Δευτέρα, 16 Νοεμβρίου, 2026
ΑΡΧΙΚΗ ΘΕΜΑΤΑ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ¨Τα Καλύτερα Χρόνια Της Ζωής Μας¨, του Γουίλιαμ Γουάιλερ: «Η διαχρονία της...

¨Τα Καλύτερα Χρόνια Της Ζωής Μας¨, του Γουίλιαμ Γουάιλερ: «Η διαχρονία της επικαιρότητας» (του Μανώλη Γαλιάτσου)

0
1

του Μανώλη Γαλιάτσου

Το τι έχουν να περιμένουν πίσω στην πατρίδα όσοι επιστρέφουν με το τέλος του πολέμου απ’ τις πολύνεκρες μάχες στα νησιά του Ειρηνικού, είναι κάτι που προμηνύεται ήδη απ’ τον «άκομψο» τρόπο με τον οποίο ο πλούσιος επιβάτης προσπερνά τη σειρά του Αμερικανού σμηναγού (ο πάντα στιβαρός ερμηνευτικά Ντάνα Άντριους) στον έλεγχο εισιτηρίων της αεροπορικής εταιρείας. Και στη συνέχεια, από το στοίβαγμά του μαζί με τους άλλους για την αναμονή των ειδικών στρατιωτικών πτήσεων που εκτελούν το πολυπόθητο ταξίδι της επιστροφής. Εκεί θα γνωριστεί για πρώτη φορά με τον νεαρό ναύτη και τον μεσόκοπο λοχία (Φρέντρικ Μαρτς, απ’ τους πλέον ευέλικτους και ευπροσάρμοστους σταρ της «Χρυσής Εποχής») για την πραγματοποίηση του κοινού ταξιδιού στην καταγωγική τους πόλη. Αλλά πριν ολοκληρωθούν ακόμη οι πρώτες εντυπώσεις ο Γουίλλιαμ Γουάιλερ φορτίζει αιφνίδια την ατμόσφαιρα με το στιγμιότυπο του ναύτη που καλείται να υπογράψει την αναχώρησή του, για να διαπιστώσουμε ότι διαθέτει δύο μηχανικούς γάντζους στη θέση των πραγματικών του χεριών. Πρόκειται, εν τούτοις,  για την αληθινή ιστορία του Χάρολντ Ράσελ (με το όνομα Χόμερ στην ταινία) που έχασε τα χέρια του από έκρηξη δυναμίτιδας κατά την εκπαίδευσή του και αυτά αντικαταστάθηκαν από τους γάντζους που βλέπουμε. Η περίπτωσή του «χωνεύεται» στο σενάριο του Ρόμπερτ Σέργουντ και ενσωματώνεται στην ταινία του Γουάιλερ, προκειμένου να ορίσει απ’ τις πολύ αρχές την εισχώρηση της μυθοπλασίας του στην περιοχή του ντοκιμαντέρ· την άμεση σχέση της με την τρέχουσα επικαιρότητα. Αμέσως μετά, απ’ το μπροστινό τζάμι του αεροπλάνου, ο Χόμερ εκπλήσσεται από την καθαρότητα με την οποία μπορεί να διακρίνει τους οδηγούς μέσα στ’ αυτοκίνητά τους. Στην πραγματικότητα, δεν κάνει άλλο από το να μας υποβάλλει την υποψία για ένα από τα πιο ουσιαστικά καλλιτεχνικά στοιχήματα της ταινίας. Πράγματι, δεν πέρασε καιρός από την πρώτη προβολή της που ο μετέπειτα ιδρυτής των Καγιέ ντι Σινεμά, ο κριτικός και θεωρητικός του κινηματογράφου Αντρέ Μπαζέν, παραμιλούσε για το επίτευγμα της ευκρίνειας στο βάθος πεδίου των εικόνων του Γουάιλερ: «Μπορούμε να διαβάσουμε μέχρι και τις ετικέτες των προϊόντων στα ράφια του σούπερ μάρκετ».  