του Ηλία Γιούρη (*)
Η ομορφιά που μπορεί να κρύβεται στις πέτρες κέντριζε ανέκαθεν το ενδιαφέρον και κινητοποιούσε με πολλούς τρόπους την ανθρώπινη φαντασία. Οι παράξενες καμπύλες, οι ιριδισμοί και οι χρωματικές διαβαθμίσεις, τα σχέδια και οι σχηματισμοί που έχουν χαραχτεί στην επιφάνειά τους χωρίς καμία παρέμβαση ανθρώπινου χεριού δεν γεννούσαν απλώς έκπληξη ή περιέργεια, αλλά ενέπνεαν –σε διαφορετικές εποχές και σε πολιτισμούς ανόμοιους μεταξύ τους– έναν θαυμασμό εφάμιλλο με εκείνον που αποδίδουμε στα αμιγώς ανθρώπινα καλλιτεχνήματα. Σε αυτή τη μακραίωνη παράδοση αισθητικής αποτίμησης των ορυκτών εγγράφεται και το πρόσφατο εγχείρημα της ψυχαναλύτριας Ελισάβετ Κούκη. Συλλέκτρια η ίδια αριστουργημάτων γεωλογικής τέχνης, η Κούκη θέλησε να μοιραστεί με τον αναγνώστη τη γοητεία που ασκούν οι πέτρες, να αναδείξει την αχειροποίητη ομορφιά τους, συνθέτοντας ένα βιβλίο με εκθαμβωτικές φωτογραφίες των πιο αντιπροσωπευτικών δειγμάτων της συλλογής της.
Το βιβλίο αρθρώνεται σε διακριτές ενότητες, καθεμία από τις οποίες προβάλλει μια διαφορετική κατηγορία λίθων και την ιδιαίτερη μορφολογική φυσιογνωμία της. Οι ενότητες προλογίζονται από τη συγγραφέα με σύντομα σημειώματα, τα οποία παρέχουν βασικές ορυκτολογικές πληροφορίες για τη σύσταση, τη δομή, τον σχηματισμό και τον τόπο εύρεσης των δειγμάτων, εισάγοντας έτσι τον αναγνώστη στην εξειδικευμένη ορολογία επιμέρους κλάδων της γεωλογίας, όπως η πετρογραφία και η κοιτασματολογία. Διαβάζουμε για οξείδια μετάλλων που διεισδύουν σε ορυκτές συνθέσεις, για κρυσταλλώσεις και σχηματισμούς πετρωμάτων, για διαδοχικές αποθέσεις υλικού, για πιέσεις και ρήξεις, σαν να παρακολουθούμε επεισόδια μιας αέναης διαδικασίας μεταμορφώσεων που εκτυλίσσεται στη μακρά διάρκεια του γεωλογικού χρόνου, από την οποία η συγγραφέας μάς μεταφέρει στενογραφικά ορισμένες κομβικές στιγμές.
Αλλά αυτός ο ουδέτερος, ενίοτε αυστηρά τεχνικός λόγος διαπλέκεται αρμονικά, σε όλη την έκταση του βιβλίου, με έναν λόγο διαφορετικό, οπωσδήποτε πολύ πιο υπαινικτικό, που επιχειρεί να συνομιλήσει με τις εικόνες και να τις εντάξει στα συμφραζόμενα του εκφραστικού κώδικα της λογοτεχνίας. Στίχοι και λογοτεχνικά χωρία, αποσπάσματα από πραγματείες, δοκιμιακοί στοχασμοί, αποφθέγματα κ.ά. –όλα επιλεγμένα με ευαισθησία από τη συγγραφέα και με γνώμονα την πολυσήμαντη συνειρμική συσχέτισή τους με τις φωτογραφημένες πέτρες– εμπλουτίζουν το λεύκωμα με μια ποιητική πινελιά και του προσδίδουν έντονα διακαλλιτεχνικό χαρακτήρα. Ανάμεσα στο πλήθος των δημιουργών που εμφανίζονται στο βιβλίο, κεντρική θέση έχει ο Ροζέ Καγιουά, εμβληματικός διανοητής, φιλόσοφος, συλλέκτης λίθων και συγγραφέας τριών στοχαστικών βιβλίων αφιερωμένων σε αυτούς. Η παρουσία του Καγιουά διατρέχει το κείμενο άλλοτε άμεσα –με τη μετάφραση επιλεγμένων αποσπασμάτων του έργου του– και άλλοτε πιο υποδόρια, ως σιωπηρός και προνομιακός συνομιλητής της Κούκη, η οποία αποτίει φόρο τιμής στην πρωτοποριακή εργασία του πάνω στις πέτρες.
