Μπούμερς και Τζένζερς, διαβάζοντας τις διάφορες Γενιές  (του Γιώργου Ζώταλη)

του Γιώργου Ζώταλη (ανταπόκριση ΗΠΑ)

Χάσμα

Κάποτε η λέξη μπούμερ βρισκόταν Πέραν του Καλού και του Κακού. Ήταν αθώο δημογραφικό κουτάκι για όσους γεννήθηκαν στην πρώτη εικοσαετία μετά τον πόλεμο (1946-1964) μαζί με εθνικές οδούς, αγχολυτικά, ροκ εν ρολ, Κύπελλο Πρωταθλητριών, ογκώδη ραδιομαγνητόφωνα και ασπρόμαυρες τηλεοράσεις που δέσποζαν σαν έπιπλα στα λίβινγκ ρουμ. Η αθωότητα τελείωσε με μιλένιαλς (1980-1994) και πολύ περισσότερο με τους τζένζερς (1995-2012). Γεννημένοι ανάμεσα σε αστακομακαρονάδα και χρεοαποικία, οι σημερινοί εικοσάρηδες και τριαντάρηδες μετέτρεψαν το δισύλλαβο σε ασυγχώρητη καταδίκη και συνώνυμο πνευματικής καθυστέρησης.

Η φράση It’s a boomer thing/Αυτό το κάνουν οι μπούμερς ή το λακωνικό και ακόμη πιό περιφρονητικό OK, Boomer! είναι τοτεμικά credo. Χρησιμοποιούνται σαν αδιαφιλονίκητα επιχειρήματα και de facto λογοκρισία που σταματάει συζητήσεις πριν αρχίσουν. Συχνά είναι διαγενεακό μπούλινγκ. Όπως οι πρωτόπλαστοι ξαφνικά ανακάλυψαν γύμνια και ντροπή, εμείς ντρεπόμαστε που είμαστε μπούμερς ακόμη και όταν φοράμε ρούχα.

Η μεταμόρφωση του μπούμερ από ανύποπτο γραφειοκρατικό αστερίσκο σε υπαρξιακή ρετσινιά απηχεί το χάσμα δύο ασύμβατων καταστάσεων. Οι μπούμερς είμαστε Τελευταίοι Μοϊκανοί της offline εποχής. Οι τζένζερς είναι Πρώτοι Ψηφιακοί Ιθαγενείς. Γεννήθηκαν στο διαδίκτυο και η εφηβεία τους συνέπεσε με τα σόσιαλ. Σκέφτονται διαφορετικά, μιλάνε διαφορετικά, συμπεριφέρονται διαφορετικά, μορφώνονται διαφορετικά, γράφουν διαφορετικά, διαβάζουν διαφορετικά, καταναλώνουν διαφορετικά, αρρωσταίνουν διαφορετικά, κουρεύονται διαφορετικά, χτενίζονται διαφορετικά, ντύνονται διαφορετικά, δουλεύουν διαφορετικά, τρώνε διαφορετικά, ακούνε μουσική διαφορετικά, βλέπουν ταινίες διαφορετικά, ειρωνεύονται διαφορετικά, κρίνουν διαφορετικά, τσακώνονται διαφορετικά.

Μπούμερς = Χαρτί, Μολύβι, Στυλό, Ιδεολογίες, Εφημερίδες, Τσιγάρα, Βινύλιο, CD.

Τζένζερς = Πληκτρολόγιο. Ό,τι δεν βρίσκεται στο κινητό δεν υπάρχει.

Αν μάτια και χέρια είναι προέκταση της ψυχής (και αυτοί που ξέρουν από τέτοια πράγματα λένε ότι μάτια και χέρια είναι ψυχή) τότε οι ψηφιακές τεχνολογίες και οθόνες δεν είναι εργαλείο αλλά προέκταση των τζένζερς.

Η μεγαλύτερη γκάφα που μπορούμε να κάνουμε σαν μπούμερς – και την κάνουμε καθημερινά – είναι να νομίζουμε ότι καταλαβαίνουμε την online κουλτούρα. Είναι απείρως πιθανότερο να γίνουμε θύματα διαδικτυακής απάτης παρά να μιλάμε την γλώσσα των reddit kids, να ξέρουμε το Tiktok brainrot, τι θα πεί 6-7 ή τι είναι symptom of the feed.

