από την Αλεξάνδρα Χαΐνη
Χαμός. Νέες βιβλιοθήκες ανοίγουν, άλλες μεταλλάσσονται, η Νότια Κορέα αφήνει το K-pop και πιάνει τα βιβλία, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ντροπή, τίτλοι αποσύρονται, βραβεία καταγγέλλονται, η Ντόλι Πάρτον πουλάει ακόμη και η Μεντεγίν γίνεται παγκόσμια πρωτεύουσα του βιβλίου. Τα πάνω κάτω, δηλαδή.
Τεχνητή νοημοσύνη à la française: Μια μόλις ημέρα αφότου ανακοινώθηκε η βράβευσή του με το φετινό Goncourt, ο συγγραφέας Philippe Jaenada ομολόγησε ευθαρσώς, στον αέρα της εκπομπής του Benjamin Duhamel στον σταθμό France Inter, ότι στο βιβλίο του L’inconnue du quai de Javel (εκδόσεις Flammarion) έχει χρησιμοποιήσει σε τρία σημεία Τεχνητή Νοημοσύνη. Το πρώτο, με το οποίο ήθελε «να παίξει με τον αναγνώστη», το αποκάλυψε στην κριτική επιτροπή την ημέρα της βράβευσης γνωρίζοντας τον κίνδυνο να μείνει εκτός διαδικασίας. Το δεύτερο, αφορούσε ένα επιστημονικό θέμα για το οποίο όμως το ChatGTP του έδωσε μια εντελώς παράλογη απάντηση, που αποφάσισε να ενσωματώσει στο κείμενο «κοροϊδευτικά». Το τρίτο δεν το μάθαμε. Πάντως ο ίδιος υποστήριξε ότι δεν υπάρχει δυνατότητα να συγκρατήσουμε την ΤΝ, παριστάνοντας ότι δεν υπάρχει. «Πρέπει να την χρησιμοποιήσουμε, να την καταλάβουμε και πάνω από όλα να την δαμάσουμε. Πρέπει να είναι χρήσιμη.» Θυμίζουμε ότι το αμέσως προηγούμενο διάστημα η Ακαδημία Goncourt είχε «αποβάλει» τον υποψήφιο Thélyson Orélien από τη βραχεία λίστα της λόγω χρήσης ΑΙ.
Σεξισμός και βραβεία: Την ίδια στιγμή, πάλι στη Γαλλία, 200 γυναίκες συγγραφείς, μεταξύ των οποίων η Annie Ernaux, η Virginie Despentes και η Anne Godard, με επιστολή που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της Libération, καταγγέλλουν για «σεξισμό» τα πέντε μεγάλα λογοτεχνικά βραβεία, τα οποία απονεμήθηκαν φέτος αποκλειστικά σε άνδρες. «Εκφράζουμε την οργή μας για αυτό το σύστημα λογοτεχνικών βραβείων, το οποίο, ειδικά στη Γαλλία, δεν καταφέρνει να αντικατοπτρίσει τον πλούτο και την ποικιλομορφία της λογοτεχνίας που γράφεται σήμερα», σημειώνουν. Το κείμενο δημοσιεύτηκε λίγες ημέρες μετά την ανακοίνωση των βραβείων της φθινοπωρινής σεζόν: το Goncourt, που απονεμήθηκε στον Philippe Jaenada, το Renaudot στον François-Henri Désérable, το Femina στον Yannick Haenel, το βραβείο Médicis στον Philippe Vasset και το Grand Prix της Γαλλικής Ακαδημίας στον Sébastien Lapaque. «Οι κριτές πέτυχαν το ηρωικό κατόρθωμα να απονείμουν βραβεία μόνο σε άνδρες. Αυτό είναι ακόμη πιο ηρωικό δεδομένου ότι ήταν μια λογοτεχνική περίοδος που είχε χαρακτηριστεί ως “ανοιχτή” και είχε τονιστεί ότι “υπήρχαν πολλά όμορφα και σημαντικά κείμενα γραμμένα από γυναίκες”, τα οποία είχαν επαινεθεί από κριτικούς, βιβλιοπώλες και αναγνώστες». Σύμφωνα με τις συγγραφείς, η απροθυμία των κριτικών επιτροπών να απονείμουν βραβεία σε γυναίκες πρέπει επίσης να θεωρηθεί ως «μια μορφή αποστασιοποίησης από βιβλία που αναδεικνύουν όλα εκείνα τα γυναικεία θέματα που τρομάζουν».
