της Όλγας Σελλά
Ήταν αρκετά τα ρίσκα που πήρε ο ταλαντούχος Βούλγαρος σκηνοθέτης Γιάβορ Γκάρντεφ σ’ αυτές τις «Βάκχες» του Ευριπίδη, της τραγωδίας που γράφτηκε το 407 π.Χ και παρουσιάστηκε μετά το θάνατο του συγγραφέα της, δύο χρόνια αργότερα. Πρώτα πρώτα είχε στη μουσική, ως ραψωδούς, το συγκρότημα The Tiger Lillies. Μετά είχε έναν μικτό θίασο, με Έλληνες και Βούλγαρους ηθοποιούς και τέλος η γλώσσα της παράστασης ήταν στα αγγλικά. Αυτά ήταν τα πρώτα διαφορετικά χαρακτηριστικά αυτής της παράστασης, που κινήθηκε εξαρχής μεταξύ του μύθου του Ευριπίδη –τον οποίο δεν πρόδωσε ούτε θόλωσε- και στον τρόπο που αυτός ο μύθος αγγίζει συμπεριφορές και στοιχεία των σημερινών κοινωνιών και συμπεριφορών.
Η ορχήστρα του αργολικού θεάτρου ήταν γεμάτη από μεταλλικά κιγκλιδώματα, που δημιουργούσαν διάφορες διαδρομές αλλά και αδιέξοδα. Μια πόλη, η Θήβα στην προκειμένη περίπτωση, διαρθρωμένη με ευταξία που εγκλωβίζει. Στο κέντρο αυτής επιδαπέδιας χωροταξίας υπάρχει η υπερυψωμένη εξέδρα του συγκροτήματος The Tiger Lillies, σε μια συνολική εικόνα που θα μπορούσε να είναι και το σκηνικό ενός μεγάλου σόου.
Εκεί φτάνει ο Διονύσος (Leonid Yovchev) με μορφή θνητού και με περισσή έπαρση. Μιλάει για τη θεϊκή καταγωγή και θέλει να επιβάλλει τη λατρεία στο πρόσωπό του. Κάπου στο βάθος –πολύ ωραίο σκηνογραφικό στοιχείο- είναι ο τάφος της μητέρας του, της Σεμέλης, κι είναι αυτό το πιο ανθρώπινο στοιχείο του Διόνυσου. Εκεί φτάνουν οι Βάκχες, κατεβαίνοντας στην ορχήστρα της Επιδαύρου από τους διαδρόμου του κοίλου, ντυμένες όλες με ρούχα γκόθικ, εναρμονισμένες με το ύφος των ραψωδών – The Tiger Lillies.
Λίγο μετά, κι αφού ο Διόνυσος έχει ανέβει στον Κιθαιρώνα για να συναντήσει τις γυναίκες της Θήβας, φτάνουν ο Τειρεσίας (Samuel Finzi) και ο Κάδμος (Αλέξανδρος Μυλωνάς) , ο ιδρυτής της πόλης -που έχει ήδη παραδώσει την εξουσία της πόλης στον εγγονό του, τον Πενθέα (Μιχαήλ Ταμπακάκης). Οι δύο γέροντες προσπαθούν να προσαρμοστούν στις νέες επιταγές, και επιχειρούν να υπακούσουν και να κολακεύσουν τον νεοφερμένο, ακολουθώντας τη διπλωματική οδό μαζί με την πείρα τους, χωρίς όμως να είναι πεισμένοι ουσιαστικά. Και τότε φτάνει ο Πενθέας, ένας επίσης επηρμένος άρχοντας, αυταρχικός, σκληρός, με απόλυτη άρνηση στο πρόσωπου του νέου επισκέπτη και των λόγων του.
