γράφει η Σωτηρία Καλασαρίδου
Μπροστά από είκοσι ένα χρόνια, και πιο συγκεκριμένα στις 23 Ιουνίου του 2005, ο Μανόλης Αναγνωστάκης εγκατέλειψε τα εγκόσμια και πέρασε στην αιωνιότητα, αφήνοντας παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές το έργο του. Δύο εκθέσεις – μία στη Θεσσαλονίκη το 2015 και μία στην Αθήνα το 2018 – έλαβαν χώρα, τιμώντας τη μνήμη, τον βίο μα πάνω από όλα το σημαντικό ποιητικό και κριτικό του έργο. Και φυσικά ο κόσμος της ποίησης, των γραμμάτων και της τέχνης έχει πάντα γιορτή, όταν εκδίδεται ένα βιβλίο που αφορά τον Μανόλη Αναγνωστάκη. Μια τέτοια περίπτωση είναι και η έκδοση του τόμου Εισαγωγή στην Ποίηση του Αναγνωστάκη. Επιλογή κριτικών κειμένων, από τις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο, 2025) σε επιμέλεια του Δημήτρη Κόκορη.
Ο Κόκορης προτάσσει μια εμβριθή «Εισαγωγή», που ο ίδιος υπογράφει, στην οποία αφενός παρουσιάζει και αφετέρου ερμηνεύει την κριτική πρόσληψη του ποιητικού έργου του Αναγνωστάκη με ιστορική σειρά και μονάδα δόμησης την εκάστοτε ποιητική συλλογή. Η παρουσίαση είναι άρρηκτα συνυφασμένη με τις επιλογές των κριτικών αποτιμήσεων του έργου του Αναγνωστάκη, με τα κείμενα δηλαδή που συγκροτούν τις ενότητες του τόμου. Ξεχωριστός λόγος πρέπει να γίνει εδώ για το δύσκολο έργο της επιλογής των κειμένων που στελεχώνουν τα εκάστοτε κεφάλαια. Ο Κόκορης επιχειρεί και κατορθώνει να φέρει εις πέρας ένα εγχείρημα που μοιάζει και είναι δυσθεώρητο: να εξετάσει και να επιλέξει από ένα τεράστιο όγκο κριτικών δημοσιευμένων κειμένων για το έργο του Αναγνωστάκη σε βιβλία, συλλογικούς τόμους, επιστημονικά και λογοτεχνικά περιοδικά αλλά και σε επιφυλλίδες και άρθρα εφημερίδων, τα κείμενα εκείνα που αποτελούν τις «ιδανικές» αναγνώσεις για κάθε μία από τις ποιητικές συλλογές του αλλά και της ιδιότητάς του ως κριτικού. Στις παραγράφους που ακολουθούν θα επιχειρήσουμε αδρομερώς να παρουσιάσουμε τις προσλαμβάνουσες των συγγραφέων που ασχολήθηκαν με το έργο του, ακολουθώντας τη δόμηση του ανθολόγου και βέβαια εστιάζοντας σε συγκεκριμένες πτυχές της κάθε μίας από τις ποιητικές συλλογές για λόγους οικονομίας της συζήτησης.
Σε ό,τι αφορά την πρώτη σειρά ποιητικών συλλογών Εποχές, Εποχές 2, και Εποχές 3, η κριτική αποτίμηση του έργου του Αναγνωστάκη παρουσιάζεται με ενισχυμένο το αρνητικό πρόσημο στο ξεκίνημά της, ειδικά για την πρώτη ποιητική συλλογή Εποχές. Το κύριο χαρακτηριστικό της κριτικής αυτής της περιόδου εν προκειμένω είναι ότι η υποδοχή του Αναγνωστάκη δεν είναι μόνο θετική αλλά και αρνητική με εστίαση στην αναδυόμενη απαισιοδοξία του και το αμφίθυμο κλίμα, το οποίο λίγο μεταβάλλεται με τις συλλογές Εποχή 2 και Εποχή 3, χωρίς να απουσιάζει και πάλι η έμφαση αρκετών κριτικών σε τεχνικές αδυναμίες, ενώ ουσιώδης είναι και η ανάδειξη της ιδεολογικής προσκόλλησης του Αναγνωστάκη σε υπαρξιστές φιλοσόφους, όπως ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και ο Ζαν- Πολ Σαρτρ.
Στη δεύτερη μεγάλη σειρά ποιητικών συλλογών Η Συνέχεια – Τα Ποιήματα 1941-1956 ( όπου και Η Συνέχεια 2 και οι Παρενθέσεις) – Η Συνέχεια 3, καθώς το ποιητικό κλίμα των ποιημάτων του Αναγνωστάκη μεταβάλλεται και καθώς ο έντονος αμλετισμός του «να ζει κανείς ή να μην ζει» δίνει τη θέση του στη θέληση για συνέχιση της ζωής, η κριτική αρχίζει να γέρνει περισσότερο υπέρ της ανάδειξης των αρετών του ποιητικού του λόγου κυρίως στο επίπεδο της ιδεολογίας.
