της Σίσσυς Τσιφλίδου
Η ισχνή εκδοτική παραγωγή ποίησης για παιδιά συνιστά μια συχνή έως και τετριμμένη παραδοχή που, όμως, εξακολουθεί να προβληματίζει τους λογοτεχνικούς κύκλους. Τα τελευταία χρόνια πράγματι εκδόθηκαν λιγοστές αξιοπρόσεκτες ιδιωτικές συλλογές αλλά και ποιητικές ανθολογίες, με τις πρώτες να υπερέχουν αριθμητικά σε σχέση με τις δεύτερες. Οι έμμετρες αφηγήσεις, με τα γνωστά τους χαρακτηριστικά, που κάποιες φορές επικαλύπτονται αλλά δεν μπορούν να ταυτιστούν με αυτά του βαθύτερου σε νοήματα και συμβολισμούς ποιητικού λόγου, απευθύνονται κυρίως σε μικρά παιδιά και κυριαρχούν στο εικονογραφημένο βιβλίο.
Σε διεθνές επίπεδο δεν θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η ποίηση για παιδιά κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην εκδοτική παραγωγή που αποτιμάται σε νέες κυκλοφορίες και ανατυπώσεις. Θα άξιζε, όμως, να στρέψουμε τη ματιά μας σε χώρες με σχεδόν άγνωστη παραγωγή σε εμάς όπου θα έλεγε κανείς ότι σημειώνεται μια εξέλιξη μορφής και περιεχομένου που σχετίζεται και με την αντιμετώπιση του παιδιού. Πέρα από τον ελεύθερο στίχο, εισέρχονται στοχασμοί, όχι με έναν φιλοσοφικό τρόπο, όπως διαπιστώνουμε στις περισσότερες δικές μας διηλικιακές γραφές, αλλά με χρήση των παραδοσιακών αφηγηματικών μέσων, όπως οι ανθρωπομορφικοί χαρακτήρες και η διατύπωση ερωτημάτων μέσω της αφελούς παιδικής σκέψης.
Κάποτε τυχαίνει οι νεοτερικές αυτές εκδόσεις να φτάνουν στα χέρια μας με τη βοήθεια των μεταφράσεων και βεβαίως την πρωτοβουλία «τολμηρών» εκδοτικών οίκων. Έτσι, στο τέλος του 2025 εκδόθηκε η μεταφρασμένη ποιητική συλλογή με τίτλο «Ελπίζω, είπε η χήνα» της Γκρου Ντάλε, μιας πολύ δραστήριας πολυβραβευμένης Νορβηγίδας συγγραφέα για παιδικό και ενήλικο κοινό που με το έργο της συμβάλλει στην ανανέωση της νορβηγικής παιδικής λογοτεχνίας –και όχι μόνο. Η συγκεκριμένη συλλογή βραβεύτηκε με βραβείο εικονογράφησης το 2011 στη Νορβηγία, ενώ μαθαίνουμε πως ήδη έχουν δοθεί τα δικαιώματα στη Σουηδία και –πόσο ευχάριστο- στην Ελλάδα.
Αυτό λοιπόν το μικρό διαμάντι θεωρώ ότι αποτελεί υπόδειγμα σύγχρονης γραφής ποίησης για τα παιδιά για πολλούς λόγους. Πρώτα από όλα για το ίδιο το βιβλίο, για ό,τι οι μελετητές ονομάζουν thingness, δηλαδή την υλικότητά του, το ίδιο το βιβλίο σαν αντικείμενο. Έπειτα, για τον ρόλο της εικονογράφησης στην αισθητική παιδεία του αναγνώστη. Ακολούθως, και δεν μπορεί να διαχωριστεί σαν σημασία και σπουδαιότητα, το ποιητικό κείμενο: ελεύθερος στίχος και υψηλά νοήματα. Η ποιητική συλλογή, μιας υποδειγματικής μορφής καλαίσθητη έκδοση με υψηλές προδιαγραφές αισθητικής ποιότητας και περιεχομένου, με τα ημιρεαλιστικά της σχέδια συνιστά την επιτομή της σύγχρονης ανανεωτικής τάσης της ποίησης για παιδιά. ‘Όχι τα πολύ μικρά παιδιά, θα μπορούσε η ηλικία απεύθυνσης να είναι από τα 5 έτη. Και ασφαλώς η πολυεπίπεδη νοηματοδότηση συμπεριλαμβάνει και τους ενήλικες.