Τα μυστικά της Dolly Parton: Σε κάτι πιο ποπ τώρα. Κυκλοφορεί λοιπόν στους Χολιγουντιανούς κύκλους ότι πουλήθηκε πρόσφατα, έναντι 13 εκατ. δολαρίων, μια μυστική αυτοβιογραφία της Αμερικανίδας τραγουδίστριας Dolly Parton, που τον Αύγουστο άφησε τον μάταιο τούτο κόσμο. Σύμφωνα μάλιστα με το «Page Six Hollywood», το χειρόγραφο κατέχει ο εκδοτικός οίκος Grand Central Publishing, ο οποίος ωστόσο αρνήθηκε να σχολιάσει. Επισημαίνεται παρόλα αυτά ότι στη διαπραγμάτευση της πώλησης μεσολάβησε το λογοτεχνικό πρακτορείο Folio, που είχε εκπροσωπήσει στο παρελθόν την Parton – η οποία ειρήσθω εν παρόδω έχει γράψει περί τα 20 παιδικά κυρίως βιβλία συν την αυτοβιογραφία Dolly: My Life and Other Unfinished Business. Κάποια στιγμή φαντάζομαι θα μάθουμε αν υπάρχει φωτιά πίσω από τον καπνό. Σε κάθε περίπτωση, η Parton, είχε βάλει σκοπό της ζωής της την προώθηση της φιλαναγνωσίας, γι’ αυτό και το 1995 ίδρυσε την οργάνωση Imagination Library, μέσω της οποίας πρόσφερε βιβλία σε παιδιά ηλικίας από 0 έως 5 ετών. Η ίδια είχε πει πως την ώθησε το γεγονός ότι ο πατέρας της δεν έμαθε ποτέ να διαβάζει και να γράφει. Μέχρι σήμερα έχουν δωριστεί πάνω από 330 εκατ. βιβλία.
Το διάβασμα βλάπτει σοβαρά τα ναρκωτικά: Η Μεντεγίν, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Κολομβίας, είναι γνωστή κυρίως για τα καρτέλ ναρκωτικών, τις συμμορίες και άλλα τέτοια παραβατικά. Όμως μάλλον την έχουμε παρεξηγήσει. Αλλιώς δεν εξηγείται το γεγονός ότι η UNESCO την ανακήρυξε παγκόσμια πρωτεύουσα του βιβλίου για το 2027. Είναι η πέμπτη πόλη στη Λατινική Αμερική που αναλαμβάνει αυτό τον ρόλο, και μάλιστα 20 χρόνια μετά την πρωτεύουσα της χώρας, Μπογκοτά. Απ’ ό,τι φαίνεται η Μεντεγίν έχει μακρά ιστορία στη φιλαναγνωσία – από το 1952 που ιδρύθηκε η δημόσια βιβλιοθήκη La Piloto, με πρωτοβουλία της κυβέρνησης και της UNESCO, η πόλη έχει να επιδείξει πολλά και θαυμαστά. Τα περισσότερα από 110 βιβλιοπωλεία και οι 25 βιβλιοθήκες της -κάποιες από τις οποίες έχουν εγκατασταθεί σε πρώην φυλακές και αστυνομικά τμήματα-, καθώς και τα πολλά Πάρκα-Βιβλιοθήκες που έχουν δημιουργηθεί στις πιο υποβαθμισμένες περιοχές της πόλης, έχουν συμβάλλει στην αναβάθμισή της και έχουν βοηθήσει στην αποκατάσταση της ζημιάς που έκανε το εμπόριο ναρκωτικών. Η πόλη θα αναλάβει καθήκοντα στις 23 Απριλίου 2027. Μήπως να την επισκεφθούμε;