Διευθυντής φωτογραφίας, φυσικά, δεν είναι άλλος από τον πρώτο διδάξαντα, τον κορυφαίο Γκρεγκ Τόλαντ. Τον υπεύθυνο, με άλλα λόγια,  για τον «Πολίτη Κέιν» του Όρσον Γουέλς αλλά και βασικό συνεργάτη του Γουάιλερ ήδη από τη δεκαετία του ‘30. Βάθος πεδίου εντελώς διαφορετικής αντίληψης για κάθε μια από τις δύο περιπτώσεις, περισσότερο για τις εκρηκτικές αντιθέσεις στον Γουέλς, για λόγους αποκλειστικά ρεαλιστικούς στον Γουάιλερ. Ίσως γι’ αυτό, ο Γουάιλερ και ο Τόλαντ δεν θα παραβλέψουν ούτε την ενατένιση των μακρινών φώτων των δρόμων από τα νυχτερινά εναέρια πλάνα τους. Για την υπογράμμιση της βασικής αντίθεσης του αποκαλυπτικού φωτός, που δεν το ‘χει σκοπό να κρατήσει τίποτα κρυφό, και του μοναχικού λυρισμού που λέει γλυκά το τραγούδι της προσμονής στο σκοτάδι. Με το φτάσιμό τους, οι τρεις νεοσύστατοι φίλοι ρουφούν λαίμαργα μέσα από το ταξί τις πρώτες εντυπώσεις για τις καινοτομίες και τις ομοιότητες στην πόλη τους κατά το διάστημα της απουσίας τους. Το παλιό γήπεδο, ένα εκκεντρικό αυτοκίνητο, δυο φίλες που συζητούν στο παγκάκι, κάποια καινούργια καταστήματα, μια νεαρή μητέρα στο πεζοδρόμιο που σπρώχνει το καροτσάκι του μωρού της. Σπάνια το κλασικό Χόλιγουντ περιέλαβε εικόνες των δρόμων, της πραγματικής ζωής στις εικόνες του. Ο σκηνοθέτης έχει καταφέρει, πριν κλείσουν καν τα δεκαπέντε πρώτα κινηματογραφικά λεπτά, να απαριθμήσει το σύνολο σχεδόν των προθέσεών του για την περίπου τριών ωρών διάρκειας ταινία του.

Πριν χωρίσουν οι τρεις τους, ορίζουν ως στέκι τους το μπαρ του Μπουτς. Ιδιοκτήτης και πιανίστας του μπαρ, ο Μπουτς, δεν είναι άλλος από τον λαμπρό συνθέτη του Tin Pan Alley Χόγκι Καρμάικλ (δικό του -ανάμεσα σε πλήθος άλλων- και το Georgia On My Mind, διάσημο κυρίως από την εκτέλεση του Ρέι Τσαρλς). Μια ακόμα περίπτωση παρουσίας «στα όρια του πραγματικού εαυτού», για τις ανάμεικτες υφολογικές ανάγκες της ταινίας. Όσο όμως πλησιάζουν στο σπίτι τους, κανείς απ’ τους τρεις δεν βιάζεται ν’ αποχωριστεί τους άλλους για να πραγματοποιήσει το μεγάλο βήμα της εξόδου απ’ το ταξί. Σε περιπτώσεις σαν κι αυτή νιώθεις έναν κόμπο ν’ ανεβαίνει κατακόρυφα, που σ’ εμποδίζει να διαβείς το κατώφλι του σπιτιού σου. Στέκεσαι τότε για λίγο απ’ έξω και παίρνεις μια βαθιάν ανάσα, σαν σε παρακινδυνευμένο μακροβούτι, προκειμένου να το πάρεις απόφαση και να προχωρήσεις παραμέσα. Δεν ξέρεις πώς θα σε δουν οι δικοί σου – και ούτε κι εσύ ξέρεις πώς θα δεις αυτούς. Η όλη κατάσταση θυμίζει την ένταση που επικρατεί κατά τις παραμονές μιας επιχειρούμενης απόβασης, όπως σχολιάζει ο μεσόκοπος λοχίας. Ιδιαίτερα εύστοχη μεταφορά, αφού υποδηλώνει ότι στην πραγματικότητα καλείσαι – για δεύτερη φορά- να κατακτήσεις την προηγούμενη ζωή