Rene Karabash: «θέματα σαν τα δικά μου, ίσως, να αλλάξουν κάπως τα πράγματα» (από την Αλεξάνδρα Χαΐνη)

Από την Αλεξάνδρα Χαΐνη

Η Rene Karabash, κατά κόσμον Irena Hristova Ivanova, γεννήθηκε το 1989 στο χωριό Aleksandrovo, στη Βόρεια Βουλγαρία. Χρησιμοποιεί καλλιτεχνικό ψευδώνυμο, όχι επειδή προτίμησε να κρυφτεί πίσω από μια άλλη περσόνα, αλλά για τους ακριβώς αντίθετους λόγους: μεγαλωμένη σε ένα χωριό μόλις 1.600 κατοίκων, με πατριαρχική δομή και αρχές, όπου οι γυναίκες όταν παντρεύονται παίρνουν αυτόματα το επίθετο του συζύγου τους, διάλεξε το Karabash, που είναι το επώνυμο της μητέρας της, επιδιώκοντας να αποκαταστήσει την ορατότητα τόσο εκείνης όσο και όλων των γυναικών που αναγκάζονται να θυσιάσουν την ταυτότητά τους επί σειρά ετών.

Πολυσχιδής, με σπουδές στην εφαρμοσμένη γαλλική και αγγλική γλωσσολογία, τη λογοτεχνία και τη σκηνοθεσία, έχει δουλέψει ως σκηνοθέτης και ηθοποιός και έχει ήδη εκδώσει 3 ποιητικές συλλογές, ένα μυθιστόρημα, και μια επιστολική νουβέλα. Το τελευταίο της βιβλίο, μια ποιητική συλλογή σε ομοιοκαταληξία, κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο.

Παράλληλα η Karabash έχει ιδρύσει την ακαδημία δημιουργικής γραφής «The Rabbit Hole», όπου συνεργάζονται αρκετοί Βούλγαροι συγγραφείς, όπως ο Georgi Gospodinov, ο Georgi Bardarov και η Victoria Beshliiska.

Το πρώτο της μυθιστόρημα, «Остайница» (2018), έχει μεταφραστεί σε 15 γλώσσες και αναμένεται να βγει στα αλβανικά και στα τουρκικά. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2025 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, με τον τίτλο «Ορκισμένη» σε μετάφραση του Σπύρου Ν. Παππά. Είναι η ιστορία της Μπεκιά, μιας κοπέλας που υποτάσσεται στους εθιμικούς κανόνες του αλβανικού Κανούν και γίνεται ορκισμένη παρθένα. Η Karabash έκανε δυο χρόνια έρευνα για να γράψει το βιβλίο (αλλά το τελείωσε μέσα σε μόλις 2 μήνες), το οποίο έχει λάβει σημαντικά βραβεία, ενώ πρόσφατα συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του International Booker 2026 (σε μετάφραση στα αγγλικά της Izidora Angel, εκδόσεις Peirene Press). Στο επόμενο διάστημα μάλιστα θα βγει και η ομώνυμη ταινία που γυρίστηκε από τον Βούλγαρο σκηνοθέτη Kostadin Bonev (βλ. She who remains).

Πριν λίγες ημέρες κυκλοφόρησε επίσης από το Μεταίχμιο και σε μετάφραση Σ. Παππά, η επιστολική νουβέλα «Γράμματα του Ομάρ στη μελλοντική του σύζυγο» (2021). Ένας άντρας, ο Οµάρ, γράφει γράµµατα στην ιδανική αγαπηµένη του, τη µελλοντική του σύζυγο, την οποία δεν έχει γνωρίσει ακόµη, ούτε ξέρει αν και πότε θα συμβεί αυτό. Σταδιακά οι εξομολογήσεις και η αναζήτησή του αλλάζει· γίνεται πιο προσωπική, στρέφεται προς τα μέσα, προς τον εαυτό του.