Η συλλογή συνιστά μια από τις πιο ταιριαστές προτάσεις μεγαλόφωνης ανάγνωσης που έχω διαβάσει κυρίως μέσα σε έναν κλειστό χώρο (σχολική αίθουσα, βιβλιοθήκη κτλ.). Το στοιχείο που τη διαφοροποιεί είναι οι ανατροπές των συμβάσεων: η ευρυθμία του κόσμου, που εκφράζεται μέσα από μια γενική παραδοχή, σφραγίζεται από μια ανατρεπτική θεώρηση. Δεν είναι λίγες οι φορές που ο τρόπος γραφής μάς παραπέμπει στον ελυτικό λόγο, καθώς συστηματικά μας κατευθύνει στην ουσία των πραγμάτων, μας δείχνει το αληθινό νόημα της ζωής, επιδιώκει τη γαλήνη μέσα από τη συγκέντρωση στο βάθος της ύπαρξης, τις αναλογίες των αισθήσεων στο πνεύμα, ειδικά των εικόνων του φυσικού κόσμου που ανάγονται σε πνευματικές αξίες.
Για παράδειγμα το ποίημα με τίτλο Τίποτα και όλα, όπου η δύναμη των λέξεων που βομβαρδίζουν τις κανονικότητές μας συντελεί στη συμπύκνωση των νοημάτων και την αποθέωση του σημαίνοντος και του σημαινόμενου:
Τίποτα δεν είναι πολύ μικρό,
Και τίποτα δεν είναι πολύ μεγάλο.
Ούτε κι ένας ελέφαντας.
Ακόμα κι αυτός χωράει σε μια λεξούλα…
Το βιβλίο περιλαμβάνει μια σειρά από σύντομα, μεμονωμένα ποιήματα και όχι μια ενιαία συνεχή αφήγηση, δημιουργώντας μια ποικίλη και επεισοδιακή δομή. Σε όλη τη συλλογή κυριαρχεί η μορφή της χήνας. Ο ενοποιητικός της χαρακτήρας προσκαλεί ήδη από την πρώτη σελίδα τους ανθρωποποιημένους χαρακτήρες που εισέρχονται σταδιακά. Με την πολύ ισχυρή σε νοήματα και συμβολισμούς εικόνα της εισόδου του σπιτιού στο πρώτο ποίημα της συλλογής με τίτλο «Αυτό το ποίημα είναι και σπίτι» προσκαλεί τον σκύλο να βολευτεί σε κάθε του γωνιά αλλά πάνω από όλα μέσα από τα μοτίβα του σπιτιού και της φιλοξενίας σημασιοδοτεί τη λέξη «μαζί».
Στην κουζίνα έχει τούρτα
σε μια μπλε πιατέλα
και δυο ποτήρια με κόκκινο χυμό.
Μπορεί κι ένα μπολ με κεφτεδάκια,
λέει η χήνα και ο σκύλος νεύει καταφατικά.
Γιατί ένα μπολ με κεφτεδάκια
πρέπει να έχει ο καθένας που σέβεται τον εαυτό του,
σκέφτεται ο σκύλος
κλείνοντας τα μάτια.
Αυτό το «μαζί» θα το νιώσουμε σε κάθε ποίημα είτε αφορά σε προσωπικές σχέσεις είτε στη συμφιλίωση με τον εαυτό και την ύπαρξη μας, όπως στο «Μια από τις πρώτες καλοκαιρινές μέρες»:
Αν κάνει ζέστη
θα σε πάρω να κατέβουμε
στη λίμνη
και εκεί θα πλατσουρίσουμε, λέει η χήνα στον κύκνο.
Θα κουβεντιάσουμε και θα τα ξεχάσουμε όλα,
μπορεί και να κάνουμε μπάνιο.