σου. Και δεν είναι, εν τέλει, όσο ειδυλλιακό μπορεί να φάνταζε από πριν το να επιστρέφεις στον τόπο που κυριαρχούσε στα όνειρά σου καθ’ όλη τη διάρκεια της «αλλότριας», υποχρεωτικής εμπειρίας σου. Γιατί όταν πια έχεις μπει στο σπίτι σου, η κόλαση απ’ την οποία έρχεσαι δεν θ’ αργήσει να σου δείξει το άλλο της πρόσωπο. Ιδίως τα βράδια που κάνουν  αυτόκλητοι την εμφάνισή τους, δίχως διόλου να σου ζητάνε την άδεια, οι νυχτερινοί σου εφιάλτες. Διαπιστώνεις τότε ότι το πιο σκληρό απ’ όλα δεν ήταν οι μάχες στις οποίες έλαβες μέρος – όσο τα αόρατα σημάδια που σκοπεύουν να μείνουν για καιρό, ίσως για πάντα, βαθιά χαραγμένα στην ψυχή και τη μνήμη σου. Για να μην αναφερθούμε στη διείσδυση της ναζιστικής ιδεολογίας στο σώμα της αμερικάνικης κοινωνίας, όπως βλέπουμε στη σκηνή με τον γκεμπελίσκο προπαγανδιστή (Ρέι Τιλ, συνήθης κάτοικος των γουέστερν) που με μια γροθιά του σμηναγού ξαπλώνεται φαρδύς πλατύς στο πάτωμα του πολυκαταστήματος. «Η σιδερένια πυγμή τελικά είχε γυάλινο σαγόνι» που θα ‘λεγε και ο μεγάλος Ραούλ Γουόλς. Τι τα θες, όμως, ο πελάτης που αφήνει τα ωραία δολάριά του έχει πάντα δίκιο – και μ’ αυτήν του την πράξη ο ανένδοτος σμηναγός γνώριζε από πριν ότι πρόκειται να χάσει στο πι και φι τη δουλειά του. Το πρώτο πρόβλημα για όσους γυρίζουν, λοιπόν, δεν είναι άλλο από το πρόβλημα της πολύπλευρης προσαρμογής. Αλλά πόσο εύκολο γενικότερα είναι να προσαρμοστείς όταν επιστρέφεις ως σμηναγός και η νεαρή -και πανέμορφη- γυναίκα σου (Βιρτζίνια Μάγιο, ανυπερθέτως) θεωρεί ότι μόνο με τα γυαλιστερά γαλόνια καρφιτσωμένα στην εντυπωσιακή στολή σου είσαι ο πραγματικός σου εαυτός; Τα πολιτικά σου ρούχα σε κάνουν να δείχνεις μεμιάς πιο μίζερος. Ιδιαίτερα όταν είναι παλιά, φτωχικά και φανερά βγαλμένα -άρον άρον- απ’ τη ντουλάπα με τη ναφθαλίνη. Τότε πια δεν έχεις πάνω σου τίποτα το φανταχτερό, άξιο για να τονώσει την προσωπική περηφάνια μιας επιπόλαιας συζύγου. Τίποτα αρκετά ικανό που θα της έδινε το δικαίωμα να σε επιδεικνύει στους φίλους της και να μπορεί να καμαρώνει δημόσια για εσένα. Κι ενώ καθημερινά αντιλαμβάνεσαι, ολοένα και περισσότερο, τη βιαστική και λάθος επιλογή συντρόφου που έκανες λίγο πριν φύγεις για τον πόλεμο, να βρίσκεις ταυτόχρονα το ιδανικό ταίρι σου στην κόρη (Τερέζα Ράιτ, η πιο αξιοπρόσεκτη και ανεπιδίωκτα θελκτική αντιστάρ της μεταπολεμικής περιόδου) του νεοαποκτηθέντα φίλου σου· του καθ’ όλα σεβαστού, που σου άνοιξε γενναιόδωρα και με κάθε εμπιστοσύνη το σπίτι του, λοχία. Μοιάζεις τότε πολλαπλά εκτεθειμένος απέναντί του καθώς, εκτός από την οικονομική σου δυσχέρεια και την απουσία απ’ το προσκήνιο σοβαρής