Η σύγκρουση των δύο ανδρών, του Διόνυσου και του Πενθέα λίγο αργότερα, είναι από τις πιο ουσιαστικές σκηνές της τραγωδίας –και της παράστασης. Είναι η σύγκρουση δύο αλαζόνων και δύο αλαζονειών. Είναι η σύγκρουση του παλιού με το καινούργιο, είναι η αντίδραση μπροστά στο καινούργιο, είναι η επιβολή της βίας απέναντι στο καινούργιο, είναι η άρνηση της συνομιλίας με το καινούργιο και το διαφορετικό (ο Πενθέας φυλακίζει τον Διόνυσο). Και σ’ εκείνο το σημείο οι αναφορές είναι πολλές: για τη θέση των γυναικών, για την ομοφοβία, για τις ελεύθερες επιλογές των ανθρώπων, για τη δυσανεξία στο διαφορετικό. Μπροστά στην άποψη του Πενθέα («Η γυναίκα η σώφρων κι όταν βακχεύει δεν διαφθείρεται»), για να δεχθεί την απάντηση του Διονύσου για την ελευθερία και την αυτοδιάθεση του σώματος.
Ο θεός όχι μόνο δεν θα νικηθεί από τις αποφάσεις και τις επιλογές των ανθρώπων, αλλά θα εκδικηθεί. Και ο Διόνυσος εκδικείται με τον πιο σκληρό τρόπο τον Πενθέα, που τον ξεγελά, τον συνοδεύει στον Κιθαιρώνα για να δει τις Μαινάδες –ανάμεσα στις οποίες είναι και η μητέρα του Πενθέα, η Αγαύη (Λουκία Μιχαλοπούλου). Εκείνη μέσα στη βακχική μανία της, περνά τον γιο της για λιοντάρι και τον σκοτώνει με τα ίδια της τα χέρια!!! Η βία, η σκληρότητα, η ασυνεννοησία, το χάος εντέλει, βρίσκουν χώρο να υπάρξουν όταν η συνεννόηση, ο διάλογος και η συνύπαρξη των διαφορετικών απόψεων υποχωρούν, είναι αυτό που θέλει να καταδείξει ο Ευριπίδης, αλλά και ο Γιάβορ Γκάρντεφ.
Ο οποίος δεν απομακρύνθηκε διόλου από την τραγωδία του Ευριπίδη και τον μύθο της. Έδειξε όμως κάτι εντελώς διαφορετικό σκηνικά και θεατρικά, που ήταν μια πρόταση ολοκληρωμένη την οποία υπηρέτησε με συνέπεια από την αρχή μέχρι το τέλος. Και τα ρίσκα του κάποιες στιγμές υπονόμευσαν τη σύλληψή του.
Κατ’ αρχήν έδωσε κυρίαρχη θέση στο συγκρότημα The Tigger Lillies στο μουσικό και στο αισθητικό τους ύφος, το οποίο «έντυσε» όλη την παράσταση. Αυτοί ήταν τα χορικά, αυτοί με τα τραγούδια τους, άλλα ρυθμικά άλλα μπαλάντες, τα περισσότερα πολύ ωραία, σχολίαζαν τα τεκταινόμενα, συχνά με μελαγχολία, κι άλλοτε με αγωνία. Όμως αυτό είχε ως συνέπεια να συρρικνωθεί εξαιρετικά ο ρόλος του χορού των Βακχών, σχεδόν να μην υπάρχει. Οι ηθοποιοί που συμμετείχαν έκαναν μόνο κάποιες κινήσεις (όχι καλοσχεδιασμένες, ήταν από τα αρνητικά της παράστασης η κίνηση), επαναλαμβάνοντας μόνο ρυθμικά κάποιες λέξεις από τα τραγούδια των The Tiger Lillies και χτυπώντας κάποια κρουστά αντικείμενα που κρατούσαν. Ιδιαίτερα μεγάλος ήταν και ο χρόνος που δόθηκε στα τραγούδια –στην ουσία- των ραψωδών, τόσο που σε κάποια σημεία έμοιαζε με μια συναυλία που διακόπτεται από πρόζα.