Συνάντησα τη Rene Karabash στο περίπτερο της Βουλγαρίας, η οποία ήταν φέτος τιμώμενη χώρα στην 22^η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης. Μετά τη σχετικά σύντομη αλλά ουσιαστική κουβέντα μας, είχα τη χαρά να παρακολουθήσω την ιδιαίτερη παρουσίαση που ετοίμασε για εκείνην ο συγγραφέας Κυριάκος Χαρίτος, μια συγκινητική χαρτογράφηση της ζωής και του έργου της, συνοδεία εικόνων, μουσικών και εύστοχων σχολίων. Σε αυτή την εκδήλωση άλλωστε είδα και κάποιες από τις φωτογραφίες της Βουλγάρας φωτογράφου Pepa Hristova με θέμα τις ορκισμένες παρθένες, οι οποίες, όπως είπε η ίδια η Karabash, αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για την «Ορκισμένη».

***

• Στα βιβλία σας πειραματίζεστε με διαφορετικά στιλ και τεχνικές αφήγησης. Η «Ορκισμένη» είναι γραμμένη σε ροή συνείδησης ως επί το πλείστον, ενώ στο «Γράμματα του Ομάρ» κάνετε μια τολμηρή επιλογή υιοθετώντας τον επιστολικό τρόπο γραφής, που δεν είναι τόσο συνηθισμένος πλέον.

Η αλήθεια είναι ότι νιώθω ελεύθερη όταν γράφω και δεν θέλω να βάλω τον εαυτό μου ως συγγραφέα σε κουτί. Οπότε, στην «Ορκισμένη», διάλεξα την τεχνική της ροής συνείδησης, χωρίς κεφαλαία γράμματα στην αρχή των φράσεων αλλά ούτε και τελείες. Όλο αυτό μου δίνει την ελευθερία να πηδάω από εποχή σε εποχή, από ημέρες σε λεπτά, από τον έναν τόπο στον άλλον. Το ίδιο, πιστεύω συμβαίνει και με το «Γράμματα του Ομάρ στη μελλοντική του σύζυγο». Γιατί ενώ περιέχει επιστολές, στην ουσία πρόκειται για μια σειρά ποιημάτων. Και εδώ δηλαδή ανακατεύω διαφορετικά είδη. Όπως ανακατεύω και την πραγματικότητα με τα όνειρα – στο ξύπνιο και στον ύπνο. Και αυτό, ξέρετε, είναι σαν ένα υπερβατικό ταξίδι σε διαφορετικούς κόσμους.

• Ποιος ήταν ο στόχος σας στο βιβλίο αυτό, στα «Γράμματα του Ομάρ»; Εκείνος αναζητά την ιδανική, τη μελλοντική του σύζυγο. Εσείς τι αναζητούσατε;

Έγραψα αυτό το βιβλίο κατά λάθος. Εννοώ ότι δεν σκόπευα να το γράψω. Έγραψα απλώς το πρώτο γράμμα, το «Γράμμα του Ομάρ στη μελλοντική του σύζυγο» αλλά για κάποιο λόγο το έσωσα ως folder, όχι ως μεμονωμένο αρχείο. Όταν το κατάλαβα, είπα ότι ίσως είναι ένα σημάδι ότι πρέπει να γράψω κι άλλα γράμματα. Εκείνη την περίοδο δεν ήμουν καλά, έκανα ψυχοθεραπεία μετά από μια δύσκολη σχέση και περνούσα από διάφορες φάσεις. Ο Ομάρ όμως άλλαζε μαζί μου. Γιατί στην αρχή, στα πρώτα γράμματα, εξιδανικεύει τη μελλοντική του γυναίκα. Και εστιάζει αποκλειστικά σε εκείνην. Στην πορεία όμως, βήμα-βήμα, αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι στην πραγματικότητα ψάχνει τον εαυτό του. Το άλλο του μισό. Και αυτό το θαύμα συνέβη και σε μένα. Γιατί συνειδητοποίησα ότι για να μπορώ να είμαι με κάποιον άλλο άνθρωπο έπρεπε πρώτα να γίνω ένα με τον εαυτό μου. Έπειτα αυτός ο άλλος άνθρωπος εμφανίστηκε στη ζωή μου, όπως και στη ζωή του Ομάρ στο βιβλίο. Οπότε πιστεύω ότι η διαδικασία της συγγραφής είναι κάτι μαγικό και είμαι ευγνώμων που γράφω. Γιατί τις περισσότερες φορές ό,τι γράφω συμβαίνει και στην πραγματικότητα.

