και δουλεύει για να έχει το αύριο ασφαλισμένο, σίγουρο. Ο μετανάστης, δεν μασά. Αγαπά και ελπίζει. Μια ζωή πολεμά με την αλήθεια. Μένει νικητής, ευχαριστημένος, όταν βλέπει πώς τα παιδιά του, ζουν ευτυχισμένα.
Εγώ προσωπικά, λειτουργώ σαν Έλληνας πολίτης και στην πραγματικότητα είμαι Αλβανός με άδεια παραμονής που ετήσια πληρώνω για να παραμένω ξένος. Λυπάμαι, αλλά τη παρηγοριά ψάχνω. Εδώ ζω, εδώ αναπνέει η οικογένεια και τα παιδιά μου και εδώ προσπαθούμε να γίνουμε καλύτεροι. Μόνο που εξακολουθώ να μοιάζω με διπλωμένο χαρτί. Έτσι κρατάω τα τρόπαια του ηττημένου από την επιθυμία. Γράφω, για να είμαι ξένος γιατί δεν είμαι. Να με διαβάσετε όπως είμαι. Ευθύς και ίσος!
Κάτι που δεν είναι πολύ γνωστό, είναι ότι έχετε μεταφράσει παιδικά βιβλία από τα ελληνικά στα αλβανικά. Πώς προέκυψε αυτό;
Η μετάφραση είναι γέφυρα ανάμεσα σε κόσμους και γλώσσες. Τα παραμύθια, πάντα τα λάτρευα. Ένα απ’ τα πιο απλά πράγματα να διηγηθείς για το πώς ταξιδεύει η αλήθεια. Είναι τα πρώτα βήματα της παιδείας μέσα από τα πιο έντονα χρώματα της φαντασίας. Τα παραμύθια και οι ήρωες τους, είναι το απόλυτο δίδαγμα της θεωρίας του καλού και του κακού. Ηρεμούν και μεγαλώνουν τα παιδιά μας, το μέλλον της ανθρωπότητας. Αν η ποίηση είναι η γλώσσα της ψυχής, θα λέγαμε ότι τα παραμύθια είναι η φωνή της φαντασίας μας. Στην εποχή που ζούμε τώρα, ίσως θα ήταν καλύτερο εμείς οι μεγάλοι να διαβάζουμε παραμύθια.
Κάποιες φορές τα ποιήματά σας μοιάζουν και με προσευχές. Τι εύχεστε σε αυτή τη φάση της ζωής σας;
Η μοναξιά είναι αρρώστια που δεν θεραπεύεται με ντεπόν και κολλύρια. Είναι κομμάτι της ζωής μας αλλά δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να γίνει κληρονομιά μας. Η καλή φιλία είναι η καλύτερη θεραπεία ζωής, ο καλός γείτονας γίνεται αιμοδότης και η καλή γυναίκα γίνεται παιδική φίλη.
Αχ, πόσα πράγματα έμειναν μετέωρα. Ζούσαμε εποχές με πολλές επιθυμίες για τις ανικανότητες μας. Το ποτήρι με μισογεμάτες ελπίδες ποτέ δεν γέμισε. Γράφω χωρίς παραγγελία. Το γράψιμο, η ποίηση, είναι η ανάγκη μου για εξομολόγηση, η ζωή μου…
Γράφετε αυτήν την περίοδο;
…Διαβάζω, σημειώνω, γράφω, σκίζω και ξαναγράφω. Κάνω καλή παρέα με τις μνήμες και έτσι το παρελθόν, μένει πάντα φρέσκο. Είμαι συνταξιούχος και ο χρόνος περισσεύει να κάτσω περισσότερο στα σημειώματα και στους ώμους της επιθυμίας παρά μες τον κόσμο. Στην τσάντα μου παρέα με τα φάρμακα του διαβήτη και της πίεσης θα βρεις ποιήματα, μηνύματα, και στίχους, που βιάζονται να βγουν. Δεν νιώθω κομματιασμένος. Τα τέσσερα κομμάτια αποτελούν τον άξονα μου. Κάθε κομμάτι με κάνει πιο νέο, πιο όμορφο, πιο ποιητή, πιο δυναμικό και πιο πολεμιστή.
Συνεχίζω να γκρινιάζω και να ψάχνω στα πράγματα που δεν πρόλαβα να βάλω σε σειρά.
Η ποίηση για έμενα, είναι το οξυγόνο της ανάσας μου!
Αχ, αυτός ο χρόνος…
Σύντομο βιογραφικό
Ο Λουάν Τζούλις γεννήθηκε το 1955 στο Ντεβόλ της Κορυτσάς. Σπούδασε Βιομηχανική Χημεία. Από πολύ νωρίς ασχολήθηκε με την λογοτεχνία και έχει τιμηθεί με διάφορα βραβεία της πατρίδας του.
Από το 1995 ζει στην Ελλάδα με την οικογένειά τoυ. Τα ποιήματα του στην ελληνική γλώσσα έχουν δημοσιευτεί σε πολλά περιοδικά όπως «Λέξεις», «Οδός Πανός», «Index», «Φάρος», «Εντευκτήριο», «Δέκατα», «Περίπλους», «Διαβάζω» κ.α.
Η συλλογή «Πού να ζητήσω συγγνώμη», αξιώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού στις 38 καλύτερες ποιητικές συλλογές 2008-2010. Ο «Άγιος Προδότης», 2015 και «Κομμένος στα τέσσερα» 2025 από τις Εκδόσεις Τόπος τιμήθηκαν ανάμεσα στις δέκα καλύτερες ποιητικές συλλογές της χρονιάς στα βραβεία Public.
Συμμετείχε σε πολλά παγκόσμια φεστιβάλ ποίησης: Luxemburg 2008, Τήνος 2010, Αθήνα 2013, Θεσσαλονίκη 20013, Αθήνα 2015. Ακόμη, συμμετείχε στην σύγχρονη ανθολογία ελληνικής ποίησης στη αγγλική γλώσσα «Cross-section. An Anthology of Contemporary Greek Poetry», 2015.
Έχει επιμεληθεί μεταφραστικά (απόδοση στα αλβανικά από την ελληνική γλώσσα) τέσσερα βιβλία με παραμύθια από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
Επίσης, από 1990 μέχρι 2017, έχει εκδώσει στα αλβανικά επτά ποιητικές συλλογές.
Είναι μέλος του συλλόγου «Κύκλος Ποιητών» της Αθήνας.
(*) H Δήμητρα Διδαγγέλου είναι Ψυχολόγος, M.Sc. Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε., Υποψ. Διδακτόρισσα Τμ. Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου της Γάνδης
