γράφει η Βίκυ Χασάνδρα
Αντέλε, Λάουρα, Ιρένε, Άννα, Αντελίνα, Λίβυα. Ονόματα που ηχούν μυστηριώδη, μακρινά και οικεία, που υπόσχονται σκοτεινές ιστορίες λουσμένες στο φως. Ο Αντρέα Καμιλλέρι εμπνέεται από την αρχετυπική μορφή της μοιραίας γυναίκας για να δημιουργήσει τις δικές του γυναίκες, μεσόγειες, γήινες, κάτοικοι όλες τους ενός φαντασιακού και ταυτόχρονα ρεαλιστικού τοπίου, όπως ακριβώς και η δική του Σικελία.
Οι γυναίκες στο έργο του Καμιλλέρι είτε πλαισιώνουν τον βασικό πρωταγωνιστή του, τον αστυνόμο Σίλβιο Μονταλμπάνο, είτε κρύβονται πίσω από μυστηριώδη εγκλήματα προσθέτουν άλλοτε με την έντονη θεατρικότητά τους και άλλοτε με την ηδονιστική παρουσία τους, ως ψηφίδες μιας διεφθαρμένης κοινωνίας όπου οι οικογενειακές συμμορίες κινούν τα νήματα, την δική τους απόχρωση σε ένα είδος γνωστό ως μεσογειακό νουάρ.
Όμορφες, έξυπνες, ικανές, εμφανίζονται ιδανικές για να φέρουν το alter ego του συγγραφέα στα όριά του. Να του συμπαρασταθούν, να τον προκαλέσουν, να ξυπνήσουν τις ηθικές αναστολές του. Σε ρόλο «αιώνιας αρραβωνιαστικιάς», με το όνομα Λίβυα, ταυτισμένη με το υπερεγώ του αστυνόμου Μονταλμπάνο (δεν είναι τυχαίο που εμφανίζεται περισσότερο ως φωνή στο τηλέφωνο και λιγότερο ως φυσική παρουσία), ή σε ρόλο αστυνομικίνας με το όνομα Άννα Φεράρα (Το σχήμα του νερού, Σκύλος από Τερακόττα), ή Λάουρα Μπελλαντόνα (Η Ηλικία της αμφιβολίας), όλες τους, αθώες ή ένοχες, ύποπτες ή «συνεργοί», επιθυμούν και αγαπούν τον Μονταλμπάνο βιώνοντας ταυτόχρονα μια συγκρουσιακή σχέση μαζί του. Ωθώντας τον κι αυτές από τη μεριά τους να αναμετρηθεί με τις απόψεις του και την δική του ταυτότητα.
Και βέβαια, θα ήταν μεγάλο ατόπημα να παραλείψουμε την παρουσία της Αντελίνα, της οικιακής βοηθού που σε ρόλο παραδοσιακής ιταλίδας μάνας (ή και ελληνίδας θα λέγαμε) ξέρει να κερδίζει τον αστυνόμο με τις μαγειρικές της, χωρίς να ανταποκρίνεται ως προς την εμφάνιση σε κανένα πρότυπο μοιραίας γυναίκας.
Ακριβώς όμως η υπερβολή στις γυναικείες φιγούρες του Καμιλλέρι, η εμμονή με την τελειότητα ως έκφραση της αντρικής φαντασίωσης είναι και το στοιχείο που τις μετατρέπει σε ρεαλιστικές απεικονίσεις μιας κοινωνικής πραγματικότητας. Γιατί οι ηρωίδες του αποκαλούμενου μεσογειακού νουάρ, σε αυτή τη γωνιά της μεσογείου είναι πρωτίστως μέλη μιας κλειστής κοινωνίας. Με τα στερεότυπά της, τα θύματά της και τους θύτες της.
Η απιστία, η μοιχεία, η αιμομιξία είναι αγαπημένα θέματα του Αντρέα Καμιλλέρι που δικαιολογούν απόλυτα την κοινωνική διάσταση του δικού του νουάρ. Και πίσω από αυτή τη σκληρή θεματολογία κρύβεται η θέση της γυναίκας, που όποια πλευρά της και αν φωτίσει κανείς δεν παύει να έχει μεγαλώσει μέσα στα πάθη και στα στερεότυπα ενός πατριαρχικού περιβάλλοντος και να τα αναπαράγει ακόμη και στην προσπάθειά της να απεγκλωβιστεί από αυτά. Με συνέπεια πολλές φορές να κρατάει για τον εαυτό της και τις δύο όψεις της μοιραίας γυναίκας, του θύτη και του θύματος.