επαγγελματικής προοπτικής, εξακολουθείς να είσαι συνδεδεμένος με τα δεσμά του γάμου, σαν να ήσουν ο πρώτος τυχών απατεώνας. Αλλά η ιστορία αγάπης εδώ είναι απολύτως ιδιάζουσα, γιατί είναι αδιαχώριστη από τις τρέχουσες συνθήκες, την ίδια τη δύναμη της ζωής που αναζητά – απεγνωσμένα θα ‘λεγες- την επανεκκίνησή της. Γι’ αυτό και η εξέλιξή της είναι η τελευταία εκκρεμότητα που θα διευθετηθεί μες στην ταινία. Όχι απλώς γιατί είναι σε θέση να κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον μας μέχρι τέλους, αλλά και γιατί από την έκβασή της θα μπορέσουμε να εννοήσουμε τα κρίσιμα χρόνια που τρέχουν ραγδαία μπροστά μας χωρίς την παραμικρή πρόθεση να μας χαριστούν ή να δείξουν ανοχή στην όποια έλλειψη ετοιμότητας εκ μέρους μας.

Ο Χόμερ έχει εκπαιδευτεί, από τους πλέον ειδικούς και με τον πλέον κατάλληλο τρόπο, για την επιδέξια χρήση των γάντζων του. Μπορεί να κάνει σχεδόν τα πάντα μ’ αυτούς, ακόμα και να παίζει πιάνο “a quatre mains” ή ν’ ανάβει το σπίρτο του τσιγάρου του χωρίς τον κίνδυνο να το συνθλίψει. Το μόνο που δεν θα μπορέσει ποτέ να κάνει, δεν είναι δυνατόν κάτι τέτοιο να περιληφθεί σε κανενός είδους εκπαιδευτικό πρόγραμμα, είναι να μπορέσει ν’ αγγίξει το κορίτσι που τον περιμένει· τη γειτονοπούλα του Βίλμα (πρώτη εμφάνιση της Κάθι Ο’Ντόνελ). Αλλά και πώς θα ξεπεράσει ο ίδιος την εύλογη δυσθυμία του να βρεθεί μόνος μαζί της; Η έρημος της ψυχής έχει να διανύσει την άπειρη διαδρομή της, χωρίς ενδιάμεσους σταθμούς προετοιμασίας καμιάς για το ισόβιο πρόβλημα. Από την πρώτη τους συνάντηση, χωρίς τη δυνατότητα αγκαλιάς εκ μέρους του, μέχρι τη σκηνή της πλήρους αποκάλυψης της πιο δύσκολης πραγματικότητας, όταν της δείχνει τι σημαίνει να ξεντύνεται για να ξαπλώσει στο κρεβάτι του. Τότε είναι που πρέπει ν’ αφαιρεθούν τα τεχνητά μέλη. Αλλά, όταν συμβαίνει αυτό, τότε απομένει εντελώς ανυπεράσπιστος – σαν εγκαταλελειμμένο νήπιο. Μέχρι το επόμενο πρωί να βρεθεί κάποιος που θα τοποθετήσει ξανά τους γάντζους στη θέση τους. Αλλά με τι ξεπληρώνεται, αλήθεια, η αποδοχή μιας τέτοιας πραγματικότητας από μιαν ερωτευμένη, ευγενική ψυχή; Μόνο μ’ ένα δάκρυ, που όταν έμεινες μόνος αργοκύλησε από την άκρη του ματιού σου για να το καταπιεί το σκοτάδι· να μην το δει κανείς και θεωρήσει ότι μπήκε στη ζυγαριά της οποιασδήποτε διαπραγμάτευσης. Τα ανεκτίμητα πράγματα σ’ αυτήν τη ζωή, όπως γνωρίζουμε, αρνούνται κάθε πολιτική του υπολογισμού, της ποταπής σκοπιμότητας· προτιμούν να μένουν δέσμια του δικού τους όρκου σιωπής. Γιατί ό,τι καταπατά αυτόν τον όρκο τείνει να γίνει κομμάτι του συναλλακτικού κόσμου, συνώνυμο του ψέματος.

