γράφει η Βενετία Αποστολίδου
Ο τίτλος αυτής της ξεχωριστής ποιητικής ανθολογίας είναι παρμένος από το ποίημα του Κ.Π. Καβάφη, «Από υαλί χρωματιστό» και υπονοεί ότι τα ποιήματα που προορίζονται να διαβαστούν από τα παιδιά και τους νέους θα θέλαμε να είναι για τους αναγνώστες τους λαχταριστά, με αμέτρητες αντανακλάσεις του φωτός πάνω τους, όπως μια χούφτα μπίλιες ή μαγνητικά τουβλάκια. Το βιβλίο αυτό επιδιώκει να ανοίξει ένα νέο δρόμο για την επαφή των παιδιών και των νέων με την ποίηση. Τι ποιήματα θα προτείνουμε στα παιδιά; Με τι κριτήρια θα τα διαλέξουμε; Υπάρχει ποίηση γραμμένη ειδικά για παιδιά; Ερωτήματα που παρέμεναν ανοικτά τόσο στο θεωρητικό επίπεδο όσο και στο εντελώς πρακτικό. Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί που θέλουν να προτείνουν ποιήματα στα παιδιά δεν είχαν μέχρι τώρα κανένα βοήθημα. Η Νόρα Αναγνώστου, φιλόλογος με πολύχρονη εμπειρία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, σκέφτηκε να ερευνήσει, σε μεταδιδακτορικό επίπεδο, τα ερωτήματα αυτά και να συνθέσει μια ανθολογία με ποιήματα από ολόκληρο το φάσμα της ελληνικής αλλά και της μεταφρασμένης ποίησης.
Επί δύο χρόνια η Αναγνώστου σάρωσε ποιητικές συλλογές, συγκεντρωτικές εκδόσεις, ανθολογίες, μεταφράσεις, στίχους τραγουδιών και δημιούργησε ένα ποιητικό corpus το οποίο έλεγξε στη συνέχεια, αλλεπάλληλες φορές, με συγκεκριμένα κριτήρια αλλά περισσότερο με το ένστικτο της έμπειρης αναγνώστριας που αγαπά την ποίηση αλλά ταυτόχρονα βρίσκεται πολύ κοντά σε μεγάλα παιδιά και νέους. Το αποτέλεσμα είναι μια ποιητική ανθολογία που περιλαμβάνει ποιητικά κείμενα από την Οδύσσεια και τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου έως ποιήματα της, νεότερης ηλικιακά ποιήτριας της ανθολογίας, Δανάης Σιώζου. Από τον Ερωτόκριτο και τα δημοτικά τραγούδια έως τα χαϊκού και το hip hop. Περιλαμβάνει ποιήματα των μεγάλων ποιητών μας, του Σολωμού, του Παλαμά, του Καβάφη, του Σεφέρη, του Ελύτη, του Εμπειρίκου, του Αναγνωστάκη, αλλά και πολλών εκπροσώπων των νεοτέρων γενεών μέχρι την εποχή μας, που δεν είναι δυνατόν να αναφερθούν εδώ καθώς είναι συνολικά 153 ποιητές και ποιήτριες. Ποιήματα στιχουργών όπως ο Νίκος Γκάτσος, ο Μάνος Ελευθερίου, ο Διονύσης Σαββόπουλος, η Μαριανίνα Κριεζή, ο Φοίβος Δεληβοριάς. Ποιήματα μεταφρασμένα από τον Μπέρτολντ Μπρέχτ, τον Ζακ Πρεβέρ, τον Μπομπ Ντύλαν, τον Ε.Ε. Κάμμιγκς, την Βισουάβα Σιμπόρσκα τον Τζιάννι Ροντάρι και αρκετούς άλλους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε και τα ποιήματα που γράφτηκαν ειδικά για παιδιά, είτε παλαιότερα του Γεωργίου Δροσίνη και του Γεωργίου Σουρή είτε νεότερα, του Φίλιππου Μανδηλαρά και του Κυριάκου Χαρίτου. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να διευκρινιστεί πως επιλέχθηκαν ποιήματα και όχι ποιητές καθώς δεν υπήρχε καμιά εκ των προτέρων δέσμευση να συμπεριληφθεί ο τάδε ποιητής ή η δείνα ποιήτρια.