Το βιβλίο επιφυλάσσει στον αναγνώστη πολλαπλές συγκινήσεις. Πέρα από τη γνήσια απόλαυση που προσφέρει το ίδιο ως αισθητικό αντικείμενο –ένα πραγματικό εκδοτικό και γραφιστικό επίτευγμα, με τη συνεργασία της εικαστικού Τέτης Καμούτση– η μεγάλη έκπληξη προέρχεται από αυτή καθαυτή τη συλλογή, από τον πλούτο και την πολυμορφία των πετρών που συνέλεξε η Ελισάβετ Κούκη. Μιλώντας σε εξομολογητικό τόνο για την «αρχή της συλλογής» της, η συγγραφέας αφήνει να διαφανούν τα βασικά στοιχεία που διαμόρφωσαν το συλλεκτικό πάθος: τον ζήλο και τη συστηματικότητα της αναζήτησης‧ τις πολλές επισκέψεις, στη διάρκεια σχεδόν μισού αιώνα, σε εκθεσιακούς χώρους και γκαλερί, από τις οποίες επέστρεφε ενίοτε με τη λεία ενός σπάνιου ευρήματος‧ μια καλώς εννοούμενη επιθυμία φιλοκτησίας – σύμφυτη, άλλωστε, με την πρακτική τού συλλέγειν‧ την επαφή με άλλους συλλέκτες που μοιράζονται το ίδιο πάθος‧ τη μελέτη και τη διαρκή ενημέρωση (όπως μαρτυρεί η πλούσια βιβλιογραφία που παρατίθεται στο τέλος). Όλα αυτά, καθώς και την ανεπτυγμένη αίσθηση του γούστου που προϋποθέτουν, είναι σε θέση να τα εκτιμήσει ο αναγνώστης, όχι μόνο ο ειδήμων αλλά και εκείνος που προσεγγίζει το αντικείμενο χωρίς προηγούμενη ειδική γνώση. Κυρίως, όμως, η συλλογή είναι ένα τεκμήριο αγάπης: αποκαλύπτει την έξαψη του θαυμασμού, την απεριόριστη αφοσίωση της συγγραφέως στις πέτρες και στην ποιητική των εικόνων τους.
Καθώς ξεφυλλίζουμε τις σελίδες, ερχόμαστε αμέσως σε επαφή με την πιο πλήρη εκδοχή της φύσης ως τρελού δημιουργού: όχι με μια φύση εξημερωμένη, τακτοποιημένη και μετρημένη, αλλά με μια φύση πληθωρική, γενναιόδωρη, αφάνταστα επινοητική, μια φύση που ενδίδει σε μια χωρίς όρια σπατάλη δημιουργίας μορφών, απογυμνωμένων από κάθε χρησιμότητα και σκοπιμότητα. Αυτή η εντυπωσιακή ποικιλία μοτίβων δικαιολογεί απολύτως την παρατήρηση της συγγραφέως ότι η συλλογή της έχει κατά βάση γραφιστικό και εικαστικό χαρακτήρα. Στην αρχή, το μάτι κινείται γοητευμένο, προσπαθώντας να προσανατολιστεί μέσα σε ένα αδιαφοροποίητο σύμπαν χρωμάτων και καμπυλών, που συνθέτουν μια αληθινή πανδαισία εικόνων. Σύντομα όμως, καθώς επανέρχεται στις εικόνες ξανά και ξανά, και με τη βοήθεια των κατατοπιστικών σημειωμάτων της συγγραφέως, αρχίζει να διακρίνει τις λεπτές διαφοροποιήσεις τους και να ξεχωρίζει, με ολοένα μεγαλύτερη ικανοποίηση, τις μεγάλες κατηγορίες: τον αχάτη από τον δουνίτη, τα σεπτάρια από τους ιάσπιδες, την πέτρα ονείρου από το μάτι της τίγρης, τις παεζίνες από τα οπάλια. Και συγχρόνως, αρχίζει να ονειροπολεί.
Οι σκέψεις που ακολουθούν είναι καρπός μιας τέτοιας ονειροπόλησης.
Αχάτης
Στη συλλογή περιλαμβάνονται πολλά δείγματα αχάτη, με μεγάλη ποικιλία εικόνων και χρωματικών αποχρώσεων, που τροφοδοτούν τον ρεμβασμό και το ελεύθερο παιχνίδι των συνειρμών. Παρόλο που κάθε δείγμα είναι μοναδικό και ανεπανάληπτο, η προσεκτική παρατήρηση μπορεί να εντοπίσει ανάμεσά τους κάποια μοτίβα που επανέρχονται με μεγάλη συχνότητα και τα οποία θα μπορούσαν να ομαδοποιηθούν σε τρεις διακριτές, αν και εντελώς αυθαίρετες, κατηγορίες.