Βιβλιοφιλικές συνδέσεις: H Cate Blanchett, δεν είναι απλώς μια ακόμη σταρ που διαβάζει. Γνωστή για την ακτιβιστική της δράση στον τομέα του περιβάλλοντος αλλά και ως Πρέσβειρα Καλής Θέλησης του ΟΗΕ, λίγο πολύ το περιμέναμε να συνδέσει το όνομά της και με το βιβλίο. Πρόσφατα ανακοίνωσε τη συνεργασία της με την Ιαπωνική Uniqlo όχι μόνο για την προώθηση των ρούχων της εταιρείας, αλλά και για το νέο της πόνημα, το λογοτεχνικό περιοδικό «Stories She Tells», για το οποίο συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο του Τόκιο. Η Blanchet βρέθηκε για το σκοπό αυτό στο Τόκιο μαζί με την αγαπημένη της, όπως λέει, συγγραφέα Mieko Kawakami. Στην εκδήλωση για την ανακοίνωση της πρωτοβουλίας, η διακεκριμένη Αυστραλή ηθοποιός διάβασε αποσπάσματα από βιβλία της Kawakami στα αγγλικά, ενώ αναφέρθηκε στα μυθιστορήματα που έχουν εμπνεύσει το παίξιμο της. Το περιοδικό της Uniqlo θα φιλοξενεί ιστορίες και κείμενα γυναικών από όλο τον κόσμο ανοίγοντας τον διάλογο με την επόμενη γενιά. Το πρώτο τεύχος του θα έχει τον τίτλο «Σύνδεση» και θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο του 2027.
Μια βιβλιοθήκη για τη Γάζα: Λέγαμε στο προηγούμενο Μικρά Πράγματα για την Παλαιστίνια Niveen Al-Gharabli η οποία έχει φτιάξει ένα κιόσκι με εκπαιδευτικά βιβλία που έχει περιμαζέψει από τα συντρίμμια των σπιτιών και σχολείων της Γάζας. Ο Ομάρ και ο Ιμπραήμ έκαναν κάτι ακόμη πιο φιλόδοξο. Μέσα σε όλη αυτή την επώδυνη και επικίνδυνη κατάσταση κατάφεραν να διασώσουν ένα προς ένα τα βιβλία τους αλλά και αρκετά ακόμη από διάφορες κατεστραμμένες βιβλιοθήκες της Γάζας, με στόχο να δημιουργήσουν μια δημόσια βιβλιοθήκη για τα παιδιά, τους σπουδαστές και τους αναγνώστες του τόπου τους. Συνέστησαν μάλιστα μια μη κερδοσκοπική οργάνωση μέσω της οποίας ζητούν οικονομική στήριξη ώστε το όνειρο αυτό να γίνει πραγματικότητα. Μέχρι σήμερα έχουν συγκεντρώσει 150.000 δολάρια. Διαβάστε την ιστορία τους και λεπτομέρειες για την καμπάνια στο Building the First Library in Gaza After the Genocide.
«Ενοικιάζεται» αναγνωστήριο: Στη Βρετανία, τώρα, οι βιβλιοθήκες έχουν πέσει σε δυσμένεια. Ισχύει, φαίνεται, αυτό που λένε πως όταν έχεις κάτι πάντα διαθέσιμο δεν το εκτιμάς τελικά. Τι συμβαίνει εκεί όμως; Όπως αναφέρει το London Review of Books, oι χρήστες της British Library έλαβαν πρόσφατα ένα email με τον τίτλο «Μεταμορφώνοντας τη Βιβλιοθήκη σου», το οποίο τους ενημέρωνε ότι ένα μεγάλο τμήμα των αναγνωστηρίων των Τεχνολογικών και Κοινωνικών Επιστημών θα θυσιαζόταν με στόχο να χρησιμοποιηθεί ως εργασιακός χώρος προς ενοικίαση. Οι εργασίες μετατροπής έχουν ήδη ξεκινήσει παρόλες τις διαμαρτυρίες, ωστόσο ήδη η αλλαγή αυτή, μαζί με πολλούς ακόμη παράγοντες όπως ο απόηχος του εγκλεισμού λόγω covid αλλά και η κυβερνοεπίθεση που είχαν δεχτεί πριν δυο χρόνια, έχει αντίκτυπο στο αναγνωστικό κοινό. Το διάστημα 2018-19, τα βιβλία που δανείζονταν έφταναν τα 1.472.000, αριθμός που το 2025-26 έπεσε στα 279.000. Οι ειδικοί ρίχνουν το φταίξιμο στη γενικότερη εμπορευματοποίηση της έρευνας, της οποίας σύμπτωμα είναι και η μεταμόρφωση της βιβλιοθήκης σε χώρο προς ενοικίαση.
