γράφει ο Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος (*)
Η εκπληκτική ταινία του Νόλαν προσφέρει μια υγιή και απόλυτα επιτυχημένη πρόσληψη της Οδύσσειας στον 21ο αιώνα. Όποιος αναζητά την πιστή ιστορία του ομηρικού έπους θα απολαύσει μια κλασική, αν και υπερβολικά ηρωοποιημένη, σκηνή μνηστηροφονίας που διαρκεί κάτι περισσότερο από μία ώρα. Όμως, σε όσα προηγούνται, ο Νόλαν καταφέρνει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: να δώσει μια σύγχρονη ματιά στους διαχρονικούς προβληματισμούς του έπους. Ιδιαίτερα δυνατή είναι η έμφαση στη μεταμέλεια του Οδυσσέα για τα δεινά του πολέμου, ενός πολέμου με λίγα οφέλη και αμέτρητες απώλειες. Η οπτική αυτή συνομιλεί άμεσα με τους σύγχρονους ιμπεριαλιστικούς πολέμους και τον σημερινό άνθρωπο. Ίσως, μάλιστα, η αναφορά στους «λαούς της θάλασσας» να λειτουργεί ως υπόγεια αντήχηση των σύγχρονων «πολιτισμένων» λαών που εξακολουθούν να σκοτώνουν, να βιάζουν και να καταστρέφουν, με μοναδικό αντίκρισμα το κέρδος.
Εξαιρετική είναι και η κριτική του Νόλαν στις σκοτεινές πλευρές του αρχαιοελληνικού κόσμου. Η θέση της γυναίκας αναδεικνύεται μέσα από τους δυνατούς διαλόγους της Πηνελόπης με τον Τηλέμαχο, αλλά και μέσα από την απόγνωση της Κίρκης απέναντι στη σαρκική ηδονή των ανδρών. Παράλληλα, η θέση των μειονοτήτων και η διαφορετικότητα αποκτούν ορατότητα. Φυσικά, η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα δεν ήταν έγχρωμες· το ίδιο ισχύει για τον Ευρύλοχο, τον αγαπημένο ξάδελφο και σύντροφο του Οδυσσέα, αλλά και για πλήθος άλλων χαρακτήρων που παρουσιάζονται στην ταινία. Το diversity and inclusion δεν είναι απλώς προϋπόθεση για μια θέση στα Όσκαρ, όπως συχνά ακούγεται. Είναι προϋπόθεση για κάθε σύγχρονο άνθρωπο και κάθε κοινωνία που σέβεται τα δικαιώματα του συνανθρώπου, ανεξάρτητα από την καταγωγή του. Η εκμετάλλευση των ζώων μας ωθεί επίσης να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με το περιβάλλον. Ενδιαφέρουσα και με σημαντικές προεκτάσεις είναι, τέλος, η κριτική στάση του Οδυσσέα απέναντι στην τυφλή υπακοή στο θείο, όπως την επινοεί ο Νόλαν. Μια επιλογή που, πέρα από την πίστη και το τελετουργικό, μας καλεί να αναρωτηθούμε για την ίδια την ουσία της θρησκείας στην καθημερινή ζωή.
Σε σκηνοθετικό επίπεδο, ιδιαίτερα απολαυστικά είναι μικροϊστορίες που ξετυλίγονται με αριστουργηματικό τρόπο. Η ιστορία εκ των έσω του Δούρειου Ίππου και η μεταμόρφωση των συντρόφων σε χοίρους μάς προσφέρουν μια εντελώς νέα ματιά σε σκηνές που νομίζαμε ότι γνωρίζαμε, μετατρέποντάς τες σε απτές και βιωματικές εμπειρίες. Το ίδιο συμβαίνει και με τις Σειρήνες. Χωρίς να τις δούμε, χωρίς βαριά ορχηστρική μουσική, αλλά με ένα απλό άκουσμα και την εξαιρετική ερμηνεία του Matt Damon, νιώθουμε τον παλμό του πληρώματος να διαπερνά κάθε μας κύτταρο. Τα σκηνικά μεταδίδουν έντονα το μεσογειακό στοιχείο, αλλά και μια αίσθηση αλλοκοτιάς, χαρακτηριστική στην περίπτωση της Καλυψούς. Οι ενδυμασίες υπηρετούν αποτελεσματικά την ατμόσφαιρα, ενώ οι Λαιστρυγόνες, ως σύγχρονα ρομπότ τύπου RoboCop, ίσως λειτουργούν ως υπενθύμιση των κινδύνων της «τεχνητής νοημοσύνης». Η ιστορία του Αντινόου και του Σίνωνα, παρότι πρόκειται για περιθωριακές μορφές του έπους, αποκτά μέσα από μια διαρκή και ευφυή αντήχηση ιδιαίτερο δραματικό βάρος. Δειλία, τόλμη, προδοσία και πατριωτισμός συμπλέκονται και αποκτούν νέο νόημα. Ίσως, όμως, το πιο δυνατό στοιχείο της ταινίας να είναι τελικά ο ίδιος ο σκοπός του Οδυσσέα: η επιστροφή. Ο σκοπός κάθε ανθρώπου. Εκείνος που, όταν τον βρει και τον οραματιστεί, μπορεί στο τέλος, πάση θυσία, να τον πετύχει, αρκεί να είναι αγνός.
(*) Ο Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος είναι Αναπλ. Καθηγητής Ιστορίας Επιστημών, ΕΚΠΑ
