της Άννας Λυδάκη
Στις μυθικές αφηγήσεις οι ποταμοί είναι ζωντανοί, όπως ο Αχελώος που πάλεψε με τον Ηρακλή για τη Δηιάνειρα, ο Σκάμανδρος που θύμωσε με τον Αχιλλέα και δεν τον άφησε να περάσει γιατί μόλυνε τα νερά του με αίμα σκοτωμένων, ο Αλφειός που ερωτεύτηκε τη νύμφη Αρέθουσα…
Όμως και στις Παραδόσεις που συνέλεξε ο Ν.Γ. Πολίτης διαβάζουμε για νεράιδες των ποταμών και της θάλασσας, που άλλοτε είναι αδελφές και άλλοτε αγαπητικές του Μεγαλέξανδρου: Ολούθε όπου βγαίνει το νερό ζει και νεράιδα, σε κάθε πηγή είναι μια πεγαδίστρα… Όταν το νερό κοιμάται μέσα του είναι νεράιδα και οι γυναίκες πριν πάρουν νερό λένε: Καλημέρα κυρά πεγαδίστρα… Το νερό των πηγών θεωρείται το γάλα της μητέρας Γης… Και στα παραμύθια των παιδικών μας χρόνων ποτάμια, λίμνες, δάση, βουνά είναι ζωντανά και μιλούν.
Μπορεί οι λέξεις «μύθος» και «παραμύθι» να σημαίνουν στις μέρες μας «ψεύδος» αλλά δεν είναι η πρώτη φορά που το νόημά τους επιβεβαιώνεται με τον τρόπο της επιστήμης. Έτσι, στο γοητευτικό βιβλίο του Robert Macfarlane το ερώτημα του τίτλου (Είναι ένα ποτάμι ζωντανό;) είναι ρητορικό, όπως διαπιστώνεται στη συνέχεια, αφού ακόμη σε πολλά μέρη της Γης οι ποταμοί θεωρούνται θεότητες, πηγές και ρυάκια γίνονται ιερά μέρη και το νερό λατρεύεται και μιλάει με φωνές που δεν μπορούν οι άνθρωποι μήτε να τις κατανοήσουν μήτε να τις αψηφήσουν.
Ο Macfarlane θέλει να μάθει τι θα μπορούσε να σκέφτεται ένα δάσος ή να θυμάται ένα βουνό και τι συμβαίνει όταν συνειδητοποιούμε τη ζώσα οντότητα ενός ποταμού… Και ταξιδεύει σε μέρη όπου οι ανιμιστικές ιδέες δεν έχουν ξεριζωθεί αλλά υπάρχουν στην κοσμοαντίληψη των ανθρώπων που σέβονται τα δάση ως ζωντανά, ευφυή και συναισθανόμενα όντα, όπως και τους ποταμούς -που τώρα διατρέχουν σοβαρή απειλή- και ακούν την απεγνωσμένη φωνή τους για το επικείμενο τέλος.
Ο συγγραφέας ταξιδεύει στο τροπικό δάσος νεφών του Ισημερινού, το Λος Σέδρος (Δάσος των Κέδρων), απ’ όπου πηγάζει ο Ρίο Λος Σέδρος, (Ποταμός των Κέδρων), που μέσα στα σαν φλέβες νερά του διαβιεί μια μοναδική αφθονία και ποικιλία ζωής. Μαζί του είναι ο Σέσαρ, ο δικηγόρος που δεν θεωρεί ότι υπάρχει διάκριση ανάμεσα στα ανθρώπινα δικαιώματα και σ’ αυτά της φύσης, ο Κόσμο, ο μουσικός που έχει κρυφακούσει τη σφύζουσα ζωή κοραλλιογενών υφάλων και έχει τραγουδήσει ντουέτα με αηδόνια και η Τζουλιάνα, η παθιασμένη μυκητολόγος που αναζητά σπάνια μανιτάρια και θεωρεί δασκάλους μας τους μύκητες. Εκεί, στο σύνταγμα του 2008 αναγνωρίζεται το νερό ως δημόσιο αγαθό και τα άρθρα 71-74 μιλούν για τα «Δικαιώματα της φύσης», της Πάτσα Μάμα, και υπογραμμίζεται ότι η ζωή αναπαράγεται και χρήζει προστασίας από την πολιτεία. Παρά ταύτα, εκατομμύρια εκτάρια δασών νεφών των Άνδεων έχουν χαθεί κατά τις τελευταίες δεκαετίες με την υλοτόμηση, τις καλλιέργειες, την οικοδόμηση και την εξόρυξη χρυσού και χαλκού. Έτσι, το μεδούλι του βουνού -που ζει για δεκάδες χιλιάδες χρόνια- ανοίγεται βίαια, «ρουφιέται» και πουλιέται, ενώ το δάσος των νεφών και τα ποτάμια του δηλητηριάζονται και θανατώνονται. Το νερό, κόκκινο και βρομισμένο πια, διατίθεται για μπίζνες.
Άνθρωποι έχουν ζήσει και πεθάνει δίπλα στους ποταμούς της νοτιοανατολικής Ινδίας για 1,5 εκατομμύριο χρόνια σε ένα πολιτισμό του νερού. Σήμερα όλοι οι ποταμοί της πόλης Τσενάι είναι νεκροί. Εκεί ο Macfarlane συνάντησε τον Γιούβαν, ένα νεαρό δάσκαλο, αφοσιωμένο στη γιατρειά των ποταμών και των ανθρώπων. Μαζί του αναζητά τα φαντάσματα των ποταμών, που έπρεπε να θανατωθούν για να ζήσει η πόλη με τον υπερπληθυσμό, τις τρομερές μορφές που παίρνουν τα ποταμίσια φαντάσματα όταν ανασταίνονται ανά μερικά χρόνια από κυκλώνες ή μουσώνες που ορμούν καταστροφικοί στα περιορισμένα κανάλια, και ψάχνει για εκείνους τους αγγέλους που φυλάνε τη ζωή των ποταμών που επιβιώνουν.