Σταθερές και σημεία αναφοράς των μπούμερς ξεπαστρεύονται όπως έντομα στα παρμπρίζ αυτοκινήτων που τρέχουν ιλιγγιωδώς. Αυτονόητα γίνονται memes 4 δευτερολέπτων. Από τη μιά στιγμή στην άλλη και χωρίς να το πάρουμε είδηση το Τώρα έγινε No country for old men.

Οι γενιές της Twenge

Η Jean Marie Twenge είναι καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Σαν Ντιέγκο και ερευνήτρια σε κοινωνική ψυχολογία, γενεαλογικές διαφορές και gender roles. Μεταξύ άλλων, η στήλη της στο Substack ασχολείται με τις προκλήσεις και δυσκολίες που θέτουν εξυπνόφωνα, σόσιαλ και τεχνητή νοημοσύνη σε παιδιά και γονείς.

Το Generations (πέμπτο βιβλίο της) αποτελείται από πανοραμικές ακτινογραφίες των γενεών στις ΗΠΑ. Πρόκειται για εμπειρικό magnum opus βασισμένο σε 24 βάσεις δεδομένων που μελετούν 39 εκατομμύρια ανθρώπους επί δεκαετίες (σχεδόν κάθε σελίδα έχει διάγραμμα ενώ η βιβλιογραφία είναι 17 πυκνογραμμένες σελίδες.) Το βιβλίο μαντεύει το μέλλον σαν κρυστάλλινη σφαίρα αλλά πέρα από προβλέψεις για το προς τα πού κινούνται οι ΗΠΑ, τα ευρήματα και συμπεράσματα του έχουν γενικότερο ενδιαφέρον στο παγκοσμιοποιημένο χωριό του 21^ου αιώνα.

Κεντρική ιδέα της Twenge είναι ότι η τεχνολογία οδηγεί σε νέο μοντέλο γενεών.

Technology and its aftereffects – on culture, behavior, and attitudes – have broken the old cycles of generations to form something novel. This model – let’s call it the Technology Model of Generations – is a new theory of generations for the modern world. Οι επιπτώσεις της τεχνολογίας σε κουλτούρα, συμπεριφορά και στάσεις ζωής ανέτρεψαν τους παλιούς γενεαλογικούς κύκλους και έχουν δημιουργήσει το Τεχνολογικό Μοντέλο Γενεών – μια καινούργια θεωρία για τις γενιές σήμερα. (1)

Ο τεχνολογικός ντετερμινισμός που προτείνει η Twenge είναι ευρύς. Τεχνολογία δεν είναι μόνο ηλεκτρονικοί υπολογιστές, κινητά και διαδίκτυο. Είναι όλα όσα διαμορφώνουν το πώς ζούμε, σκεπτόμαστε και συμπεριφερόμαστε – από ιατρική περίθαλψη και πλυντήρια μέχρι μεγαλουπόλεις με πολυώροφα κτίρια, μεταφορές, έτοιμο φαγητό, ταξίδια, χόμπι, διασκέδαση, αναγνωστικές προτιμήσεις και σεξουαλικότητες. Ακόμα και όταν δυσανασχετούμε με τις πολλαπλές εξαρτήσεις μας από τις τεχνολογίες και τα πλοκάμια τους, οι ανθρώπινες καταστάσεις και καθημερινότητες είναι αδιανόητες χωρίς αυτές. Χρησιμοποιώντας πολλά παραδείγματα η Twenge δείχνει ότι με το να κάνουν τη ζωή μας ευκολότερη, με το να δίνουν επιλογές και να απελευθερώνουν χρόνο για να ασχολούμαστε με τους εαυτούς μας, οι τεχνολογικές αλλαγές οδηγούν σε πιο ιντιβιντουαλιστικές κοινωνίες, διάβρωση παλιών στερεοτύπων και αναστολών, αισθητή μείωση γεννητικότητας, περισσότερες κοινωνικές ελευθερίες αλλά και νέες δυσκολίες.

No country for young men

 Εκτός από τις δεκαετίες, τεχνολογίες και στυλιστικές διαφορές που μας χωρίζουν, το χάσμα ανάμεσα σε μπούμερς και τζένζερς σφραγίζεται από τα πολλαπλά σοκ του 21^ου αιώνα.

Παρ’ ότι οι τζένζερς ήταν μικροί για να την θυμούνται, η οικονομική κατάρρευση του 2008-10 ήταν προκρούστειο reset που επανακαθόρισε προσδοκίες σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα σε σύγκριση με τους γονείς τους. Σαν νέοι ενήλικες βρίσκονται φυλακισμένοι στην χρεοαποικία που προκαλέσαμε οι παλαιότεροι. Πληρώνουν τα σπασμένα χωρίς να έχουν γευτεί ούτε μια πηρουνιά της αστακομακαρονάδας και βρίσκονται έξω από τον κυνισμό του Όλοι μαζί τα φάγαμε.