• Εννοείτε ότι κατά κάποιο τρόπο πρόκειται για αυτομυθοπλασία;

Είναι αυτοβιογραφικό ως ένα βαθμό ναι, αλλά ταυτόχρονα δεν είναι κιόλας. Θα έλεγα ότι το μυθιστόρημά μου «Ορκισμένη» έχει περισσότερα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Πολλές σκηνές που περιγράφω συνέβησαν στη ζωή μου. Ως παιδί.

• Δεν εφαρμόστηκε ποτέ όμως το Κανούν στη Βουλγαρία, σωστά;

Όχι, δεν έχουμε τέτοιους άγραφους νόμους στη Βουλγαρία, ούτε ορκισμένες παρθένες. Αλλά αυτός είναι περισσότερο ένας μεταφορικός τρόπος που διάλεξα για να πω αυτή την ιστορία. Επειδή εξακολουθούμε να έχουμε πατριαρχικούς νόμους στη χώρα μου. Και αυτό είναι το ζήτημα· γι’ αυτό αισθάνομαι τόσο οικείο τον τρόπο ζωής των ορκισμένων παρθένων. Δεν έχω υπάρξει ορκισμένη παρθένα η ίδια, όμως οι σχέσεις μέσα στην οικογένειά μου ήταν παρόμοιες. Οι δικές μου σχέσεις με την οικογένειά μου εννοώ και κυρίως με τον παππού μου. Ο οποίος ενώ επιθυμούσε αγόρια για εγγόνια, απέκτησε τελικά κορίτσια.

• Αυτή η προτίμηση δεν έχει εκλείψει ούτε στην Ελλάδα εντελώς, δυστυχώς. Ειδικά σε κάποιες πιο παραδοσιακές περιοχές.

Ναι, είναι κάτι που θεωρείται ακόμη «φυσιολογικό» σε αυτή την πλευρά του πλανήτη. Δεν είναι όμως για μένα. Και πιστεύω ότι έφτασε η ώρα να μιλήσουμε ανοιχτά για το θέμα. Ζούμε στον 21^ο αιώνα. Οι άντρες έχουν φτιάξει αυτούς τους νόμους και τις αρχές. Είναι παρωχημένες όμως και δεν μπορούν να εφαρμοστούν σήμερα πλέον.

• Έχει μεταφραστεί το βιβλίο σας στα αλβανικά;

Θα εκδοθεί τώρα στα αλβανικά. Κάλλιο αργά παρά ποτέ. Τα δικαιώματα έχουν πουληθεί σε 20 χώρες ήδη. Και επιτέλους θα βγει και στην Αλβανία.

Το International Booker

• Πώς υποδεχτήκατε την υποψηφιότητά σας στις βραχείες λίστες του Διεθνούς Βραβείου Booker και ποια ήταν η αντίδραση στη Βουλγαρία;

Είναι πράγματι τεράστια διάκριση. Και ίσως να μην ήταν κάτι που περίμενε το κοινό της Βουλγαρίας και οι συγγραφείς της. Ακόμη και το 2023, που κέρδισε το βραβείο ο Georgi Gospodinov, ήταν σαν θαύμα. Όμως μείναμε με την αίσθηση ότι εφόσον συνέβη μια φορά, δεν πρόκειται να συμβεί ξανά. Μπορεί βέβαια να στράφηκε κάπως το ενδιαφέρον πάνω μας, δεν ξέρω. Έτσι, τρία χρόνια αργότερα ένα άλλο βουλγάρικο βιβλίο μπήκε στη λίστα. Είμαι δε η πρώτη Βουλγάρα γυναίκα που προτάθηκε και σημαίνει πολλά για μένα αλλά και για τη μεταφράστριά μου, Izidora Angel.

• Δίνει σημαντική ώθηση στις «μικρές» γλώσσες η υποψηφιότητα αυτή.