Οι ήρωες, απ’ ό,τι φαίνεται, είναι ήρωες μόνο για το πεδίο της μάχης. Πεθαίνουν – ή επιζούν και δοξάζονται, όλα αυτά επί τόπου. Αργότερα, στην πατρίδα, μετατρέπονται σε κάποιους ακόμα επίφοβους διεκδικητές, κοινούς παρείσακτους που η ενοχλητική παρουσία τους δεν προσφέρει τίποτα περισσότερο από το ν’ ανατρέπει τις ήδη λεπτές ισορροπίες στον ιδιαίτερα σκληρό ανταγωνισμό της αγοράς εργασίας. Αυτή είναι η περίπτωση του σμηναγού, ο οποίος συμβαίνει να μη διαθέτει κάποιαν ειδική εκπαίδευση. Από την άλλη, αν είσαι τραπεζικό στέλεχος, όπως είναι ο μεσόκοπος λοχίας, βρίσκεις τη δουλειά σου να σε περιμένει -και με αναβαθμισμένες αρμοδιότητες- καθώς η στρατιωτική σου θητεία προβάλλει ως ανεκτίμητο διαφημιστικό κεφάλαιο για το κοινωνικό προφίλ της Τράπεζας. Ο διευθυντής της (Ρέι Κόλινς, της βασικής ομάδας ηθοποιών του Όρσον Γουέλς) σου προτείνει τότε τη θέση του υπεύθυνου για τα μικροδάνεια σε επαναπατρισμένους βετεράνους, όπως «ατυχώς» επιβάλλει η κυβέρνηση. Και τι πιο έξυπνο από το να δώσεις τη θέση σε κάποιον που κρίνεται ως ευαίσθητος, λόγω προσωπικής εμπειρίας γύρω απ’ το θέμα, αλλά ταυτόχρονα και «ημέτερος» ως προς την τήρηση των «αντικειμενικών κριτηρίων» που ορίζει η Τράπεζα, κι έτσι να τακτοποιείς εκ του ασφαλούς την ενοχλητική υποχρέωση; Ο καταληκτικός ευφημισμός του τραπεζίτη, καθώς παρουσιάζει την πρότασή του στον υποψιασμένο λοχία, είναι ότι μια υπεύθυνη Τράπεζα δεν έχει το δικαίωμα να παίζει στον τζόγο τα χρήματα των καταθετών της. Τι συμβαίνει όμως αν η δική σου συνείδηση δεν σου επιτρέπει να γίνεις ο μοχλός που θα εξαπατήσει το πνεύμα ενός νόμου του οποίου αντιλαμβάνεσαι πλήρως τη σημασία και την αξία του, μόνο και μόνο για να υπηρετήσεις τυφλά τα συμφέροντα του –απολύτως πρόθυμου ν’ ανταμείψει πλουσιοπάροχα την υπάκουη συμμετοχή σου- οργανισμού;

Είναι πρακτικά αδύνατον γι’ αυτήν την κορυφαία περίπτωση να περιγραφούν, έστω και μόνο ν’ απαριθμηθούν, όλες οι σημαίνουσες στιγμές του σεναρίου του Σέργουντ αλλά κυρίως της διεύθυνσης των ηθοποιών και της σκηνοθεσίας του Γουάιλερ, απλώς γιατί τέτοιες  στιγμές δεν παύουν ποτέ να εμφανίζονται και να κάνουν αισθητή την παρουσία τους σχεδόν σε κάθε πλάνο της ταινίας. Και ο μετρ Γουάιλερ δεν θα παραλείψει, παρά τη βαρύτητα του θέματος, ούτε τις αμιγώς κωμικές του σκηνές, όπως το πρώτο πρωινό ξύπνημα -στο δικό του κρεβάτι, επιτέλους- του Φρέντρικ Μαρτς, σε μια βουβή σκηνή, βγαλμένη θα ‘λεγες κατευθείαν από ταινία του Τζορτζ Στίβενς ή του Τζορτζ Κιούκορ. Κυρίως αυτές που πραγματοποίησαν με πρωταγωνιστικό τους δίδυμο τον Σπένσερ Τρέισι και την Κάθριν Χέπμπορν (Γουάιλερ και Στίβενς διένυσαν βίους παράλληλους καθώς ξεκίνησαν σχεδόν ταυτόχρονα, διακρίθηκαν αμφότεροι για την τεχνική τους, κατά τη διάρκεια του πολέμου διηύθυναν και οι δύο  κινηματογραφικές μονάδες για λογαριασμό του στρατού, γεγονός που τους έδωσε κοινό έδαφος για την επαφή τους μετά τη λήξη του πολέμου). Εδώ παρτενέρ, ως κινηματογραφική σύζυγος του Μαρτς, δεν είναι άλλη από τη -συγκινητικά διαισθητική- Μίρνα Λόι. Αν όμως μια σκηνή όπως η παραπάνω είναι για την καθαρή κωμωδία, όχι πολύ αργότερα, στη σκηνή όπου ο διευθυντής οργανώνει το συμπόσιο για τους μετόχους, για την παρουσίαση της νέας πολιτικής της Τράπεζας, τη δήθεν συμβολή της στην ανάπτυξη της χώρας, ο Γουάιλερ στήνει το σκηνικό μιας ατόφιας κωμικής σκηνής, για να καταλήξει μέσα απ’ αυτή να θίξει κάποια από τα πιο καίρια και σοβαρά θέματα της ταινίας του. Η μέθη αποτελούσε ανέκαθεν, από τη βουβή περίοδο -και φυσικά ακόμα πιο πίσω, από την εποχή του βοντβίλ-, προνομιούχο τόπο της κωμωδίας. Αρχικά, λοιπόν, βλέπουμε τον Μαρτς να κάθεται στη θέση του σαν παρεξηγημένο και μουτρωμένο παιδί, κατεβάζοντας μονορούφι το ένα ποτήρι μετά το άλλο, προκειμένου ν’ αντέξει την εσωτερική σύγκρουση για τον στημένο λόγο που όλοι περιμένουν απ’ αυτόν ότι θα εκφωνήσει. Η γυναίκα του παραδίπλα, ανήμπορη ν’ αντιδράσει με άλλον τρόπο, παρακολουθεί με άγρυπνο βλέμμα και το μόνο που της μένει να κάνει είναι να χαράζει απελπισμένη με το πιρούνι της μικρές γραμμούλες πάνω στο λευκό τραπεζομάντηλο –σαν νευρική μαθήτρια στο τετράδιό της- για την καταγραφή των ανησυχητικών επιδόσεων του συζύγου της στο ποτό. Ο Μαρτς, εμφανώς μεθυσμένος, θα ξεκινήσει την ομιλία του με κάποια αυτοσχέδια -και άλλο τόσο καυστικά- ανέκδοτα, σχετικά με την τραπεζική απαίτηση για απολύτως εγγυημένες δανειοδοτήσεις. Η ειρωνεία του είναι καταφανής. Ο τραπεζίτης χαμογελάει αμήχανος προκειμένου να κρατήσει τα προσχήματα, οι συνδαιτυμόνες μοιάζουν ν’ αναρωτιούνται αν όλα κυλάνε ομαλά ή αν θα ‘πρεπε ν’ αρχίσουν να νιώθουν ενοχλημένοι από την παράξενη συμπεριφορά του ομιλητή. Η γυναίκα του, που βλέπει την καταστροφή να πλησιάζει ακάθεκτη με γοργούς διασκελισμούς, ξεροβήχει για να τον ανακόψει, αλλά αυτό είναι και το μόνο που μπορεί να συνεισφέρει στην απίθανη περίσταση. Περιέργως, όμως, τα μεθυσμένα λόγια, όσο αναπτύσσονται, αποκτούν τον δικό τους ακαταμάχητο ειρμό, αποδεικνύεται ότι διαθέτουν τη δική τους εσωτερική δύναμη και δομή. Ο λόγος, όσο προχωρά γίνεται πιο εμπνευσμένος – κορυφώνεται. Μόνο που καταλήγει ως προτεραιότητά του να θέτει το γενναιόδωρο πνεύμα της Τράπεζας, την ελαστικότητά της στη θέσπιση των κριτηρίων