Τότε οι λέξεις μας θα λάμψουν μαζί
κι έπειτα θα στεγνώσουν στον ήλιο
ενώ θα είμαστε τελείως ακίνητοι.
Η αγωνία της χήνας για αποδοχή, που εκκινεί από τον ετεροπροσδιορισμό της, ενώνει με ένα αόρατο νήμα όλα τα ποιήματα σε ένα ταξίδι ενδοσκόπησης και αυτογνωσίας. Η χήνα διαρκώς λοξοκοιτάει τον κύκνο, αυτόν που εκφράζει την επιτομή της ομορφιάς, νιώθει πως θέλει να του μοιάσει, είναι έκδηλη η έλλειψη αυτοπεποίθησης που την κατέχει. Στην πορεία και καθώς η παρέα της με άλλα ζώα τής αποκαλύπτει οπτικές της ζωής στον καθημερινό βίο, η αυτοπεποίθησή της μεγαλώνει, στο Μερικές ερωτήσεις είναι πιο σημαντικές από άλλες η ίδια αποφαίνεται:
Τι τους θέλουμε τους κύκνους;
[…]
όταν υπάρχουν άσπρες χήνες.
Φτάνουν και περισσεύουν.
Έτσι δεν είναι;
Άλλοτε ο τόνος κατεβαίνει και η θεματική επεκτείνεται σε οικουμενικά ζητήματα. Για παράδειγμα η εξουσία διατυπώνεται σαν μέρος της ίδιας της ζωής, καθώς ο συμπυκνωμένος σε νοήματα ποιητικός λόγος παραδέχεται μια τάξη πραγμάτων που εξασφαλίζει την ισορροπία στη φύση, όπως στο ποίημα Ο κόσμος δεν είναι πάντα τέλειος:
Δεν μπορούν όλοι να είναι γάτα,
κάποιοι πρέπει να είναι και ποντίκι.
Κάποιοι πρέπει να χωθούν σε τρύπες
ή σε σχισμές
και να κρυφτούν και να περιμένουν και να ελπίζουν
και να πιστεύουν
πως όλα θα καλυτερέψουν μια μέρα.
Επειδή όλοι δεν μπορούν να είναι γάτα.
Κι ούτε όλοι μπορούν να είναι σκύλος,
κάποιοι πρέπει να είναι και γάτες…
Το στοιχείο του χιούμορ κάνει την ατμόσφαιρα πιο ανάλαφρη, πάντα σε σχέση με την εικονογράφηση, όπως στο ποίημα Όχι ακριβώς κάθε μέρα, όπου ο κύριος και η κυρία καγκουρό επιστρέφουν στο σπίτι, φορούν καπέλα, βρίσκουν κάτι μπισκότα κι εκείνος λέει πως έχουν γενέθλια:
Γενέθλια; αναρωτήθηκε εκείνη.
Ποιος γιορτάζει σήμερα;
Η μύτη σου, είπε αυτός.
Χρόνια πολλά, να ζήσει, να τη χαιρόμαστε
την πιο ωραία μύτη του κόσμου!
Κάθε φορά που διαβάζεις τη συλλογή αισθάνεσαι πως διευρύνεται η αναγνωστική σου εμπειρία, τέτοιο σημασιολογικό βάθος έχει ο λυρικός, υπαινικτικός, συμπυκνωμένος, στοχαστικός, ποιητικός λόγος. Σε αυτό συντελεί και η σπάνια εικονοποιητική δύναμη που προκαλεί το συνταίριασμα των λέξεων, όπως στο ποίημα Μερικές λέξεις είναι πιο μεγάλες από τις άλλες:
Δεν υπάρχει χώρος για όλες τις λέξεις
στο στόμα μου, σκέφτεται η χήνα
και τις καταπίνει ολόκληρες.
Δεν χωράνε ούτε στο κεφάλι μου.
Τα βράδια ωρύονται
και δεν με αφήνουν να κοιμηθώ.
Στέκονται στο χωλ και φωνάζουν,
θέλουν να μπουν μέσα.