Στο κινησιολογικό μέρος της παράστασης επίσης, ήταν ωραία η ιδέα (όχι πρωτότυπη όμως) της άφιξης από τους διαδρόμους των κερκίδων ή της αποχώρησης από αυτές όλων των ηρώων και των μελών του χορού, επαναλήφθηκε όμως πολλές φορές που και τον ρυθμό της παράστασης αποσυντόνιζε και επιβάρυνε τη διάρκειά της.
Ο μικτός θίασος (το δεύτερο ρίσκο) λειτούργησε μια χαρά, με τους Leonid Yovchev και τον Μιχαήλ Ταμπακάκη να κλέβουν την παράσταση. Τον πρώτο δεν τον γνωρίζαμε και μας εντυπωσίασε. Τον δεύτερο, τον Μιχαήλ Ταμπακάκη, τον γνωρίζουμε από πολλές άλλες ερμηνείες του, αλλά σ’ αυτές τις «Βάκχες» επίσης μας εντυπωσίασε, γιατί έδειξε στοιχεία που δεν είχαμε δει ως τώρα, αποκαλύπτοντας ότι επιφυλάσσει εκπλήξεις υποκριτικά. Και οι δύο έδειξαν με διαφορετικό τρόπο την έπαρση, τον εγωισμό, την απόλυτη σκέψη, την απουσία ενσυναίσθησης και διάθεσης συνεννόησης.
Πιστεύω ότι έστησε την παράστασή του πάνω στους δύο αυτούς ρόλους ο Γιάβορ Γκάρντεφ. Γιατί όλοι οι υπόλοιποι ρόλοι ήταν χαμηλωμένοι σε ένταση και σε τραγικότητα. Τόσο ο Αλέξανδρος Μυλωνάς ως Κάδμος όσο και ο Samuel Finzi ως Τειρεσίας, αλλά κυρίως η Λουκία Μιχαλοπούλου ως Αγαύη δεν έφεραν τις δονήσεις, τη φρίκη, την αγωνία και το σοκ που αντιμετωπίζουν. Η πιο αδύναμη σκηνή της παράστασης ήταν και η πιο τραγική της, όταν η Αγαύη επιστρέφει από τον Κιθαιρώνα με το κεφάλι του Πενθέα στα χέρια της νομίζοντας ότι είναι ένα λιοντάρι. Πολλοί έμπειροι και καλοί ηθοποιοί και ο Αλέξανδρος Μυλωνάς και η Λουκία Μιχαλοπούλου, ακολούθησαν προφανώς τις σκηνοθετικές οδηγίες και μετέφεραν χωρίς κραδασμούς και οδύνη αυτή τη φρίκη που ζούσαν. Επίσης ξένισε ιδιαίτερα, ειδικά σ’ αυτό το σημείο, η αγγλική γλώσσα. Αυτό ήταν ένα ρίσκο που δεν λειτούργησε σε όλα τα μέρη. Ήταν σαν σκηνική παγκοσμιοποίηση, που όμως απογύμνωνε την παράσταση από το γλωσσικό αίσθημα της μητρικής γλώσσας σε αρκετές στιγμές.
Συνολικά ήταν μια παράσταση με ιδιαίτερη ματιά, με πολλή δουλειά, με ολοκληρωμένη άποψη σε όλες τις παραμέτρους (παρά τις αδυναμίες και τις αστοχίες). Αλλά δεν ήταν ακριβώς μια τραγωδία, όπως την έχουμε συνηθίσει. Ήταν μια μουσική παράσταση που έντυσε την ιστορία μιας τραγωδίας.