- Φωλιές. Αρκετά από τα δείγματα της συλλογής, με την περίπλοκη διαμόρφωση των μοτίβων τους, παραπέμπουν σε μια αρχιτεκτονική της φωλιάς. Στην περιφέρεια της πέτρας, πυκνές κυματοειδείς καμπύλες –σε αποχρώσεις ανάμεσα στο καφέ του ξύλου και το κόκκινο του τούβλου– δημιουργούν παράταιρα γεωμετρικά σχήματα: λοξούς ρόμβους, παραμορφωμένα τετράπλευρα, ανισοσκελή τρίγωνα με τραβηγμένες πλευρές, που όλα λειτουργούν σαν κρυψώνες μιας άλλης, μικρότερης φόρμας. Αυτή η φόρμα μπορεί να είναι οτιδήποτε. Μπορεί να είναι μικρές χούφτες από ψιλά βότσαλα, που όμως ακτινοβολούν στο σκοτάδι της πέτρας τόσο έντονα, λες και φωτίζονται από τις σπίθες ενός αόρατου ήλιου· ή ακόμη τριγωνικά και πολυεδρικά σχήματα που έχουν καταχωνιαστεί προσεκτικά σε μια περίκλειστη κόχη, σαν να αποτελούσαν τα αλχημιστικά εμβλήματα κάποιας απόκρυφης τελετουργίας. Κάποια δείγματα παρουσιάζουν κρυστάλλους άσπρου χαλαζία στο εσωτερικό μιας κασετίνας. Υπάρχουν σπινθηρίζουσες κατανομές από αιχμηρές ακίδες πάγου, τόσο εκτυφλωτικά άσπρες και ψυχρές, ώστε να προκαλούν την αίσθηση μιας αρκτικής παγωνιάς.
Η συλλογή περιλαμβάνει και εικόνες εντελώς αναπάντεχες: σε κάποιο δείγμα, για παράδειγμα, ένα τριγωνικό γλωσσίδι κρέμεται σαν σαρκώδης απόφυση από κάποια φλεγμαίνουσα υπερώα, λες και η πέτρα έχει μεταμορφωθεί σε μια ορθάνοιχτη στοματική κοιλότητα, που επιδεικνύει δίχως ντροπή τα σπλάχνα της. Αλλού, στο σώμα της πέτρας σχηματίζεται το ανεπαίσθητο άνοιγμα μιας σχισμής, από το εσωτερικό της οποίας ακτινοβολεί ένα μαύρο φως που βάφει τα χείλη της κυανά, μετατρέποντας τη σύνθεση σε μια πάλλουσα πληγή. Εικόνες σαν κι αυτές δείχνουν ότι μέσα στο βλοσυρό βασίλειο των λίθων μπορεί να παραμονεύει ενίοτε το πνεύμα της πιο τρελής υπερρεαλιστικής φαντασίας.
- Παράθυρα. Σε μια άλλη σειρά δειγμάτων τα γεωμετρικά μοτίβα έχουν διαφορετική λειτουργία. Κι εδώ συναντάμε ομόκεντρους σχηματισμούς αψίδων ή κλειστών τετράπλευρων, που επαναλαμβάνονται ρυθμικά υπακούοντας στον νόμο της αυτοομοιότητας. Ωστόσο, οι σχηματισμοί αυτοί δεν λειτουργούν πλέον ως θάλαμοι για τη διαφύλαξη κάποιας φόρμας-τοτέμ, αλλά ως πλαίσια ή παράθυρα προς έναν κόσμο ζωηρών εικόνων‧ δεν έχουν σκοπό να αποκρύψουν, αλλά μάλλον να φανερώσουν. Χαρακτηριστικό είναι το δείγμα αχάτη που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου. Μια πυκνή διάταξη επάλληλων, λεπτόσχημων δακτυλίων –οι οποίοι εφάπτονται στο πάνω μέρος της περιφέρειάς τους, σαν να συγκρατούνται από έναν αόρατο μεντεσέ– δημιουργούν την προοπτική ενός χρυσοκίτρινου παραθύρου, από το άνοιγμα του οποίου προβάλλει μια κατάλευκη εικόνα. Το βλέμμα διστάζει ως προς την ταυτοποίησή της. Άραγε, τι απεικονίζει αυτή η παρθενική λευκότητα; Θα πρέπει μήπως, κινητοποιώντας όλες τις αισθήσεις, να ακούσουμε τον ορυμαγδό από τα αφρίζοντα κύματα του ωκεανού, όπως υποβάλλει το παράθεμα από τη σκηνή της τρικυμίας στο ε της Οδύσσειας, που έχει επιλέξει η συγγραφέας ως διακριτικό σχόλιο της εικόνας; Ή μήπως θα αρκούσε, σε αυτό το αφράτο λευκό βαμβάκι, να δούμε όχι τη θάλασσα αλλά μια εικόνα του ουρανού, μερικές τούφες νεφών, σιωπηλών μέσα στην ακινησία τους, αναλλοίωτων μέσα στη λαμπρότητά τους;