Οι χαμηλές προσδοκίες επιδεινώνονται από ανισότητες. Σύμφωνα με το Federal Reserve, το 1% των νοικοκυριών στις ΗΠΑ κατέχει 30.5% του πλούτου ενώ το κατώτερο 50% έχει 2.5%. Η Ευρώπη ακολουθεί ασθμαίνουσα με 5% να κατέχει 45% και 50% 5%. Στην πανδημία οι δισεκατομμυριούχοι αύξησαν τον πλούτο τους κατά 70%, μία τεράστια ανακατανομή πλούτου προς την λάθος κατεύθυνη. Ακόμη και κάποιος σαν τον Peter Thiel, τον Βαρώνο της Κοιλάδας της Σιλικόνης που δεν μπορεί να κατηγορηθεί για αντικαπιταλιστικές παρεκκλίσεις ή μαρξιστικές συμπάθειες, παραδέχεται ότι ο καπιταλισμός σήμερα δεν λειτουργεί προς όφελος των νέων (2).

Δεύτερον, οι τζένζερς υπήρξαν ανυπεράσπιστα πειραματόζωα ασύδοτης τεχνολογίας. Οι φωνές που ακούγονται για περιορισμό κινητών και σόσιαλ σε προεφήβους είναι απόρροια των εμπειριών της τελευταίας 15ετίας όταν τα παιδιά μεγάλωναν αφημένα στο έλεος του Big Tech χωρίς γονική προστασία ή έστω παρουσία (η σειρά Adolescence του Netflix δείχνει τους γονείς παντελώς άσχετους και ανίδεους για τις online δραστηριότητες των παιδιών τους). Σύμφωνα με την Twenge το αναδυόμενο κονσένσους είναι απαγόρευση διδικτύου και σόσιαλ (τα οποία ίσως πρέπει να αρχίσουμε να τα λέμε αντι-σόσιαλ) μέχρι τα 16 αλλά για τους σημερινούς εικοσάρηδες η ζημιά έχει γίνει. Κάθε τζένζερ σήμερα έχει και μια εξομολόγηση για βίντεο που είδε σαν προέφηβος τα οποία δεν έπρεπε και εκ των υστέρων δεν ήθελε να έχει δει.

Πανδημία και λοκντάουν ήταν τρίτη αρνητική διαμορφωτική εμπειρία των τζένζερς. Ο πανικός του κορωνοϊού έκανε την καθημερινότητα σουρρεαλιστική δυστοπία στην οποία μασκοφόροι επίτροποι έκλειναν σχολεία, παιδικές χαρές, στέκια, αθλητικές και κοινωνικές δραστηριότητες, διέταζαν που θα σταθείς, τι θα ακουμπήσεις, πως θα το απολυμάνεις και αν θα βγεις από το διαμέρισμα. Αυτή η επισήμανση δεν έχει σχέση με τα πολωτικά Covid politics – αν η απειλή υπερδιογκώθηκε, αν τα λοκντάουν έπρεπε να γίνουν, αν κράτησαν περισσότερο απ’ όσο χρειαζόταν, αν τα εμβόλια έπρεπε να είναι προαιρετικά, αν εκτιμήσεις του κινδύνου ξεχωριστών δημογραφικών ομάδων επέβαλαν διαφορετικές προσεγγίσεις, ποιά ήταν τα trade offs όταν τσουβάλιαζαν υγιέστατα παιδιά μαζί με ασθενείς με πολλαπλές νοσηρότητες, ηλικιωμένους κοκ.

Τα ερωτήματα που θέτουν οι εμπειρίες της πανδημίας στο συγκεκριμένο θέμα είναι πως προσέλαβαν οι μικρές ηλικίες το ότι από τη μιά στιγμή στην άλλη ο πλανήτης και οι μικρόκοσμοι τους βρέθηκαν σε κατάσταση πολιορκίας; Τι είδους διαμορφωτικές επιπτώσεις είχε το λοκντάουν και η 24ωρη πανικολαγνεία των μίντια; Ποιά είναι η αίσθηση του πραγματικού μετά από τέτοιες εμπειρίες; Οι απαντήσεις βρίσκονται στο μέλλον όταν οι τζένζερς θα τις γράψουν με δικά τους λόγια αλλά η Twenge έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι όπως οι αμερικανοί μιλένιαλς διαμορφώθηκαν από την 11^η Σεπτεμβρίου, οι σημερινοί εικοσάρηδες σημαδεύτηκαν από την πανδημία. (3)

Τέταρτη αρνητική παράσταση είναι το αφήγημα του κλιματικού Αρμαγεδδώνα. Σε αντίθεση με τα παραπάνω σοκ που είναι τελεσίδικα, η κλιματική κρίση παραμένει εν τω γίγνεσθαι Rorschach τεστ σε αργή κίνηση. Ανεξαρτήτως του εάν ο κόσμος καταρρεύσει κάπου γύρω στο 2045-2050 (εδώ και 30 χρόνια οι προβλέψεις είναι μετακινούμενο γκολπόστ), η χιλιαστική απειλή προστίθεται στις αρνητικές αποσκευές των νέων.

Σαν να μην έφταναν τα παραπάνω, η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί επαγγέλματα που παραδοσιακά ήταν είσοδος στην αγορά εργασίας (entry level jobs). Μελέτη του Στάνφορντ έδειξε ότι μετά την εμφάνιση του ChatGPT τον Νοέμβριο του 2022, η συνολική απασχόληση για νέες και νέους 22-25 χρονών ελαττώθηκε κατά 13% και για προγραμματιστές 20%. (4) Παρ’ ότι είναι νωρίς για συμπεράσματα (καμμία μελέτη από μόνη της δεν αποτελεί απόδειξη, τουλάχιστον μέχρι τα ευρήματα της επαληθευθούν και διευρυνθούν από περισσότερα και διαφορετικά εμπειρικά αποτελέσματα) τα δεδομένα δείχνουν ότι νέοι με σπουδές και προσόντα ανταγωνίζονται για σημαντικά λιγότερες θέσεις εργασίας. Σε αντίθεση με τις απλόχερες ευκαιρίες που είχαν οι μπούμερς, τα πράγματα σήμερα θυμίζουν Hunger Games και έχουν δικό τους παρατσούκλι: white collar blood bath, λουτρό αίματος για πτυχιούχους.

Καθώς παραλαμβάνουν τους λογαριασμούς όλων αυτών των σοκ, οι τζένζερς βλέπουν τον κόσμο με πολύ διαφορετικά χρώματα απ’ ότι εμείς στα 1970s και 1980s.

Οι μακρόχρονες επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης όταν έχει μετατραπεί σε ασφυκτική φυσιολογική καθημερινότητα, η χωρίς φίλτρα κοινωνικοποίηση μέσα από εκμεταλλευτικές τεχνο-ολιγαρχικές πλατφόρμες και ο κορωνοαυταρχισμός ανέδειξαν την πραγματικότητα σαν αυθαίρετο κατασκεύασμα. Συσχετίζονται με την παθητική επιθετικότητα των τζένζερς, την ψυχρή απρόσφορη αντίσταση τους σε ιεραρχίες, την ειρωνεία και το νιχιλιστικό χιούμορ τους, τον διάχυτο σκεπτικισμό και δυσπιστία, την αποστασιοποίηση τους από το rat race του καπιταλισμού, τις απαιτήσεις τους για ποιότητα ζωής, τον αποστιγματισμό ψυχικών νοσημάτων, την καταβαράθρωση αυθεντιών και διακωμώδηση συμβόλων στάτους, την ικανότητα να βλέπουν πόζες και performances από χιλιόμετρα, την βαθιά αποξένωση τους από κατεστημένα κόμματα, μίντια και θεσμούς.

Τα σοκ που τους διαμόρφωσαν εξηγούν τα OK, Boomer! και όλα τα αρνητικά που αισθάνονται γιά μας τους παλιότερους. Σύμφωνα με την Twenge, ακόμα και όταν κάνουν πλάκα, τα αγαπημένα emoji τους είναι νεκροκεφαλές και φέρετρα (5). Εάν τα παραπάνω απηχούν κάτι από τη σημερινή πραγματικότητα, τότε εκτός από No country for old men το Τώρα είναι και No country for young men.