Οι ποταμοί αργοπεθαίνουν χωρίς να υπάρχει πολιτική μέριμνα για την προστασία τους‧ το αντίθετο συμβαίνει: Το 2017 καταγγέλθηκε βίαιη επίθεση και απόπειρα δηλητηριασμού και ποταμοκτονίας στον Γάγγη και τον Γιαμούνα -δύο από του πλέον ιερούς ποταμούς του ινδουισμού- με δράστες κρατικούς αξιωματούχους. Και στην παραλία του Τσενάι οι χελώνες πεθαίνουν λόγω της κλιματικής αλλαγής…
Με τον φίλο του Γουέιν, που θέλει να μάθει τη γλώσσα των φαλαινών και τον γοητεύει η ιδέα για ένα ταξίδι στον Κάτω Κόσμο προκειμένου να συναντήσει αγαπημένα φαντάσματα και σκιές, ο Macfarlane πηγαίνει στο Νιτάσιναν, περιοχή όπου η παρουσία των Ινού, Κρι και Ινούτ χρονολογείται από περίπου οκτώ χιλιάδες χρόνια πριν. Την περιοχή διατρέχει ο «ποταμός με τα κοφτερά βράχια και τις απότομες όχθες», η Μουτεχεκάου Σίπου, γνωστή και ως ποταμός Μαγκπάι (καρακάξα), που εκβάλλει στον κόλπο του Αγίου Λαυρεντίου, 950 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Μόντρεαλ. Στο παρελθόν «οι ποταμοί ήταν οι γαλάζιες λεωφόροι της περιοχής φτιαγμένες από πάγο τον μακρύ χειμώνα κι από νερό την άνοιξη, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο». Τώρα τα φράγματα πνίγουν τους ποταμούς: Από τους δεκαέξι ποταμούς του Κεμπέκ που χαρακτηρίζονται επισήμως ως «μεγάλοι», δεκατέσσερις είχαν φράγματα το 2012 και το 2020 στην ανεκχώρητη περιοχή της φυλής Ινού -που οι ίδιοι αποκαλούν «η γη μας»- υπήρχαν δεκαπέντε υδροηλεκτρικά συγκροτήματα διαφόρων μεγεθών.
Το Συμβούλιο των Ινού αποφάσισε ότι ο ποταμός είναι ζωντανό ον και συγγενής -πρόγονος και απόγονος, άρα ιερός- και κάθε γενιά οφείλει να τον προστατεύει, και ότι υπάρχει μια συνέχεια ανάμεσα στις ανθρώπινες και τις μη ανθρώπινες ζωές του ποταμού και ότι η μεγάλης κλίμακας κατασκευή φραγμάτων απειλεί ως εκ τούτου όλη την ποτάμια κοινότητα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Κατά παρόμοιο τρόπο οι Μοϊκανοί του Καναγουάκε αποφάνθηκαν ότι όλα τα πράγματα στη Γη έχουν ένα πνεύμα και μια ζωή, και τα έμψυχα και τα άψυχα. Όμως είναι δύσκολο να επιτευχθεί συμφωνία ανάμεσα στους αυτόχθονες και τους δυτικούς.
Ο Macfarlane επισκέπτεται την Κοιλάδα των Αετών, το Τίπτοου Φολς με καγιάκ μέσα στο ορμητικό ρεύμα, την κλεψύδρα του Φαραγγιού… Βλέπει τη Μεγάλη Άρκτο να λαμπυρίζει στον βορρά, τις λευκές αρκούδες του Φαραγγιού να αποθησαυρίζουν φεγγαρόφωτο, το δάσος που απλώνεται απέραντο στο σκοτάδι, σφύζοντας από κρυφή ζωή. Σκέφτεται: « Πέρα από τη ροή του ποταμού, ποτάμια ρέουν μέσα μου… Το ποτάμι είναι ζωντανό. Το νόημα σαν το νερό μπορεί να φυλακιστεί… Ο ζωντανός κόσμος έχει απονεκρωθεί σε ‘άλογη ύλη’, σε it, ουδέτερο για τους ποταμούς, τα δέντρα, τα βουνά, τους ωκεανούς, τα πουλιά, τα ζώα… όλα υποβιβάζονται στην κατάσταση του πράγματος, διακρίνονται από τους ανθρώπους και πεθαίνουν από παραμέληση ή θανατώνονται από πρόθεση…»
Το υπέροχο οδοιπορικό του Robert Macfarlane σε τόπους όπου οι αυτόχθονες ακούν τις φωνές της φύσης, τις οποίες η Δύση επιμένει να αγνοεί, και οι συζητήσεις με τους ανθρώπους που συναντά, συναρπάζουν. Είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται απνευστί και η λογοτεχνική γραφή του συγγραφέα αποδίδεται άψογα από τον Μιχάλη Μακρόπουλο.
Robert Macfarlane, Είναι ένα ποτάμι ζωντανό; Ένα ταξίδι στις ζωές των ποταμών του κόσμου, μετάφραση Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2025.