Μέσα από τα παράθυρα που σχηματίζουν οι ομόκεντροι δακτύλιοι, ο παρατηρητής ανακαλύπτει κάθε φορά κάτι διαφορετικό. Σαν ένα θαύμα, το βλέμμα διασχίζει τα πτυχωτά τούνελ από αψίδες, τετράπλευρα, κύκλους, ξεπερνά τον ίλιγγο των επαναλαμβανόμενων μοτίβων, και στέκεται στην εικόνα που ξεπροβάλλει στο βάθος. Εδώ, μια επιφάνεια κατειλημμένη από ρευστές αλληλουχίες χρωμάτων – από το απαλό ρόδινο και το αχνό κυανό μέχρι το λαμπερό χρυσό‧ αλλού, η επιφάνεια διαστρωματώνεται σε διακριτές ζώνες –ανοιχτό γαλάζιο, κεραμιδί, λευκό κρεμ– όπως στους πίνακες του Ρόθκο. Η εκτυφλωτική παλίρροια του μπλε σε άλλο δείγμα οδηγεί κατευθείαν στο ατελιέ του Υβ Κλάιν. Σε άλλες περιπτώσεις, ο παραστατικός παράγοντας είναι λίγο πιο ενισχυμένος κι έτσι ο παρατηρητής μπορεί να ενδώσει στη χαρά της αναγνώρισης προσφιλών φυσικών φαινομένων: υγρά τοπία θαμπά από την αλισάχνη μιας παφλάζουσας θάλασσας‧ βαρείς, μολυβένιοι ουρανοί που τους διαπερνά μόλις η λόγχη ενός κρυμμένου ήλιου. Η επινοητικότητα της φύσης, στα παράθυρα αυτά, είναι πραγματικά ανεξάντλητη.
- Ζώα. Εικόνες με σύνθετα και ασυνήθιστα σχήματα μπορεί να οδηγήσουν τον θεατή πολύ μακριά στον δρόμο της ονειροπόλησης. Άπαξ και ξεκινήσει το παιχνίδι της φαντασίας, μπορεί να μη συναντήσει κανένα όριο. Στη συλλογή υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα, οργανωμένα γύρω από αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε φανταστική ζωολογία. Παρασυρμένη από στοιχειώδεις και ατελείς ομοιότητες, και κάνοντας αναπόφευκτους συνειρμούς, η φαντασία έχει την τάση να ανακαλύπτει μορφές ανύπαρκτων ζώων, προϊόντων ίσως κάποιου βίαιου υβριδισμού ή απίθανων διειδικών διασταυρώσεων. Σε μια πέτρα, για παράδειγμα, ένα βραδυκίνητο, τερατόμορφο πλάσμα –«ξιφίας-βόδι»;– με το ρύγχος πατικωμένο στην άκρη του παραμορφωμένου σώματός του, ανοίγει απρόθυμα το μικρό του μάτι –νωθρό πιο πολύ παρά απορημένο– και ατενίζει βαριεστημένα τον εμβρόντητο θεατή του. Μετά βίας παραμένει ξύπνιο, σαν να βιάζεται να ξαναγυρίσει στην ορυκτή μοναξιά του, όπου θα τεμπέλιαζε σίγουρα για πάντα, αν δεν το ανέσυρε από τον λήθαργο η σφύρα του τεχνίτη, αποσπώντας το από τη φυλακή της πέτρας. Σε κάποιο άλλο δείγμα, ένα ακόμη μεταλλαγμένο ον, κάτι σαν «κήτος-χέλι», ξεπροβάλλει αίφνης μέσα από τα βράχια ενός γαλακτερού βυθού, όπου ελίσσεται με σιωπηλές, νωχελικές κινήσεις. Υπάρχουν αχάτες όπου αποτυπώνεται η εικόνα μιας κύησης, προφανώς μάταιης και ατελέσφορης: ένα έμβρυο-γυρίνος κουλουριασμένο σε μιαν αργιλώδη μήτρα‧ ένα ωχρό επίμηκες πλάσμα σαν τυφλή κάμπια ή σαν πρησμένη βδέλλα που έχει τρυπώσει παρασιτικά σε κάποιον αμνιακό σάκο, αποτελούν δύο ακόμη εξαμβλωματικά δείγματα αυτής της φανταστικής ζωολογίας.