Welcome to Βibliotheque: Στο κέντρο της Νέας Υόρκης από την άλλη, λειτουργεί ένα wine bar που φέρνει το λογαριασμό μέσα σε …βιβλία. Δεν ξέρω αν σε κερνάνε σε περίπτωση που προλάβεις να το διαβάσεις κιόλας πριν πληρώσεις, όμως θα ήταν μια καλή ιδέα. Πρόκειται για το Bibliotheque, το οποίο ίδρυσε το 2022 ο συγγραφέας και βιβλιοκριτικός A.J. Jacono, σε μια προσπάθεια να συνδυάσει τις μεγάλες του αγάπες: τη λογοτεχνία, το καλό φαγητό και ποτό, αλλά και τη δικτύωση ανθρώπων με κοινά ενδιαφέροντα. Το Bibliotheque, έχει στις προθήκες του πάνω από 10.000 τίτλους, καινούργιες, παλαιότερες και σπάνιες εκδόσεις και φυσικά, κρασιά από όλον τον κόσμο. Αν βρεθείτε στο SoHo, στείλτε φωτό.
«10» στις ανθρωπιστικές επιστήμες: Και όμως όσοι και όσες ανησυχούμε (δικαίως) για την πορεία των ανθρωπιστικών σπουδών, μπορούμε να χαμογελάσουμε λίγο. Το αισιόδοξο νέο έρχεται από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Όπως γράφει η Wall Street Journal, το μάθημα «Humanities 10», με αντικείμενο κορυφαία έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, είναι το πλέον περιζήτητο αυτό το διάστημα. Στο μάθημα, το οποίο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη συγγραφή δοκιμίων, απαγορεύεται η χρήση ψηφιακών συσκευών και επιβάλλεται παρακολούθηση με παρουσίες. Παρόλο το αυστηρό πλαίσιο, το φετινό φθινόπωρο οι εγγραφές αυξήθηκαν κατά 40%, με 180 πρωτοετείς να διεκδικούν μόλις 90 διαθέσιμες θέσεις. Not bad.
Απόσυρση βιβλίων: Γρήγορα αντανακλαστικά επέδειξε ο «Pan Macmillan», ο εκδοτικός οίκος του Βρετανού ηθοποιού Russell Brand. Αμέσως μετά την ανακοίνωση της καταδίκης του για βιασμό, εκπρόσωπος των εκδοτών δήλωσε: «Ο Pan Macmillan αποσύρει από την αγορά τα βιβλία του Russell Brand μετά την καταδίκη του. Αναγνωρίζουμε το κουράγιο όλων όσοι μίλησαν ανοιχτά και οι σκέψεις μας βρίσκονται σε όλους εκείνους που επηρεάστηκαν από τα εγκλήματά του.» Ο άλλοτε δημοφιλής στη Βρετανία ηθοποιός, παρουσιαστής και συγγραφέας, τέως σύζυγος της τραγουδίστριας Katy Perry, αντιμετωπίζει ποινή πολυετούς φυλάκισης για τον βιασμό μιας γυναίκας και σεξουαλική επίθεση σε τρεις ακόμη. Αντίστοιχη απόφαση είχε πάρει πρόσφατα ο εκδοτικός οίκος HarperCollins, ο οποίος είχε αποσύρει τα βιβλία του συγγραφέα παιδικών David Walliams, μετά από κατηγορίες εναντίον του για σεξουαλική παρενόχληση νεαρών γυναικών.