Μα, θα αναρωτιόταν κανείς, τι συνέχει όλα αυτά τα ποιήματα τόσο διαφορετικών εποχών, τεχνοτροπιών και παραδόσεων; Η ανθολόγος εξηγεί στην εισαγωγή της τα κριτήρια με τα οποία τα επέλεξε: η γρήγορη και απρόβλεπτη εναλλαγή εικόνων, η σφιχτοδεμένη, οικονομημένη και εκπλήσσουσα αφήγηση (στα αφηγηματικά ποιήματα), η ρυθμικότητα βεβαίως, ιδίως η έντονη, μετρικά ποικίλη ρυθμικότητα της παραδοσιακής ποίησης αλλά και ο, με διαφορετικά μέσα φτιαγμένος, γοητευτικός ρυθμός της νεωτερικής ποίησης. Εν τέλει, η Αναγνώστου αναζητά μια παιγνιώδη ποιητική γραφή που να «ενεργοποιεί το παιδί, το πάντα και παντού πρόθυμο να παίξει, και το παιχνίδι κλιμακώνεται όσο αποκαλύπτεται ένα ‘νόημα διασκεδαστικό’, εκείνο που εκπλήσσει, τρομάζει, ανατρέπει, συγκινεί, προωθεί στο νέο, στο άγνωστο ή παράξενο, έστω κι αν η πρόσληψή του περιέχει κενά, σημεία ερεθιστικά ασαφή» (σ. 23).
Ένα μεγάλο ζήτημα που τίθεται στη σχέση των παιδιών με την ποίηση είναι πώς πρέπει να εννοήσουμε την «κατανόηση» του ποιήματος από τη μεριά του μικρού και άπειρου αναγνώστη. Εδώ η Αναγνώστου καταθέτει μερικές πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις. Η βάση της είναι ότι δεν πρέπει να υποτιμούμε τα παιδιά (εννοούμε βεβαίως τα μεγάλα παιδιά, πάνω από 10 χρονών) και να τους δίνουμε ελαφριά ποιητική τροφή με το επιχείρημα ότι δεν μπορούν να καταλάβουν την ποίηση που γράφτηκε για ενήλικες. Τα παιδιά, όπως όλοι οι αναγνώστες, επιθυμούν ένα νόημα που θα τους δώσει ικανοποίηση. Το υπέροχο χαρακτηριστικό της ποίησης είναι ότι υπάρχουν πολλά επίπεδα κατανόησης για τους αναγνώστες και τα νοήματα είναι πολλαπλά. Ασφαλώς απαιτείται κάποια προϋπάρχουσα γνώση αλλά η έλλειψή της μπορεί να μη λειτουργεί αποτρεπτικά αλλά να ενεργοποιεί άλλους δρόμους μουσικής ή διαισθητικής πρόσληψης. Άρα το ζητούμενο για την ανθολόγο που επιλέγει ποιήματα για παιδιά είναι να αναζητήσει εκείνα τα ποιήματα που μπορούν να ισορροπήσουν στο σημείο στο οποίο η ανάγκη κατανόησης δεν είναι ανυπέρβλητη αλλά ταυτόχρονα υπάρχει ένα νόημα να ανακαλυφθεί. Βασικός παράγοντας είναι οι πρόσφορες θεματολογικές επιλογές.