Όλες αυτές οι ζωώδεις μορφές σμιλεύουν μονάχες τη διαμόρφωσή τους, λες και δεν έκαναν τίποτε άλλο επί εκατομμύρια χρόνια παρά μόνο να επωάζουν, μέσα σε έναν αδιανόητα αργόσυρτο ρυθμό, την εξέλιξη της ίδιας τους της φόρμας. Και η πέτρα του αχάτη καταγράφει, όπως σε ένα αρχείο, τα ίχνη αυτής της αλλόκοτης αποτυχημένης διαδικασίας εξέλιξης, καταχωρίζει στα κιτάπια του γεωλογικού χρόνου τις φάσεις αυτής της γέννησης που δεν έμελλε να ολοκληρωθεί ποτέ.

Ίασπις
Όπως στους αχάτες, έτσι και στη σειρά των ιάσπιδων συναντάμε δείγματα που κινητοποιούν στο έπακρο τη διαδικασία αναζήτησης ομοιοτήτων με την εξωτερική πραγματικότητα. Πολλές από τις πέτρες περιέχουν ενδείξεις από τις οποίες το προδιατεθειμένο μάτι αρπάζεται με μεγάλη προθυμία, όχι μόνο για να ολοκληρώσει τον υποτιθέμενο συσχετισμό αλλά και για να ανασυνθέσει μια ιστορία, να επινοήσει ένα σενάριο.
Σε ένα χαρακτηριστικό δείγμα της συλλογής, το βλέμμα βρίσκεται μπροστά σε μια διάταξη σχημάτων και χρωμάτων, στην οποία τείνει αμέσως να αναγνωρίσει τη μορφή ενός ανθρώπινου σώματος. Με μια ελαφριά μετατόπιση της οπτικής όμως, η χρωματική ποικιλία της πέτρας επανερμηνεύεται, και το σώμα τοποθετείται πλέον οριστικά στην επικράτεια της αποσύνθεσης και του θανάτου. Το σκουριασμένο καφέ, το μαύρο της απανθρακωμένης σάρκας, το πράσινο της μούχλας, ολόκληρο το φάσμα του υπόλευκου για τις φλύκταινες ή για το ξεφλουδισμένο δέρμα του λαιμού και του θώρακα: ένα συνονθύλευμα από ιστούς σε κατάσταση προχωρημένης σήψης. Αλλά εκείνο που ξαφνιάζει πιο πολύ είναι η άσπρη κηλίδα στο κέντρο του προσώπου. Αμέσως η φαντασία αναλαμβάνει έργο και στη θέση της οπής αυτής, που χάσκει σαν άβυσσος, βλέπει κάτι άλλο, ένα χαίνον στόμα· ένα στόμα καταφαγωμένο από γάγγραινα, ανοιγμένο στο σχήμα διάτορης κραυγής, προορισμένο να αποτυπώσει μια φρίκη, την αιτία της οποίας δεν θα μάθουμε ποτέ. Η ανατριχιαστική ένταση αυτού του τρόμου ενισχύεται ακόμη περισσότερο από την πολιτισμική μνήμη, κι έτσι το ουρλιαχτό της λίθινης φιγούρας έρχεται να συναντήσει κάποιες άλλες κραυγές από την ιστορία της ζωγραφικής, ίσως τις πιο διάσημες: εκείνη του Έντβαρτ Μουνκ και εκείνη του πάπα Ιννοκέντιου Χ-που-ουρλιάζει στην περίφημη σειρά πινάκων του Φράνσις Μπέικον.