Ναι, και πιστεύω ότι θα μπορούσε να δημιουργηθεί μια τάση. Γιατί υπάρχουν πολλοί ταλαντούχοι Βούλγαροι συγγραφείς.

• Και Έλληνες επίσης, παρότι η μετάφραση των ελληνικών βιβλίων σε άλλες γλώσσες είναι αρκετά περιορισμένη.

Ειδικά στη Βουλγαρία, θεωρώ ότι έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο η ίδρυση το 2022 του  «Sofia Literary Agency», του λογοτεχνικού πρακτορείου της Σόφιας. Είναι και δικοί μου λογοτεχνικοί πράκτορες και κάνουν εξαιρετική δουλειά με τη βουλγάρικη λογοτεχνία – αν και συνολικά οι συγγραφείς της χώρας μου που μεταφράζονται δεν ξεπερνούν τους δέκα. Ωστόσο, είναι ένα μεγάλο βήμα καθώς μέσα σε λίγα χρόνια πλησιάσαμε πολλές αγορές βιβλίου και ανάλογους εκδότες. Και αυτό είναι καταπληκτικό. Όχι μόνο λόγω της επιτυχίας του Gospodinov. Είναι ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο που προϋποθέτει σκληρή δουλειά, με τα βιβλία, τη γραφειοκρατία, τις συναντήσεις με τους εκδότες κλπ.

Μια πόρτα αλλαγής

 Οπότε είναι πολύπλοκο. Ειδικά με θέματα σαν τα δικά μου, που δεν συζητούνται συχνά. Θεωρώ ότι ανοίγει ένα παράθυρο, μια πόρτα, για να αλλάξουν ίσως τα πράγματα. Από την άλλη, το θέμα των ορκισμένων παρθένων φαντάζει εξωτικό για τη Δύση, προκαλεί το ενδιαφέρον. Ειδικά για τις χώρες που είναι μακριά από την παράδοση, στην Ευρώπη και στη Βρετανία.

Παρόλα αυτά, πιστεύω ότι η επιτυχία του βιβλίου δεν οφείλεται στο θέμα του. Εκτός αν οι κριτές ασχολούνται με τα κοινά και είναι άνθρωποι ευαίσθητοι και πολιτικοποιημένοι. Η αλήθεια είναι ότι έχουν επιλέξει κάποια βιβλία με ιδιαίτερα θέματα στο παρελθόν, όμως πιστεύω ότι για ένα διεθνές βραβείο μετράει το ύφος, ο τρόπος γραφής, η ενέργεια του βιβλίου.

• Και το γεγονός ότι φέρνει κάτι καινούργιο.

Ναι, και αυτό σίγουρα.

Η σχέση με την Ελλάδα

 . Είναι η δεύτερη φορά που έρχεστε στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης. Πώς βλέπετε την υποδοχή από τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες εδώ;

Ο μεταφραστής μου, Σπύρος Παππάς, έκανε πολύ καλή δουλειά με το βιβλίο, με αγάπη και προσοχή. Αρχικά δεν ήμουν σίγουρη τόσο για τον τίτλο στα ελληνικά· η αγγλική μετάφραση, «She Who Remains», είναι πιο κοντά στον βουλγάρικο τίτλο, που σημαίνει «αυτή που μένει», αλλά αποδίδεται με μία λέξη. Αρχικά αναρωτιόμουν πώς θα αντιδρούσε το κοινό στην Ελλάδα με τη λέξη «ορκισμένη», αν θα μπορούσε να κάνει τη σύνδεση, όμως τελικά αποδείχτηκε ότι ήταν η σωστή επιλογή και είμαι πολύ ικανοποιημένη με αυτό.

INFO

• Rene Karabash: Shortlisted for the International Booker Prize 2026
• Greek Translation of Rene Karabash’s “Letters from Omar to His Future Wife” Draws Interest at Thessaloniki Book Fair
• Pepa Hristova Photography, Sworn virgins
• Τα βιβλία «Ορκισμένη» και «Γράμματα του Ομάρ στη μελλοντική του σύζυγο» σε μετάφραση Σπύρου Ν. Παππά, κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.