Η τραγικότητα είναι χαρακτηριστικό στοιχείο του νουάρ ως είδους, και στη μεσογειακή έκφρασή του μπορεί να γίνει ακόμη πιο δραματική. Πώς αλλιώς μπορεί να χαρακτηριστεί αν όχι τραγικό, το χρέος μιας μητέρας να επωμιστεί το βάρος της σιωπής όταν ανακαλύπτει την ανίερη αγάπη ανάμεσα στον πατέρα και την κόρη (Η φωλιά της οχιάς); Ή το συμπλεγματικό πάθος μιας νέας γυναίκας για τον αδερφό της που δεν θέλει να τον μοιραστεί με άλλη γυναίκα;
Οι γυναίκες που κρύβονται πίσω από τα εγκλήματα στο έργο του Καμιλλέρι, θύματα οι ίδιες μιας κοινωνίας που έμβλημά της είναι η υποκρισία, παλεύουν να διατηρήσουν την ταυτότητά τους, γίνονται οι ίδιες βίαιες και σκληρές, αναπαράγοντας τη βία που έχουν δεχθεί, διεκδικώντας πολλές φορές την ελευθερία τους μέσα από την ακρότητα του πάθους τους. Φιγούρες που συχνά παραπέμπουν σε ηδονικές εικόνες, αποτυπώσεις ενός αδιάκριτου κινηματογραφικού φακού, πρωταγωνίστριες θα έλεγε κανείς ενός νέου giallo, συνεχίζοντας την ιταλική παράδοση του είδους, όπως η Αντέλε στο Γκρι Ταγιέρ ή η Αριάνα στο Ολόδικό μου, γίνονται αναγνωρίσιμες ακριβώς χάρη στη μεγεθυντική ικανότητα του αστυνομικού είδους. Που καταφέρνει πάντα μέσα από την αντίφαση του ρεαλιστικού και του φαντασιακού στοιχείου να αποδώσει με τον καλύτερο τρόπο την πραγματικότητα.
Και ακριβώς σε αυτή τη δύναμη του αστυνομικού είδους έγκειται και η αγάπη που φαίνεται να τρέφουν οι γυναίκες για το έργο του Αντρέα Καμιλλέρι. Γιατί αν οι γυναίκες στις ιστορίες του αγαπούν τον Μονταλμπάνο, τότε σίγουρα οι γυναίκες αναγνώστριες αγαπούν τον Καμιλλέρι. Είναι ενδιαφέρον πώς ο συγγραφέας, μέσα από το περίβλημα της αντρικής φαντασίωσης και την ακρότητα καθιστά τις ηρωίδες του αναγνωρίσιμες και πώς οι γυναίκες ταυτίζονται μαζί τους. Πώς νιώθουν οι ίδιες επιθυμητές, πώς βιώνουν τον πόθο και την απόρριψη, πώς αναγνωρίζουν τη βία που έχει καταγραφεί στο DNA τους κατά το πέρασμά τους μέσα στο χρόνο.
Οι γυναίκες λοιπόν αγαπούν τα αστυνομικά, αγαπούν τα πάθη και βέβαια αγαπούν τον Καμιλλέρι. Για όλον αυτόν τον κόσμο που αποτυπώνει μέσα από τα γυναικεία πρόσωπα, που θα μπορούσαν όλα μαζί να είναι μία γυναίκα, με το ίδιο όνομα και το ίδιο DNA, όπου το χρωμόσωμα της βίας υπερισχύει. Και ίσως μπορούμε να μιλήσουμε για μια αμφίδρομη αγάπη καθώς ο Αντρέα Καμιλλέρι, ακόμη και όταν κρατά για τις ηρωίδες του το ρόλο του δολοφόνου δεν τις εμφανίζει κατά την πράξη του εγκλήματος, δεν είναι το οπλισμένο χέρι που τον ενδιαφέρει να καταδείξει. Είναι η ανθρώπινη υπόσταση, η προσωπική τους ιστορία όπως συμπίπτει με την ιστορία της γυναικείας ταυτότητας.
(*)Η Βίκυ Χασάνδρα είναι συγγραφέας και σεναριογράφος. Το τελευταίο της μυθιστόρημα, Μαύρη Άσφαλτος, κυκλοφόρησε το 2023 από τις εκδόσεις Bell. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό πολάρ, τ. 5, Σεπτέμβριος 2019