Το τολμηρό παιχνίδι της φαντασίας μπορεί να συνεχιστεί και με άλλα κομμάτια της συλλογής. Σε ένα από αυτά, βλέπουμε μια ανθρώπινη φιγούρα, ελαφρώς κεκλιμένη, σε ένα άγονο φόντο γεμάτο βράχια και άμμο. Το μάτι αιχμαλωτίζεται ευθύς από τα χαρακτηριστικά της: η λεπτή προεξοχή της μύτης, η σχισμή των χειλιών, η ασημόλευκη κόμη που κατεβαίνει ώς τον αυχένα, οι κλείδες των ώμων απ’ όπου υψώνεται ένας λαιμός επιμήκης όπως στον Μοντιλιάνι, το κάτισχνο στήθος το οποίο καλύπτεται από τη σκιά των μόλις διαγραφόμενων χεριών, αποτυπώνονται με μια ακρίβεια που δεν αφήνει πολλά περιθώρια αμφιβολίας. Το κάτω μέρος του σώματος έχει βυθιστεί στο απειλητικό ρεύμα μιας παλίρροιας που, ξεκινώντας τη διαδρομή της από τη βάση της πέτρας, απλώνεται αργά προς τα πάνω, για να παγώσει απότομα στη μέση, έχοντας όμως προλάβει στο πέρασμά της να σκεπάσει τα πάντα με μια ημιδιαφανή πορφύρα. Μια παρόμοια κόκκινη φαρδιά λωρίδα –σαν ποτάμι πύρινης λάβας– καλύπτει τη βάση ενός άλλου εντυπωσιακού ίασπη, χωρίζοντάς τον σε δύο διακριτές ζώνες. Το κάτω μισό καταλαμβάνεται από την πυκνή μονοχρωμία του κόκκινου, σαν να αποτελεί κομμάτι ενός πίνακα του Ρόθκο. Στο πάνω μέρος, απεναντίας, η πυκνότητα αυτή ανατρέπεται, καθώς η πέτρα κατακλύζεται από ένα ζωηρό, αεικίνητο και πολύχρωμο σύννεφο από φυσαλίδες και σταγονίδια –ίσως ατμούς και σωματίδια από την κοχλάζουσα λάβα–, δημιουργώντας ένα αποτέλεσμα σχεδόν πουαντιγιστικής τεχνοτροπίας.
Οι ομοιότητες των εικόνων με αντικείμενα του πραγματικού κόσμου είναι τόσο απίστευτα ακριβείς, ώστε θα έλεγε κανείς ότι γεωλογικές δυνάμεις, χρόνος και τύχη συνωμότησαν για να τις δημιουργήσουν. Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς το εντυπωσιακό σχέδιο του γυναικείου φορέματος που εκτίθεται στο λαμπερό λαδί ενός άλλου ίασπη –όπως σε μια πανάκριβη προθήκη– έτοιμο να αγκαλιάσει το σώμα που θα το επιλέξει; Μια στενή ταινία με χρυσούς μαιάνδρους διατρέχει το περίγραμμα του υφάσματος σαν σιρίτι αποκαλύπτοντας μια ύστατη αισθητική μέριμνα, λες και η πέτρα δεν μπορούσε να ολοκληρώσει το δημιουργικό της έργο χωρίς να του προσθέσει μια τελευταία διακοσμητική πινελιά.

Δενδρίτες
Οι δενδρίτες προσφέρουν πολύ ευανάγνωστες εικόνες, καθώς δίνουν πέραν πάσης αμφιβολίας την εντύπωση ότι η φύση αναπαριστά τον εαυτό της σχεδιάζοντας πάνω στην πέτρα λεπτομερή αντίγραφα της γήινης χλωρίδας. Διατρέχοντας τα δείγματα της συλλογής, ο παρατηρητής θα εντυπωσιαστεί από τον βαθμό ομοιότητας των ορυκτών εικόνων με τα φυτικά αντίστοιχά τους. Υπάρχουν εικόνες πολύ υψηλής ευκρίνειας, όπως εκείνες των μεγάλων δενδροειδών φτερών, οι οποίες ξετυλίγουν τις μπαρόκ διακλαδώσεις των φύλλων τους –από τον κύριο κορμό ώς τα λεπτότερα κλαδάκια– με την ακρίβεια ενός σχεδιαστή φρακταλικών μοντέλων. Αλλού πάλι η ευκρίνεια αυτή υποχωρεί χάριν ενός ιμπρεσιονιστικού αποτελέσματος. Είναι η περίπτωση κατά την οποία οι δενδρίτες, όπως εξηγεί η συγγραφέας, εμφανίζονται όχι στην επιφάνεια του πετρώματος, αλλά ως εγκλείσματα οξειδίων στο περιβάλλον της μάζας ενός πετρώματος-ξενιστή, οπότε και ενσωματώνονται στη γαλακτώδη υφή του. Αρκετά δείγματα ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Σε ένα από αυτά, βλέπουμε πυκνές μάζες πράσινου –που θα μπορούσαν να είναι θύσανοι από λειχήνες ή φύκια γαντζωμένα στις ρωγμές θαλάσσιων βράχων– να αναδεύονται αργά στα ρεύματα ενός βυθού θολού από λάσπη. Αλλού, συστάδες φουντωτών θάμνων θρασομανούν στις όχθες ενός ποταμού, από τον οποίο δεν διακρίνονται παρά δυο-τρία διάσπαρτα ρυάκια. Σε κάποιο άλλο δείγμα, ένα σκοτεινό δάσος από ψηλούς δενδρίτες απλώνει τα κλαδιά του κάτω από έναν ουρανό εξίσου σκοτεινό, που όμως φωτίζεται από τη διαπεραστική λάμψη μιας αστραπής. Πνιγμένο μέσα στην καταχνιά της επικείμενης καταιγίδας, το ομιχλώδες αυτό τοπίο με τα καφέ, γαιώδη χρώματα αποπνέει μια αίσθηση απόκοσμης ομορφιάς, ανάλογη με εκείνη που συναντάμε στις συστοιχίες δενδριτών του Μαρμάρου Κόθαμ.

