γράφει η Λίλα Κονομάρα (*)
Ίσως μία από τις στιχομυθίες που προκαλούν μεγάλη αμηχανία τόσο σ’ αυτόν που ρωτάει όσο και σ’ αυτόν που απαντάει είναι η ακόλουθη:
«Κι εσείς, με τι ασχολείστε;»
«Είμαι συγγραφέας.»
Προφανώς η αμηχανία οφείλεται στη δυσκολία να προσδιοριστεί η ταυτότητα του συγγραφέα, ταυτότητα που προσλαμβάνεται διαφορετικά από τον ίδιο και από το κοινό. Η συγγραφή δεν αναγνωρίζεται από πολύ κόσμο αλλά και από την πολιτεία ως επάγγελμα, δεν συνοδεύεται από έναν μισθό ή τα εργασιακά δικαιώματα που απολαμβάνουν οι υπόλοιποι εργαζόμενοι. Θεωρείται μάλλον μια κλήση, ένα χόμπι, δεν είναι λίγα δε, από πολύ παλιά, τα στερεότυπα σχετικά με το πρόσωπο του συγγραφέα. Μα και ο ίδιος ο συγγραφέας πώς αυτοπροσδιορίζεται ως τέτοιος; Όταν έχει εκδώσει ένα βιβλίο; Περισσότερα; Όταν οι κριτικοί ή οι ομότεχνοί του τον αναγνωρίζουν; Έχει συμβεί ωστόσο στο παρελθόν μεγάλοι συγγραφείς να απορριφθούν και από τους μεν και από τους δε, όπως για παράδειγμα ο Μαλαρμέ, ο Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, ο Χέρμαν Μέλβιλ και άλλοι πολλοί. Και τι γίνεται στην περίπτωση που το κοινό αντικρούει τους κριτικούς ή το αντίθετο; Επιπλέον, είναι γνωστό ότι ο ίδιος ο συγγραφέας αμφισβητεί συχνά τον εαυτό του, περνά περιόδους όπου ανησυχεί ότι δεν θα μπορέσει να ξαναγράψει. Έτσι, στην ερώτηση «κι εσείς με τι ασχολείστε;», συχνά αυτολογοκρίνεται, απαντάει κατά περίπτωση, ανάλογα με τη στιγμή, τον άνθρωπο που έχει απέναντί του, το κοινωνικό πλαίσιο.
Η αμφισημία της ταυτότητας του συγγραφέα δεν είναι σημερινή υπόθεση. Έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα όπου, μέχρι την Αναγέννηση, η καταγραφή των λογοτεχνικών αφηγήσεων ήταν ανώνυμη ή η ταυτότητα του συγγραφέα δύσκολα διακριτή. Ωστόσο σήμερα, έχει γίνει ακόμα μεγαλύτερη, όλο και συχνότερα μιλάμε για τον «θάνατο του συγγραφέα» για τον οποίο πρωτομίλησε ο Μπαρτ, καθότι υπεισέρχονται διάφοροι καταλυτικοί παράγοντες.
Ο πρώτος είναι η εμπορευματοποίηση του βιβλίου. Τα τελευταία χρόνια, ο συγγραφέας έχει αποκτήσει ένα δημόσιο πρόσωπο πολύ πιο παρόν απ’ ό,τι στο παρελθόν. Έχει γίνει μια μιντιακή προσωπικότητα. Βγαίνει στην τηλεόραση, η εικόνα του εμφανίζεται σε αφίσες, έχει ενεργή παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και όλα αυτά συχνά κατ’ απαίτηση του εκδότη του ο οποίος ενίοτε τα συμπεριλαμβάνει ως όρο στο συμβόλαιό του. Έτσι, δεν κρίνεται μόνο από το έργο του, αλλά και από την εικόνα που χτίζει γύρω απ’ αυτόν. Αναγκασμένος να βγάλει τα προς το ζην, μετατρέπεται σε κάποιες περιπτώσεις σ’ ένα είδος ‘διασκεδαστή’ όπως λέει ο Κούτσι στο μυθιστόρημά του «Ελίζαμπεθ Κοστέλο», αναφερόμενος σε συγγραφείς που τα τελευταία χρόνια παίρνουν μέρος σε κρουαζιέρες ψυχαγωγώντας το κοινό με ομιλίες. Παράλληλα, καλείται να παράγει όλο και πιο γρήγορα, να εκδίδει αν όχι κάθε χρόνο, οπωσδήποτε κάθε δύο, υποκύπτοντας σε μια εργαλειακή λογική υψηλών αποδόσεων. Διαπιστώνεται λοιπόν μια μεγάλη αντίφαση ανάμεσα στην κατάσταση της συγγραφής απ’ τη μια που απαιτεί σχετική απόσυρση, προσήλωση, έναν τρόπο ζωής προσανατολισμένο στην εσωτερικότητα και συνυφασμένο με τη βραδύτητα που προϋποθέτει ο αναστοχασμός, και από την άλλη στην εξωστρέφεια, την επιτάχυνση και τη διαρκή έκθεση που υπαγορεύουν οι απαιτήσεις της αγοράς.