Η ταυτότητα της παράστασης
Μετάφραση στα Αγγλικά: Robin Robertson, Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά (Υπέρτιτλοι): Θεόδωρος Στεφανόπουλος, Μετάφραση στα Βουλγαρικά (Υπέρτιτλοι): Doroteya Tabakova, Θεατρική διασκευή: Ιωάννα Ρεμεδιάκη και Javor Gardev, Ιδέα και σκηνοθεσία: Javor Gardev, Μουσική και στίχοι Ραψωδιών: Martyn Jacques, Σκηνικά: Nikola Toromanov, Κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη, Χορογραφία: Uršula Teržan, Φωνητική διδασκαλία Χορού: Kalin Nikolov, Σχεδιασμός φωτισμών: Στέλλα Κάλτσου, Γραφιστικός σχεδιασμός: Teodora Simova, Δραματουργία: Ιωάννα Ρεμεδιάκη και Pavlina Doublekova, Διδασκαλία αγγλικού λόγου: Nathan Cooper και Mark Modzelewski, Βοηθός σκηνοθέτη και χειρισμός υπέρτιτλων: Lyuba Todorova, Σύμβουλος σκηνοθέτη: Valleri Robinson, Stage Manager: Bogdan Dimitrov, Δεύτερη βοηθός σκηνοθέτη: Elena Kostova, Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή, Διαφήμιση: Renegade Media, Γραφιστικός Σχεδιασμός: Μαύρα Γίδια – Τeodora Simova, Make up: Όλγα Φαλέϊ, Κομμώσεις: Θωμάς Γαλαζούλας
Επικοινωνία – Δημόσιες σχέσεις : ART WAYS Δήμητρα Παπαδοπούλου
Οργάνωση – εκτέλεση περιοδείας : ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΕΡΓΑ
* Η παράσταση είναι μια σημαντική συμπαραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου με το Εθνικό Θέατρο Βουλγαρίας «Ιβάν Βάζοφ» και με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (ΚΘΒΕ).
Παίζουν:
Ραψωδοί (The Tiger Lillies)
Μεσαίος — Martyn Jacques
Aιθέριος — Adrian Stout
Χθόνιος — Budi Butenop
Διανομή
Διόνυσος — Leonid Yovchev
Κάδμος — Αλέξανδρος Μυλωνάς
Τειρεσίας — Samuel Finzi
Αγαύη — Λουκία Μιχαλοπούλου
Πενθέας — Mιχαήλ Ταμπακάκης
Υπηρέτης — Ivan Nikolov
Πρώτος Αγγελιαφόρος — Ivan Yurukov
Δεύτερος Αγγελιαφόρος — Martin Dimitrov
Χορός των Βακχών: Νεφέλη Ανθοπούλου, Aλεξάνδα Γαϊδατζή, Ξένια
Γραμματικού, Ευθυμία Δανιηλίδου, Ζωή Ευθυμίου, ΕλένηΘυμιοπούλου,
Αγγελική Κιντώνη, Πολυξένη Σπυροπούλου, Δανάη Σταματοπούλου, Nadya Keranova, Kremena Slavcheva, Alexandra Svilenova
Επόμενοι σταθμοί περιοδείας
– 15 Ιουλίου, Θέατρο βράχων «Μελίνα Μερκούρη»
– 17 Ιουλίου, Θέατρο Πέτρας, Πετρούπολη
– 18 Ιουλίου, Βεάκειο Θέατρο, Πειραιάς
– 20 Ιουλίου, Αμφιθέατρο Σίβηρης Χαλκιδικής, Φεστιβάλ Κασσάνδρας
– 24 Ιουλίου, Κατράκειο Θέατρο, Νίκαια
– 26 Αυγούστου, Θέατρο Φλόκα, Αρχαία Ολυμπία
– 28 Αυγούστου, Αρχαιο Θέατρο Δίου, Κατερίνη
30 Αυγούστου, Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού, Αθήνα
– 2 Σεπτεμβρίου, Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων, Φεστιβάλ Φιλίππων, Καβάλα
ΚΥΠΡΟΣ
– 11 και 12 Σεπτεμβρίου, Αμφιθέατρο Μακάριος Γ, Σχολή Τυφλών, Λευκωσία
– 13 και 14 Σεπτεμβρίου, Αρχαίο Θέατρο Κούριον, Λεμεσός
ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ
– 1η Οκτωβρίου, Αρχαίο Θέατρο Φιλιππούπολης
– 9 Οκτωβρίου, Εθνικό Ανάκτορο Πολιτισμού, Σόφια.