Πέτρα ονείρου
Εξίσου υπέροχα δενδριτικά τοπία απεικονίζονται στις πέτρες ονείρου, αλλά τώρα σε μια πολύ πιο ζωηρή κλίμακα χρωμάτων, που εκτείνεται από το μαύρο και το φαιό ώς το κιτρινοπράσινο και το καθαρό λευκό. Κατάστικτες με λεπτές διακλαδώσεις που θυμίζουν πινελιές σινικής μελάνης, οι πέτρες αυτές παραπέμπουν στη μεγάλη κινεζική και ιαπωνική παράδοση, όπου υπήρξαν αντικείμενο συστηματικής συλλογής και τιμήθηκαν ως ιερά αντικείμενα. Όπως μας πληροφορεί μάλιστα η συγγραφέας, ορισμένα δείγματα παρουσίαζαν μια τόσο εγγενή τελειότητα, ώστε πολλοί ζωγράφοι δεν δίστασαν να τα ιδιοποιηθούν ως δικά τους έργα, προσθέτοντας απλώς την υπογραφή τους.
Αμιγώς τοπιογραφικού χαρακτήρα, οι πέτρες αυτές δείχνουν κυρίως πεδινές εκτάσεις, δασωμένους λόφους, χιονισμένες βουνοκορφές. Ανάμεσα στα δείγματα της συλλογής υπάρχουν δεντροστοιχίες από λεύκες, απλωμένες γαλήνια σε μια ανοιχτή κοιλάδα, που τις τυλίγει η θερμή, χρυσαφένια άλως του ηλιοβασιλέματος. Σε άλλο δείγμα, δέντρα με το αδρό περίγραμμα του κυπαρισσιού, κυκλώνουν σαν φρουροί τις όχθες μιας λίμνης που έχει το σχήμα κοιμώμενης γυναίκας: ένας κόσμος μυστικός, κρυμμένος κάτω απ’ τη στιλπνότητα της ώχρας και του γκρίζου. Σε όλα σχεδόν τα τοπία, στο κράσπεδο της εικόνας, διακρίνονται ίχνη χαμηλής βλάστησης: καχεκτικοί θάμνοι, λιγοστές πόες που φυτοζωούν ανάμεσα στις πέτρες και τα χαλίκια. Κάποια φορά, οι λευκές, χιονισμένες πλαγιές ενός βουνού διασχίζονται από σκουρόχρωμες δενδριτικές περιελίξεις, που εκτινάσσονται σαν πίδακες από το έδαφος και σκαρφαλώνουν αποφασιστικά ώς την κορυφή, λες και έχουν χυθεί εκεί πηχτές σταγόνες μελανιού.
Παεζίνα
Αν οι πέτρες ονείρου αποδεικνύουν ότι η φύση μπορεί να απεικονίσει ευχάριστες κοιλάδες διάσπαρτες με άλση, οι παεζίνες, γνωστές και ως μάρμαρα τοπίων και ερειπίων, αποδεικνύουν ότι μπορεί εξίσου να σχεδιάσει ολόκληρες ερειπωμένες πόλεις, ερήμους με γκρεμούς, συντρίμμια κάθε είδους.