Μια δεύτερη παράμετρος είναι το γεγονός ότι ο συγγραφέας σήμερα, περισσότερο απ’ ό,τι σε άλλες εποχές κρίνεται από τις ιδέες του, τις πολιτικές και ηθικές απόψεις του, οι οποίες δεν διαχωρίζονται από το έργο του. Βιβλία όπως του Γάλλου Ματζνέφ ο οποίος, τη δεκαετία του ’70 και ‘80, είχε σεξουαλικές σχέσεις με ανήλικους και έγραφε γι’ αυτές έχοντας την επιδοκιμασία των θεσμών, των εκδοτών, των διανοούμενων, σήμερα δεν είναι πλέον αποδεκτά. Το 2019, τα βιβλία του αποσύρθηκαν από την αγορά από τον ίδιο τον Gallimard. Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι διακυβεύεται έτσι η ελευθερία της έκφρασης; Είναι όντως έτσι;
Μια τρίτη καθοριστική παράμετρος είναι το διαδίκτυο. Ο κόσμος αναζητά και διεκδικεί τον ρόλο του στη δημόσια αφήγηση, ο καθένας θέλει να ακουστεί. Κατακλυζόμαστε από όλο και πιο πολλή πληροφορία, όλο και πιο πολλά κείμενα και όλο και λιγότερο νόημα. Ο αφηγητής δεν είναι πλέον ένας αλλά πολλοί, επώνυμοι ή και ανώνυμοι που συχνά αμφισβητούν το λογοτεχνικό κατεστημένο, καθιστώντας ακόμα πιο ρευστή την έννοια του συγγραφέα.
Τελευταία παράμετρος που αποκτά καταλυτικό ρόλο είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, καθώς υπονομεύει τις ως τώρα πολιτιστικές πρακτικές, τον κόσμο των γραμμάτων και της ανθρώπινης δημιουργίας συνολικότερα. Ποιον ωφελεί όμως η διείσδυση της Τ.Ν. στον χώρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας; Ποιος ο λόγος ο συγγραφέας να χάσει σταδιακά την αυτονομία του χάνοντας ταυτόχρονα, εκτός από σημαντικές δεξιότητες και τη χαρά της δημιουργίας;
Ας μην ξεχνάμε ο συγγραφέας βάλλεται επίσης από την Τ.Ν. λόγω του ότι τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα εκπαιδεύονται χάρη στο υπάρχον σώμα της λογοτεχνίας χωρίς τη συγκατάθεση των δημιουργών, και σταδιακά δεν θα υπάρχει καν αναφορά στις πρωτογενείς πηγές. Τι θα συμβεί αν η Τ.Ν. γίνεται σκόπιμα όλο και πιο αδιαφανής; Σε λίγο καιρό επίσης τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα θα ανατροφοδοτούνται μόνα τους, πράγμα που θα οδηγήσει σε μια φτωχοποίηση της γλώσσας και σε μια αυξανόμενη ομογενοποίηση. Γιατί η Τ.Ν. ως γνωστόν δεν παράγει δημιουργικό λόγο, μιμείται απλώς τον ήδη υπάρχοντα. Επιπλέον θα έχουμε να κάνουμε με αναγνώστες που, έρμαια της κυριαρχίας των μεγάλων εταιρειών θα χειραγωγούνται από αλγόριθμους με σκοπό τη μαζική κατανάλωση και το κέρδος, εις βάρος της ποιότητας. Γενικότερα δε, εφόσον οι δέκα αυτές μεγάλες εταιρείες θα έχουν το μονοπώλιο της γνώσης, είναι σαφές ότι ελλοχεύει ο κίνδυνος ακόμα και η ιστορία να ξαναγραφτεί.
Σήμερα κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν ένα βιβλίο έχει γραφτεί εν μέρει ή καθ’ ολοκληρίαν από άνθρωπο ή από κάποια από τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα που κυκλοφορούν στην αγορά. Πώς διαγράφεται λοιπόν στο μέλλον η ταυτότητα του δημιουργού όταν αφενός μεν η έννοια αυτή παίρνει πολλές και διαφορετικές διαστάσεις, αφετέρου δε τα όρια ανάμεσα στον υλικό και τον ψηφιακό κόσμο γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτα διαμορφώνοντας μια διττή πραγματικότητα; Πώς ορίζεται πλέον η έννοια του αυθεντικού όταν καταλύονται τα όρια ανάμεσα στην ανθρώπινη δημιουργία και στα κείμενα που παράγονται από την Τ.Ν.;
Η πιο θετική πλευρά των πραγμάτων θα ήταν ένας γόνιμος διάλογος ανάμεσα στον δημιουργό και την Τ.Ν. που θα επέτρεπε τη διερεύνηση και απεικόνιση αυτής της νέας πραγματικότητας, καθώς και τους τρόπους με τους οποίους αυτή επαναπροσδιορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη. Δεν μπορούμε όμως να παραβλέψουμε τα ζητήματα νομιμότητας αφενός, φιλοσοφικής και ηθικής τάξεως αφετέρου, που αναφέρθηκαν προηγουμένως.
Επειδή κάτι είναι εφικτό, δεν είναι απαραίτητα και ωφέλιμο. Ίσως η γραφή να αποκτά έντονα πολιτική διάσταση, να μετατρέπεται σε πράξη αντίστασης απέναντι στην ευκολία που τόσο εκθειάζεται, στην αυξανόμενη εμπορευματοποίηση, στη χειραγώγηση, στην ομογενοποίηση, υπερασπιζόμενη την εμβάθυνση, τον αναστοχασμό, τη δημιουργική και ατέρμονη χρήση ενός «λόγου ποιητικού» και όχι μιμητικού. Ίσως ο συγγραφέας καλείται σήμερα περισσότερο από ποτέ να διαφυλάξει την ελεύθερη βούληση και την κριτική σκέψη.
(*) Μέλος του ΔΣ της Εταιρείας Συγγραφέων. Τελευταίο της βιβλίο Μια τρίχα που γίνεται άλογο, Καστανιώτης