Ακολουθούν οι κριτικές για Τα ποιήματα 1941 – 1971, όπου περιλαμβάνεται και ο Στόχος, Ο Στόχος, όπως σημειώνει ο Κόκορης στην εισαγωγή του τόμου, επειδή « […] πράγματι είναι η πλέον πολιτική ποιητική συλλογή του Αναγνωστάκη […] αφενός τα κριτικά δημοσιεύματα για τον ποιητή αρχίζουν να πυκνώνουν αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, αφετέρου η κριτική ξεκινά να χτίζει το στερεότυπο ενός σχεδόν αποκλειστικά πολιτικού Αναγνωστάκη […] σ. xIi». Πρέπει να ειπωθεί βεβαίως, αυτό που υπογραμμίζει ο ανθολόγος, ότι δηλαδή ο Στόχος κρίθηκε αρχικά στο ευρύτερο πλαίσιο της έκδοσης των Ποιημάτων 1941-1971, και η συγκεντρωτική έκδοση αποτιμήθηκε ως επιστέγασμα μιας ποιητικής πορείας, ωστόσο συν τω χρόνω κρίθηκε και αυτοτελώς.
Τόσο σε ό,τι αφορά Το Περιθώριο ’68-’69 όσο και το ΥΓ. και οι δύο τίτλοι μοιάζουν να αποτελούν συνεκδοχή μιας επερχόμενης ολοκλήρωσης της ποιητικής παρουσίας του Αναγνωστάκη. Αναφορικά με την πρώτη από αυτές, η κριτική επισημαίνει τον πυκνό και ειρωνικό λόγο του Περιθωρίου, χωρίς να παραλείπει να αναφερθεί και στη διττή συνδήλωση του τίτλου: ποιήματα στο περιθώριο της ποιητικής δημιουργίας αλλά και πολιτικά στο περιθώριο. Τέλος το ΥΓ., αυτές οι 124 ποιητικές εγγραφές, χωρίς να είναι ποιητικά θραύσματα που τους λείπει η νοηματική αυτοτέλεια, ιδεολογικά στην πλειοψηφία τους έχουν πολιτικό πρόσημο ανθρωπολογικού χαρακτήρα.
Ο τόμος συμπεριλαμβάνει κείμενα και για τον ποιητή Μανούσο Φάσση, alter ego του Αναγνωστάκη που έγραψε ποιήματα ειρωνικού και σατιρικού περιεχομένου, για την ανθολογία της Χαμηλής φωνής, Τα ανένταχτα και ψευδωνυμικά, τον ρόλο του ως κριτικού αλλά και προσεγγίσεις ειδικής στόχευσης, για να κλείσει με τον κατάλογο των ανθολογημένων κριτικών κειμένων, την καταγραφή των βιβλίων που έχουν συγγραφεί για τον Αναγνωστάκη, την επιλογή της βιβλιογραφίας και βέβαια ένα ευρετήριο που λειτουργεί απολύτως βοηθητικά για τον αναγνώστη.
Το έργο του Αναγνωστάκη άσκησε επίδραση από κάποιο χρονικό σημείο και έπειτα σε νεότερους ποιητές, συνθήκη που μόνο θετικά μπορεί να ιδωθεί και να αποτιμηθεί τόσο για τη Νεοελληνική Φιλολογία όσο και για τον λογοτεχνικό κανόνα. Είναι όμως ίσως περισσότερο σημαντική η απήχησή του στο αναγνωστικό κοινό ακόμη και στις μέρες μας, πραγματικότητα που αβίαστα μας οδηγεί στο ερώτημα: Τι είναι τελικά αυτό που επιτρέπει στον Αναγνωστάκη να συνομιλεί με το πολιτισμικό παρόν στα σύγχρονα κοινωνικό-πολιτισμικά συμφραζόμενα; Ο Κόκορης με τις εργώδεις προσπάθειές του όχι μόνο κατορθώνει «να βάλει σε τάξη το χάος», να συστηματοποιήσει, χρησιμοποιώντας τα φίλτρα της κριτικής ευαισθησίας και της φιλολογικής οξύνοιάς του το ογκώδες κριτικό έργο αλλά και τις πολυάριθμες μελέτες που γράφτηκαν για τον Αναγνωστάκη αλλά και να μας δώσει έμμεσα την απάντηση στο ερώτημα αναφορικά με το «επίκαιρο» που υπάρχει στο έργο του: Και αυτή δεν είναι άλλη από την ευθύνη του ανθρώπου ως πολίτη να διαφυλάξει την κριτική στάση του απέναντι στην εξουσία και τις ιδεολογίες που επιχειρούν να καταστρατηγήσουν την ελευθερία της σκέψης του και να αλώσουν τη βούλησή του.
(*) (*) Η Σωτηρία Καλασαρίδου, είναι Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια Α.Π.Θ. – Διδάσκουσα Ε.Α.Π. και Α.Π.ΚΥ.
Εισαγωγή στην Ποίηση του Αναγνωστάκη. Επιλογή κριτικών κειμένων, επιμ. Δημήτρης Κοκόρης, ΠΕΚ
