της Βασιλικής Βασιλούδη
Ο Πολυχρόνης Κουτσάκης γεννήθηκε στα Χανιά το 1974. Είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στην Σχολή Τεχνολογίας της Πληροφορίας στο Πανεπιστήμιο Murdoch, στην πόλη Περθ της Αυστραλίας. Έχει τιμηθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού δύο φορές με Κρατικό Βραβείο Θεατρικού Έργου, καθώς και με το Κρατικό Βραβείο Εφηβικού-Νεανικού βιβλίου για το Μια ανάσα μόνο, το δεύτερο βιβλίο της «Τριλογίας της Κρήτης». Για το ίδιο βιβλίο, έχει τιμηθεί και με το βραβείο Λογοτεχνικού Βιβλίου για Εφήβους του περιοδικού Αναγνώστης. To 2023 τιμήθηκε από τον Κύκλο Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου με το βραβείο καλύτερου εφηβικού/νεανικού μυθιστορήματος της χρονιάς για το μυθιστόρημά του Φωτιά και το 2026 το βιβλίο του Influencer τιμήθηκε από το Elniplex ως το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς στην ηλικιακή κατηγορία 12–17+. Η σειρά των αστυνομικών μυθιστορημάτων του («Αθηναϊκό Μπλουζ», «Baby Blue»), με πρωταγωνιστή τον Στράτο Γαζή, εκδίδεται ταυτόχρονα στην Ελλάδα (εκδόσεις Πατάκη), τις ΗΠΑ, την Αγγλία και την Αυστραλία (εκδόσεις Bitter Lemon Press). H εταιρία παραγωγής Foss Productions απέκτησε πρόσφατα τα δικαιώματα για μεταφορά των βιβλίων του Στράτου Γαζή σε τηλεοπτική σειρά. Θεατρικά έργα του έχουν παιχθεί και βραβευθεί στη Νέα Υόρκη και σε άλλες πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς και στην Αγγλία και στην Ελλάδα. Έξι θεατρικά έργα του έχουν εκδοθεί στον Καναδά.
– Με βάση τη μακρά εμπειρία σας στη Διασπορά (Καναδάς, Αυστραλία), έχετε διαπιστώσει να υπάρχει λογοτεχνία για παιδιά και νέους που να απευθύνεται ειδικά στα ελληνόπουλα της διασποράς;
Γνωρίζω, δυστυχώς, πολύ λίγα τέτοια βιβλία. Από την άλλη πλευρά, όμως, υπάρχουν πολλά παιδικά και εφηβικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά που βασίζονται περισσότερο ή λιγότερο στην ελληνική μυθολογία, με συνέπεια να μπορούν τα ελληνόπουλα της διασποράς να αισθάνονται περήφανα για την καταγωγή τους όταν τα διαβάζουν.
– Γνωρίζω ότι είστε πατέρας δύο παιδιών που μεγαλώνουν στη διασπορά και ότι έχετε αναλάβει και ενεργό ρόλο στην ελληνική κοινότητα σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση των ελληνόπουλων. Τι είδους πολιτισμικές εμπειρίες συνδέουν τα ελληνόπουλα της διασποράς με την Ελλάδα;
Νομίζω ότι τα κοινά χαρακτηριστικά των ελληνόπουλων στην Αυστραλία είναι η μεγάλη αγάπη για την Ελλάδα—είτε την επισκέπτονται συχνά είτε όχι—που είναι ένας τόπος ονειρικών διακοπών και «εξωτικών» εμπειριών για τα παιδιά, η πολύ στενή σχέση με την οικογένεια, ίσως στενότερη από τη σχέση που έχουν πια σήμερα, κατά μέσο όρο, τα παιδιά με τις οικογένειές τους στην Ελλάδα, και συχνά η στενή σχέση με τη θρησκεία που την αισθάνονται ως κομμάτι της ελληνικής τους ταυτότητας. Η γλώσσα, δυστυχώς, δεν είναι πάντα ψηλά στις προτεραιότητες, παρόλο που υπάρχουν και αρκετές φωτεινές εξαιρέσεις οικογενειών που είναι αποφασισμένες τα παιδιά τους να μιλούν έξοχα ελληνικά. Η δική μας προσπάθεια, στο σαββατιανό σχολείο όπου είμαι διευθυντής, το Greek Language and Culture Institute of Evangelismos, στο Περθ, είναι να μετατραπεί η ελληνική γλώσσα σε φορέα της σκέψης των νεαρών Ελλήνων που ζουν στο Περθ. Είναι ένα πολύ δύσκολο στοίχημα—αλλά τα εύκολα στοιχήματα είναι βαρετά.