περί ασφαλών δανείων, το ανθρώπινο πρόσωπό της στο όνομα του κοινού συμφέροντος. Τα ακριβώς αντίθετα από τα συμφωνημένα και αναμενόμενα, δηλαδή. Το ακροατήριο, αίφνης, αίρει μεμιάς τις επιφυλάξεις του – ξεσπά σε αυθόρμητα χειροκροτήματα. Ο τραπεζίτης, έμπορος ικανός, μπροστά στην καινούργια κατάσταση που διαπιστώνει ότι διαμορφώνεται, αναδιπλώνεται αυτομάτως και δείχνει τη συναίνεσή του, μην τυχόν και θεωρηθεί ότι αποτελεί τον κατ’ εξαίρεση ενοχλούμενο από την απρόβλεπτη επιτυχία της ομιλίας. Όσο για τον πρώην λοχία, αυτός δεν θα μπορούσε να περιμένει ανταμοιβή μεγαλύτερη για τη στάση του από την εκδήλωση θαυμασμού της γυναίκας του, την εκτίναξη από το κάθισμά της και την προσφορά του πλέον ενθουσιώδους φιλιού εκ μέρους της – του πλέον θερμού της εναγκαλισμού.

Ακριβώς πριν την τελική σεκάνς, τα βήματα του σμηναγού τον βγάζουν στο «νεκροταφείο» των παλιών αεροπλάνων. Ο άνεργος σμηναγός θ’ ανέβει σ’ ένα απ’ αυτά, τη φορά αυτήν όχι για να πολεμήσει κάποιον εχθρό αλλά για να ξορκίσει τους προσωπικούς του εφιάλτες. Άλλη μια στιγμή συνύπαρξης, «συγχώνευσης» θα ήταν ίσως προτιμότερο να πούμε, της μυθοπλασίας με το ντοκιμαντέρ, του φιλμικού με το εξωφιλμικό, καθώς η πραγματική «χωματερή» των κατεστραμμένων βομβαρδιστικών που περιμένουν τη σειρά τους για να διαλυθούν, μετατρέπεται σε σκηνικό περιπλάνησης του ήρωα ο οποίος περνά έτσι, όποτε το χρειάζεται, απ’ τον έναν κόσμο στον άλλον (μη λησμονούμε ότι μιλάμε για την εποχή της αναπαραστατικής μονομέρειας των πανίσχυρων στούντιο). Δεν σκοπεύω, εν τούτοις, να μιλήσω για το πώς ολοκληρώνεται η ταινία – για την τελική της σεκάνς. Δεν προτίθεμαι, με άλλα λόγια, να διασπάσω την αυστηρή ενότητά της αναφερόμενος στην πύκνωση, τη γεωμετρική σύνθεση των πολυπρόσωπων πλάνων της, τη συνολική αρχιτεκτονική του ντεκουπάζ, την αισθητική και νοηματική αυτοτέλεια και πληρότητά της, τα υπολογισμένα και λεπτολογημένα βλέμματα των πρωταγωνιστών που μετράνε το βάρος τους σε προσδοκία – με δίψα για αληθινή ζωή, το σύντομο αλλά έντονα φορτισμένο σασπένς με το δαχτυλίδι που δεν πρέπει να ξεφύγει από τον γάντζο του Χόμερ μέχρι να τοποθετηθεί στο δάχτυλο της νύφης (ένα σασπένς μάλλον παρελκυστικό και παραπλανητικό απ’ τη στιγμή που το πραγματικό ενδιαφέρον μας εστιάζεται αλλού, στο ζευγάρι που οι εκκρεμότητές του παραμένουν εντελώς ανοιχτές, για να μην πούμε ότι μετά βίας συγκρατούνται από μιαν ήδη ξεφτισμένη κλωστή). Και δεν θ’ αναφερθώ, επίσης, στη λύση αυτής της πρωταρχικής ερωτικής ιστορίας που φτάνει να εκτοξεύεται εκτός οθόνης, όπως ειπώθηκε και σε προγενέστερο σημείο. Όσοι έχουν δει την