Σε πρόσφατη συνέντευξη ο Μαρκ Λίλλα ανέφερε ότι οι νέοι είναι αηδιασμένοι με τον σημερινό κόσμο:

I sense a lot of disgust with the contemporary world among young people today. (6)

Η αηδία, μία βαθύτατα αρνητική ψυχοσωματική αντίδραση προκειμένου να  περιγραφεί το πως οι νέοι βλέπουν τον κόσμο ίσως είναι υπερβολή αλλά σκιαγραφεί ένα πραγματικό πρόβλημα. Αναρωτιέμαι εάν σαν κοινωνιολογικό φαινόμενο η αηδία (ή όπως αλλιώς την ονομάσουν) που αισθάνονται οι νέοι είναι πολυεπίπεδη, πολυπαραγοντική και απλώνεται σε σφαίρες και πεδία κάτω από το ραντάρ. Δεν είναι εύκολο να εντοπισθεί, να καταγραφεί ή να μελετηθεί αλλά είναι από τους αόρατους κινητήρες του εγγύς αύριο.

Έξω από το κλουβί

 Aυτονόητα και θέσφατα που συνθλίβονται στα παρμπρίζ προσφέρουν ευκαιρίες απελευθέρωσης από ιδεολογίες, αυτολογοκρισίες, αναστολές, νοοτροπίες και συνήθειες που δεν αμφισβητήθηκαν ποτέ. Στο Big In Japan οι Alphaville ρωτούσαν,

Should I stay here at the zoo, or should I go and change my point of view? Να μείνω στο κλουβί του ζωολογικού κήπου ή να αλλάξω γνώμη;

Το συνθ αριστούργημα των 1980s μας προέτρεψε να ανοίξουμε χαραμάδα για να ξεμυτίσουμε από την ασφάλεια και θαλπωρή του ζωολογικού κήπου, να βγούμε από τα μπουμερικά κλουβιά, να δούμε εαυτούς, αλλήλους και τον κόσμο από διαφορετικές γωνίες. Σαν κάτι άλλο από αυτά που είμαστε και πιστεύουμε. Ποτέ δεν είναι αργά να τολμήσουμε.

Ενώ όλα δείχνουν ότι οι τζένζερς αποτελούν γενιά-καμπή, ένα από τα σημαντικότερα μπλοκαρίσματα της εποχής μας είναι οι μπούμερς που δεν μπορούν ούτε θέλουν να δουν, να ακούσουν και να καταλάβουν το καινούργιο. Σαν απόστρατος στρατηγός καθηλωμένος στο παρελθόν, το μπουμερικό φαντασιακό δεν ξεκολλάει από τα στερεότυπα της ένδοξης εποχής του.

Στον 21^ο αιώνα οι γενιές προσδιορίζονται από κοινωνικά πολιτισμικά τεχνολογικά χαρακτηριστικά και (κατά πολύ) λιγότερο από το παλιό βιολογικό όριο των 30 χρόνων. Σε σύγκριση με προηγούμενες εποχές, οι μπούμερς απολαμβάνουμε το προνόμιο σημαντικά μεγαλύτερων προσδόκιμων επιβίωσης γεγονός που σημαίνει περισσότερες ευκαιρίες αλληλεπιδράσεων και συναναστροφών με τζένζερς και αυτούς που έρχονται μετά. Εκτός από δυαδικά αντίθετα, μπούμερς και τζένζερς έχουμε και κοινά αλλά για να βρεθούν χρειάζεται αυθεντική περιέργεια, διάθεση να αντιμετωπίσουμε δυσάρεστες αλήθειες και να μαθαίνουμε καινούργια πράγματα. Χρειάζεται να βγαίνουμε πού και πού από το κλουβί για να αμφισβητήσουμε τους εαυτούς μας και τις βεβαιότητες μας.

Τα κάναμε που τα κάναμε θάλασσα, τουλάχιστον ας ακούσουμε τους εικοσάρηδες.

Σημειώσεις

1. Generations, σελίδες 1-32.
2. Sean Fischer. Peter Thiel: Capitalism Isn’t Working for Young People. Free Press, 11 Νοεμβρίου
3. Generations, σελίδες 446-450.
4. Erik Brynjolfsson et al. Canaries in the Coal mine? Six Facts about the Recent Employment Effects of Artificial Intelligence. Stanford Digital Economy Lab, Νοέμβριος
5. Generations, σελίδα 347.
6. Mark Lilla. Chthonic Forces. Online NYRB. 18 Οκτωβρίου, 2025. Το σχετικό απόσπασμα έχει ως εξής:

I sense a lot of disgust with the contemporary world among young people today, and I keep meeting those who are returning to religion or converting for the first time. This is not just happening in the US; it is also true in Europe.

JM Twenge. Generations. The Real Differences Between Gen Z, Millennials, Gen X, Boomers, and Silents – and What They Mean for America’s Future. Atria Books, 2023. 515 σελίδες.