You can check out any time you like: Πώς θα σας φαινόταν να μείνετε σε ένα ξενοδοχείο που ήταν κάποτε το σπίτι ενός διάσημου συγγραφέα ή μια πανσιόν όπου η αγαπημένη σας συγγραφέας έγραψε το αριστούργημά της; Όπως για παράδειγμα το Burgh Island Hotel, στη Βρετανία, όπου η Agatha Christie εμπνεύστηκε τα πιο διάσημα έργα της, ή το Brown’s Hotel στην Ουαλία, όπου σύχναζε ο Dylan Thomas. Όπως διαβάζουμε σε σχετικά άρθρο του περιοδικού «The Conversation», πολλά από αυτά τα κτίσματα συνεχίζουν να λειτουργούν, προσελκύοντας βιβλιόφιλους από όλα τα μέρη του κόσμου (Checking in to a fictional world), κάποια άλλα όμως δεν ήταν τόσο τυχερά. Όπως για παράδειγμα το σαλέ όπου ο Charles Dickens έγραψε μερικά από τα σημαντικότερα βιβλία του. Το σπίτι, που έχει ανακηρυχθεί Μνημείο Ιστορικής Κληρονομιάς, μεταφέρθηκε το 1960 από το Χιλ Πλέις στο Κεντ, αλλά σήμερα αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα στατικότητας και συντήρησης, ενώ σε αντίστοιχα άσχημη κατάσταση φαίνεται να είναι και το σπίτι στο Hall’s Croft όπου ζούσε η κόρη του William Shakespeare, Susanna.
Κάντο όπως στη Νότια Κορέα: Κάτι αλλάζει στη Νότια Κορέα. Η μέχρι πρόσφατα κολλημένη στο κινητό της νεολαία, έχει μετατρέψει το διάβασμα στο νέο status symbol της. Το κίνημα αποκαλείται «texthip», λέξη που συνδυάζει τη μόδα με το κείμενο και η οποία συνοψίζει την τάση αναβίωσης της λογοτεχνίας και του φυσικού βιβλίου ανάμεσα στους νέους. Το διάβασμα, από μοναχική διαδικασία έχει μετατραπεί σε αξιοζήλευτο σύμβολο κύρους. Στη Σεούλ, οι νέοι καθορίζουν πλέον την ταυτότητά τους όχι μόνο μέσω των αθλητικών παπουτσιών ή των προϊόντων τεχνολογίας, αλλά και από τα βιβλία που έχουν στην τσάντα τους και στα τραπεζάκια του καφέ όπου συχνάζουν. Και ενώ το ποσοστό των ενήλικων που διαβάζουν δεν ξεπερνά το 38,5%, η Gen Z κάνει τη διαφορά με το 75% των εκπροσώπων της να έχει ασχοληθεί με το βιβλίο τον τελευταίο χρόνο. Οι πωλήσεις βιβλίων δε, εκτοξεύτηκαν από το 2024 χρονιά που το Νόμπελ Λογοτεχνίας απονεμήθηκε στη Νοτιοκορεάτισσα συγγραφέα Han Kang. Οι νεαροί αναγνώστες συμμετέχουν σε λέσχες βιβλίου εκτός σύνδεσης, αντιμετωπίζοντας τις νέες κυκλοφορίες με την ίδια ζέση που επιφύλασσαν παραδοσιακά στα καινούργια τραγούδια της K-pop ή των streetwear ρούχων. Οι δημόσιες υποδομές έχουν προσαρμοστεί αναλόγως. Η Νότια Κορέα διαθέτει πλέον περίπου 300 υπαίθριες βιβλιοθήκες, όπου οι αναγνώστες έχουν τη δυνατότητα να διαβάσουν βιβλία δωρεάν. Επιπλέον η τάση έχει περάσει και στα προϊόντα lifestyle, με λιχουδιές με θέμα τα βιβλία, όπως ψωμάκια με κρέμα γάλακτος στολισμένα με εξώφυλλα βιβλίων. Γιατί για τη νεότερη γενιά της Νότιας Κορέας, η κατοχή ενός βιβλίου δεν αφορά μόνο την κατανάλωση περιεχομένου· είναι προέκταση του προσωπικού της branding. Το να κρατάς ένα αντίτυπο κάποιου μεταφρασμένου μυθιστορήματος ή μιας ποιητικής συλλογής λειτουργεί ως δήλωση πρόθεσης και γούστου σε έναν υπερ-ψηφιακό κόσμο. Εδώ;