Ξύνουν τα παράθυρα,
κάνουν ζημιές στον κήπο.
[…]
Τότε είναι που μπορείς να φωνάξεις τις γάτες,
λέει ο κύκνος,
να πάρουν μαζί τους τις λέξεις στη βαθιά νύχτα.
Να πάνε για περιπέτειες.
Γιατί δεν υπάρχει καμιά λέξη που θα αρνηθεί
να ζήσει μια πραγματική περιπέτεια
μέσα στη νύχτα.
Το ξέρεις, έτσι δεν είναι;
Η συλλογή έχει ήδη χαρακτηριστεί σαν μια εξαιρετική ποίηση με θέμα τα ζώα και μύθους υψηλής ποιότητας, ικανή να διαβαστεί τόσο ως ένα διασκεδαστικό παιδικό βιβλίο όσο και ως μια βαθιά, υπαρξιακή ποίηση για όλες τις ηλικίες. Για το εντυπωσιακό ντεμπούτο της κόρης της ποιήτριας που εικονογραφεί με ένα ιδιαίτερο στυλ στο οποίο διαπιστώνονται συσχετισμοί με τον Paul René Gauguin, ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η συγκρατημένη χρήση χρωμάτων και στοιχείων για να αποδοθούν οι ξεχωριστές εκφράσεις των χαρακτήρων που αντικατοπτρίζουν τις λεπτές μετατοπίσεις στα κείμενα.
Η εικονογράφηση στο σύνολό της συνιστά μια σπουδή διάδρασης με το λεκτικό κείμενο: αριστερές, δεξιές σελίδες που συνομιλούν, κείμενο που άλλοτε βυθίζεται μέσα στο χρώμα και άλλοτε τοποθετείται στον λευκό χώρο, εντυπωσιακά σαλόνια και ο ρόλος των gutters στη σύνθεσή τους, εικαστική απόδοση της κίνησης που ωθεί το βλέμμα σε μια κατεύθυνση, το κλείσιμο του ματιού που παρωθεί τον αναγνώστη να γυρίσει τη σελίδα, είναι όλα υψηλής αισθητικής και μοναδικής σύγχρονης περίπτωσης.
Για τη μετάφραση των ποιημάτων από τη Μαργαρίτα Μέλμπεργκ μόνο καλά λόγια έχουμε να πούμε. Είναι γνωστό ότι οι μεταφράσεις μάς παραδίδουν ένα νέο έργο, καθώς το εντάσσουν σε ένα νέο γλωσσικό περιβάλλον λαμβάνοντας υπόψη πολλές παραμέτρους. Η δουλειά του μεταφραστή, ιδιαίτερα για την ποίηση, είναι πολλαπλώς απαιτητική και κρίνεται δια του αποτελέσματος. Εδώ έχουμε πράγματι μια επιτυχημένη προσπάθεια που διατηρεί τον ρυθμό και την εσωτερική συνοχή των αρχικών κειμένων.
Αυτή η ξεχωριστή συλλογή, που εξερευνά θέματα που σπάνια συναντάμε στο παιδικό και νεανικό κοινό, αντικατοπτρίζει την ψυχική πολυπλοκότητα που μεταφέρεται μέσω των ανθρωποποιημένων χαρακτήρων. Έτσι, επιτυγχάνεται η διπλή απεύθυνση: με τη βοήθεια του χιούμορ, με το απλό της ύφος και τον διασκεδαστικό της τόνο, προσελκύει τους μικρούς αναγνώστες. Αλλά είναι και η επιλογή των νοημάτων που της προσδίδει σε ένα δεύτερο επίπεδο φιλοσοφικό στοχασμό που απευθύνεται στον ενήλικα, τοποθετώντας έτσι το βιβλίο στο είδος της ποίησης για όλες τις ηλικίες και δεν το περιορίζει αυστηρά στη λογοτεχνία για παιδιά.
Ελπίζω, είπε η χήνα
Εικ. Κάια Λινεα &Ντάλε Νίχους
Μτφρ. Μαργαρίτα Μέλμπεργκ
Εκδ. Περισπωμένη, 2025