ταινία αντιλαμβάνονται τι εννοώ. Όσοι δεν την έχουν δει, ποτέ δεν είναι αργά για να επανορθώσουν. Αντί όλων των παραπάνω, λοιπόν, προτιμώ ν’ αναφερθώ σε κάτι που φαίνεται να θέτει η ταινία πριν ακόμη κι απ’ την αρχή της, απ’ τον ίδιο τον τίτλο της ακόμη, και για το οποίο πάντα αναρωτιόμουν. Πώς ορίζονται τα καλύτερα χρόνια της ζωής μας; Πρόκειται γι’ αυτά που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες ηλικίες του βίου μας; Αλλά η ηλικία των ηρώων ποικίλλει. Από την άλλη, θα ήταν  δυνατόν να ονομάσουμε ως καλύτερα χρόνια της ζωής μας αυτά που έκρυβαν τις μεγαλύτερες πίκρες; τις πιο απρόσμενες δυσκολίες, διαψεύσεις και απογοητεύσεις; Και όμως, μάλλον αυτό φαίνεται να είναι το σωστό. Γιατί η έννοια του καλύτερου, περισσότερο κι από το άμεσο βίωμα συνδέεται άρρηκτα με τη διαδρομή που οδηγεί σε αυτό, κι ας μην ξέρουμε ακόμη το αποτέλεσμα. Το άμεσο βίωμα ολοκληρώνεται αρκετά αργότερα – και αυτός είναι ίσως ένας ορισμός της πραγματικής ομορφιάς (ή της δημιουργίας). Η φράση του τίτλου ξεπερνά την ακρίβεια της κυριολεξίας της, καθώς υπερβαίνει τη μοίρα των ηρώων της· απευθύνεται στον καθένα που έρχεται σ’ επαφή μαζί της, εντός και εκτός αίθουσας. Ανοίγεται σ’ ένα όραμα κοινό, για όλους, που μοιάζει να προβάλλει επιτακτικά. Για τότε – και μέχρι το τέλος του κόσμου. Και όσο είναι αλήθεια ότι χωρίς την επίτευξη της ταινίας οι λέξεις του τίτλου από μόνες τους δεν θα σήμαιναν και πάρα πολλά, θα έπεφταν στο κενό, άλλο τόσο αλήθεια είναι ότι μαζί της ανασυντάσσονται και δημιουργούν τις δικές τους επανερχόμενες ανταύγειες. Ο Γουίλλιαμ Γουάιλερ πραγματοποίησε μια ταινία ριζωμένη στην επικαιρότητα της ξεχωριστής ιστορικής της στιγμής, χωρίς ίσως να συνειδητοποιεί κι ο ίδιος ότι μια χειρονομία σαν κι αυτήν προσομοιάζει με ακινητοποίηση του χρόνου· με διαρκή επιστροφή του, για να το διαβάσουμε με διαφοροποιημένη φιλοσοφική διάθεση. Ο στερεοποιημένος -αλλά πάντα διαλεκτικός- χρόνος, δημιουργεί έτσι τη δική του αδιάλειπτη ηχώ. Πράγμα διόλου παράδοξο, ασφαλώς. Περίπου έναν αιώνα μετά, τα ίδια ακριβώς πρόσωπα διατηρούν μπροστά μας ακατάβλητο το σφρίγος της νιότης τους. Αλλά, όσα περιγράφονται εδώ, τι άλλο μπορούν ν’ αποτελούν από την ανανέωση μιας υπόσχεσης που απ’ τις αρχές του σχεδόν είχε φροντίσει να δώσει ο κινηματογράφος; Ότι τα καλύτερα χρόνια της ζωής μας δεν εξαντλούν τη διάρκειά τους, για όσο παραμένουν ανεξίτηλες οι εικόνες που μας βοήθησαν να πιστέψουμε σε αυτά.

(The Best Years Of Our Lives, 1946)

 

 

Προηγούμενο άρθροfinis bonorum (του Στέφανου Δημητρίου)

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