– Τι είδους λογοτεχνία διαβάζουν τα ελληνόπουλα της διασποράς;
Λόγω της έλλειψης πρόσβασης που υπάρχει, για πρακτικούς λόγους, σε ελληνική παιδική και εφηβική λογοτεχνία, τα ελληνόπουλα της διασποράς διαβάζουν κυρίως την mainstream παιδική και εφηβική λογοτεχνία της Αυστραλίας, η οποία δεν διαφέρει σημαντικά από εκείνη της Αγγλίας και των ΗΠΑ. Η μόνη διαφορά είναι ότι μπορεί κανείς να βρει και «καθαρόαιμα» αυστραλιανά βιβλία, τα οποία ασχολούνται με θέματα όπως για παράδειγμα το δύσκολο περιβάλλον με τις πολύ υψηλές θερμοκρασίες και τις απομονωμένες περιοχές ή την πολιτιστική κληρονομιά από τους Αυτόχθονες της Αυστραλίας.
– Στο πλαίσιο της ελληνόφωνης εκπαίδευσης στην Αυστραλία, γνωρίζετε αν η ελληνική παιδική λογοτεχνία παίζει κάποιον ρόλο; Με άλλα λόγια, προωθεί το ελληνικό σχολείο της διασποράς την καλλιέργεια φιλαναγνωστικών στάσεων; Αν ναι, με ποιους τρόπους;
Τα ελληνικά σχολεία της διασποράς κάνουν ό,τι μπορούν για να ωθήσουν τα παιδιά στο διάβασμα λογοτεχνίας.Όμως, το διάβασμα αυτό, με εξαίρεση ίσως κάποια λίγα παιδικά βιβλία για πολύ μικρές ηλικίες, καταλήγει να αφορά αγγλόφωνα βιβλία. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη πρόσβασης σε ελληνικά βιβλία, που προανέφερα. Είναι και η έλλειψη βαθύτερης γνώσης της γλώσσας από μεγάλο ποσοστό των παιδιών, μια έλλειψη που τα δυσκολεύει να κατανοήσουν καλά όσα γράφονται και όσα υπονοούνται σε ένα ελληνικό λογοτεχνικό παιδικό βιβλίο. Για να το εξηγήσω λίγο καλύτερα αυτό, χρειάζεται να επισημάνω πρώτον ότι είναι μικρό το ποσοστό των ελληνόπουλων της Αυστραλίας που μιλούν ελληνικά στο σπίτι τους (οι περισσότεροι γονείς είναι δεύτερης, τρίτης, τέταρτης γενιάς Έλληνες, με μέτρια γνώση της γλώσσας, και σε αρκετές περιπτώσεις παντρεμένοι/ες με συζύγους που δεν είναι Έλληνες/Ελληνίδες) και δεύτερον ότι η ελληνόφωνη εκπαίδευση στην Αυστραλία γίνεται από δύο ειδών σχολεία, καθημερινά και εβδομαδιαία (κυρίως σαββατιανά). Τα μεν εβδομαδιαία λειτουργούν για τρεις με τρεισήμισι ώρες την εβδομάδα, οπότε τι να προλάβει να πρωτομάθει ένα παιδί από τα ελληνικά αν δεν μιλάει τη γλώσσα στο σπίτι με τους γονείς του; Τα καθημερινά, που είναι ιδιωτικά αυστραλιανά σχολεία τα οποία διδάσκουν τα ελληνικά ως βασική ξένη γλώσσα, έχουν ως μαθητές τους και πολλούς μη Έλληνες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να πρέπει το μάθημα να γίνεται αναγκαστικά σε χαμηλότερο επίπεδο, ώστε να μπορούν να αντεπεξέλθουν όλοι οι μαθητές.
Έτσι, ελληνική παιδική λογοτεχνία και πολύ περισσότερο ελληνική εφηβική λογοτεχνία διαβάζουν μόνο τα παιδιά των νεομεταναστών, που ήρθαν στην Αυστραλία τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, μετά τη μεγάλη ελληνική κρίση, και προμηθεύονται τα λογοτεχνικά βιβλία τους απευθείας από την Ελλάδα.
– Ποιους έλληνες και ξένους συγγραφείς για παιδιά και νέους θα προτείνατε στα ελληνόπουλα της διασποράς να συμπεριλάβουν στην «εσωτερική τους βιβλιοθήκη»;
Επειδή η λίστα με τους συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας θα ήταν ατέλειωτη, επικεντρώνομαι στην εφηβική/νεανική, στην οποία έχω ιδιαίτερη αδυναμία και ως αναγνώστης και ως συγγραφέας.