Αυτές τις θεματολογικές επιλογές χρειάζεται να δούμε τώρα, για να ολοκληρώσουμε την εικόνα αυτού του πολύτιμου βιβλίου. Πώς κατατάσσονται τα επιλεγμένα ποιήματα σε ενότητες έτσι ώστε ακριβώς αυτές οι ενότητες να αποκτούν ένα νόημα για τα παιδιά και να μην είναι τυπικές, γκρίζες και σοβαροφανείς; Όπως ξέρουμε, το θέμα του ποιήματος δεν είναι πάντα ασφαλής οδηγός. Μάλλον πρέπει να σκύψει κανείς στα υλικά με τα οποία φτιάχνεται η ποίηση: τα συναισθήματα, τις αισθήσεις, τις εικόνες, τους ήχους και τους ρυθμούς. Και, βέβαια, στις εμπειρίες της παιδικής ζωής. ΄Ετσι λοιπόν έχουμε στα περιεχόμενα του βιβλίου δέκα έξι ενότητες. Θα αναφέρω ενδεικτικά τις πιο αγαπημένες μου: Η πρώτη επιγράφεται «Μια και είμαι εγώ παιδί… Ποιήματα για το παιδί» και η τελευταία «Το ποίημα τι να είναι; Ποιήματα για την ποίηση». Άλλες: «Ξέρω πάντα να γελώ… Ποιήματα αστεία και σατιρικά». «Κόκκινα ποιήματα. Της αγάπης». «Ασημένια ποιήματα. Της λύπης». «Ποιήματα στο θρανίο. Για το σχολείο». «Ποιήματα στον δρόμο. Των ταξιδιών». «Γάτες και πουλιά. Πρώτη φορά μαζί». «Ποιήματα από την Ιαπωνία. Χαϊκού» κ.ο.κ.
Το βιβλίο σχεδιάστηκε με γνώμονα τους μικρούς αναγνώστες και τους νέους αλλά απευθύνεται σε όλους. Προορίζεται για τα σπίτια και για τις τάξεις, για μοναχική και συλλογική ανάγνωση. Εγώ βρήκα ποιήματα κατάλληλα ακόμη και για τον τετράχρονο εγγονό μου που μόλις έχει αρχίσει να φτιάχνει ομοιοκαταληξίες και να παίζει με τους ρυθμούς. Του διάβασα δυο τρία και τα μάτια του άνοιξαν διάπλατα με απορία μπροστά σε μια νέα ανακάλυψη. Αξίζει να κλείσουμε δίνοντας ένα μικρό δείγμα τριών ποιημάτων.
Από την ενότητα «Κόκκινα ποιήματα. Της αγάπης»
ΤΟ ΚΟΧΥΛΙ
Οδυσσέας Ελύτης
Έπεσα για να κολυμπήσω
κι άφησα την καρδιά μου πίσω
Άφησα την καρδιά μου χάμω
σαν το κοχύλι μες στην άμμο
Πέρασαν όλες οι κοπέλες
με τα μαγιό και τις ομπρέλες
Ύστερα πέρασαν οι φίλοι
κανείς δε βρήκε το κοχύλι
Χρόνους και χρόνους κολυμπάω
πού να ΄ν΄ η αγάπη για να πάω
Έφαγε η θάλασσα το βράχο
κι έμεινε το νησί μονάχο.
Από την ενότητα «Ασημένια ποιήματα. Της λύπης»
ΜΗ
Γιάννης Τζανετάκης
Μη μου χαλάς
δεν ξέρω
πώς σε φτιάχνουν πάλι
δεν έχω
άλλο παιχνίδι μη.
Από την ενότητα «Το ποίημα, τι να είναι; Ποιήματα για την ποίηση»
Αυτός ο πιγκουίνος
Γιάννης Βαρβέρης
Αυτός ο πιγκουίνος
που περπατά περίλυπος
στους δρόμους της Στοκχόλμης
με την επίσημη στολή
τα ρούχα που φοράει
διέσχισε ηπείρους επειδή
νόμισε πως θα έπαιρνε κι αυτός
ένα βραβείο Νόμπελ.
Ήτανε, βέβαια, ένας πιγκουίνος ποιητής.
Ανθολογία ποίησης για παιδιά και νέους. Κομμάτια από υαλί, κόκκινα, πράσινα ή γαλάζια. Ανθολόγηση – επιμέλεια Νόρα Αναγνώστου, Εκδόσεις Πατάκη.