Από ξένους συγγραφείς προτείνω σε όλους το Κάθε μέρα άλλος του Ντέιβιντ Λέβιθαν—για μένα είναι το καλύτερο νεανικό βιβλίο του εικοστού πρώτου αιώνα μέχρι τώρα και ένα από τα ελάχιστα βιβλία, εφηβικά ή ενηλίκων, που έχω ζηλέψει πραγματικά. Ακόμα, τα δύο graphic novels του Gary Clement με ήρωα τον Κ, ένα αγόρι που συνέχεια μπλέκει σε μπελάδες—καφκικές ιστορίες με πολύ χιούμορ. Και, βέβαια, τα βιβλία του Τζον Γκριν και της Σουζάν Κόλινς.
Από Έλληνες, θα πρότεινα για μυθιστορήματα τον Μάνο Κοντολέων, την Ελένη Κατσαμά, την Αλεξάνδρα Μητσιάλη, την Αγγελική Δαρλάση, τον Γιώργο Παναγιωτάκη, τη Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, και για βιβλία γνώσεων τη Μαρίζα Ντεκάστρο και το Ελευθέριος Βενιζέλος-Ακολουθώντας τα βήματά του στην Ιστορία της Μάρως Βασιλειάδου.
Υπάρχουν, φυσικά, και άλλοι σημαντικοί συγγραφείς, ανέφερα εκείνους που μου ήρθαν πρώτοι στο μυαλό.
– Η παιδική λογοτεχνία της Αυστραλίας απεικονίζει τη διασπορική εμπειρία και με ποιον τρόπο;
Η πολυπολιτισμικότητα και η διασπορική εμπειρία απεικονίζεται έντονα στην παιδική λογοτεχνία της Αυστραλίας, καθώς εδώ και πενήντα περίπου χρόνια η Αυστραλία αποφάσισε να ξεφύγει από την παράδοση της «λευκής Αυστραλίας» και να αγκαλιάσει τους πολιτισμούς των χωρών απ’ όπου προέρχονται οι μετανάστες της. Το 30% περίπου των Αυστραλών έχουν γεννηθεί σε άλλη χώρα. Βιβλία που αφορούν την πολυπολιτισμικότητα προτείνονται από σχολικές και άλλες βιβλιοθήκες, και έχουν περίοπτη θέση στα βιβλιοπωλεία. Βεβαίως, η πρόσφατη άνοδος της ακροδεξιάς στην Αυστραλία (οι τελευταίες δημοσκοπήσεις την εμφανίζουν πρώτο κόμμα), που έχει βασικό σύνθημα την κατάργηση της πολυπολιτισμικότητας, είναι πολύ ανησυχητική. Γι’ αυτό, τα βιβλία είναι τόσο σημαντικά—μόνο αυτά μπορούν να ανοίξουν ταυτόχρονα και τα μυαλά και τις καρδιές πολλών ανθρώπων.
– Το ζήτημα των Αυτοχθόνων ποια θέση έχει στην αυστραλιανή εκπαίδευση και την αυστραλιανή παιδική λογοτεχνία;
Eδώ και δεκαπέντε περίπου χρόνια, έχει πολύ σημαντική θέση, αφού έγινε μια στροφή στην εκπαίδευση της Αυστραλίας προς την αναγνώριση αυτού του πολύ ακανθώδους και συγχρόνως σημαντικού ζητήματος. Η εκπαιδευτική ύλη περιλαμβάνει σχετικά θέματα από την προσχολική έως και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αντίστοιχα, υπάρχουν πολλά βραβευμένα βιβλία και για τους Αυτόχθονες και από Αυτόχθονες συγγραφείς, που αναδεικνύουν με έξυπνο, χιουμοριστικό και συγκινητικό τρόπο την κουλτούρα των Αυτοχθόνων.
– Πώς η διασπορική εμπειρία επηρεάζει, αν επηρεάζει, τη δική σας γραφή είτε για παιδιά είτε για ενήλικες; Το πρόσφατο έργο σας Ιnfluencer: Ιστορίες της μιας ανάσας είναι έργο το οποίο θα μπορούσαμε να το εντάξουμε σε μια διεθνική [ transnational] λογοτεχνία για νέους;
Ναι, το Influencer είναι το πρώτο βιβλίο μου για νέους όπου οι ιστορίες διαδραματίζονται σε διάφορα μέρη του κόσμου, και νομίζω ότι έχει επηρεαστεί σημαντικά από τη διασπορική μου εμπειρία. Έχει προηγηθεί το ενήλικο μυθιστόρημά μου Show Business, που γράψαμε μαζί με τον Ανδρέα Θωμόπουλο, η υπόθεση του οποίου μοιραζόταν ανάμεσα στην Καλιφόρνια και στην Αθήνα, αλλά το Influencer έχει πολύ περισσότερους τόπους όπου οι ήρωες ζουν τις μεγαλύτερες ιστορίες της ζωής τους.