Τα δείγματα της συλλογής αποκαλύπτουν έναν κόσμο ερειπίων και λιθικών αντικατοπτρισμών. Ακρωτηριασμένες μαρμάρινες στήλες, θραύσματα γλυπτών σμιλεμένων από τον χρόνο, πλάκες από κερκίδες ή σκάλες που ίσως κάποτε οδηγούσαν σε ναούς και παλάτια, αψίδες που έχουν σωριαστεί και θόλοι ορθάνοιχτοι στο κενό, κολοσσιαίες σκηνές θεάτρου εκτίθενται στην επιφάνεια της παεζίνας σαν λείψανα από μια αχανή νεκρόπολη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η σύνθεση έχει τη δομή κυβιστικού τοπίου: ένα δίκτυο σπασμένων γραμμών χωρίζει την επιφάνεια της πέτρας σε πολυγωνικά κελιά‧ τριγωνικοί και σφηνοειδείς όγκοι, ενίοτε ανεστραμμένοι, με τη βάση του ενός να τέμνει διαπερνώντας τη βάση του άλλου, σχηματίζουν ένα ακανόνιστο συνονθύλευμα γραμμών και γωνιών, σαν ένα υπερμέγεθες τάγκραμ απλωμένο στο δάπεδο της ερήμου. Σχεδιασμένα με όλες τις διαβαθμίσεις της ώχρας, τα περιγράμματα των σχημάτων μπορεί να χάνουν την καθαρότητά τους και κάποιες φορές να γίνονται θαμπά, καθώς η αχλύς της καυτής άμμου κάνει το τοπίο να τρεμοπαίζει, σαν να το βλέπει κανείς πίσω από μια διάφανη, κυματιστή κουρτίνα ή μέσα σε έναν παραμορφωτικό καθρέφτη. Σε άλλες περιπτώσεις, το αφηρημένο τοπίο αποκτά πιο συγκεκριμένη υπόσταση, και στη θέση των ακανόνιστων γραμμών μπορεί να εμφανιστεί ο αναγνωρίσιμος μοναχικός όγκος ενός εγκαταλειμμένου προμαχώνα που ορθώνεται πάνω στο φόντο του κίτρινου δειλινού.
Οι παεζίνες αποτυπώνουν ερειπιώνες: συνήθως κτίσματα-φαντάσματα θαμμένα στις θίνες της ερήμου, μαστιγωμένα ασταμάτητα από αμμοθύελλες, αλλά ενίοτε και χαλάσματα βυθισμένα σε υδάτινες τάφρους, ή πολιτείες που τις έχουν καταπιεί ήδη τα κατασκότεινα νερά αρχαίων ωκεανών. Δεν μπορεί να μη μαγευτεί κανείς με τις πέτρες αυτές: παρουσιάζουν σε μικρογραφία όλα όσα μπορεί κανείς να δει στον πλανήτη σε μεγαλύτερη κλίμακα: την Πέτρα και την Παλμύρα‧ τα κτίρια και τους δρόμους της ποντισμένης Ατλαντίδας. Σαν μέσα από μια τρύπα στον χρόνο, οι πέτρες μάς επιτρέπουν να ρίξουμε μια κλεφτή ματιά στους κώδικες «των κινήσεων της γήινης μηχανής».[1]

Σεπτάρια
Όπως υποδηλώνει το όνομά τους, τα σεπτάρια δεν είναι τόσο ένα συγκεκριμένο είδος πετρώματος όσο μια δομή διαχωρισμού, που μπορεί να εμφανίζεται σε πολλά και διαφορετικά είδη ορυκτών. Στα περισσότερα δείγματα παρατηρούμε ένα λαβύρινθο από ακανόνιστες φλέβες ή κρυστάλλινα πλοκάμια διαφορετικού πάχους –άλλοτε ογκώδη και συμπαγή σαν ρίζες και άλλοτε λεπτά σαν τριχοειδείς ρωγμές– τα οποία απλώνονται προς όλες τις κατευθύνσεις και διαπλέκονται μεταξύ τους με τον πλέον χαοτικό τρόπο. Χωρίς κέντρο ή περιφέρεια, τα σεπτάρια μπορεί να παριστάνουν οτιδήποτε: μοιάζουν ταυτόχρονα με ιστό αράχνης υφασμένο στο κενό, αλλά και με τα κυματιστά νήματα της μέδουσας‧ θυμίζουν τις έλικες του DNA ή την ανατομική κατασκευή ενός αρθρόποδου‧ την κυψελωτή διάρθρωση της κηρήθρας, αλλά και την πολυεδρική πλακόστρωση ενός μωσαϊκού‧ οι διατάξεις των ρωγμών τους σχηματίζουν τόσο περίτεχνα σχέδια, που θα έλεγε κανείς ότι έχουν αποσπαστεί από τον δίσκο μιας θιβετιανής μάνταλα.
Ενίοτε, από τη διαπλοκή των σχημάτων προκύπτουν οι φιγούρες αλλόκοτων φανταστικών όντων: κοπάδια κενταύρων σε καλπασμό, πτηνόμορφοι δαίμονες που συστρέφουν τα διχαλωτά κεφάλια τους, πρησμένα σώματα που σφαδάζουν ισορροπώντας σε πόδια λεπτά σαν κλωστές, όπως στις τρελές φαντασμαγορίες του Ιερώνυμου Μπος. Σε μερικά αντιπροσωπευτικά δείγματα τα όντα αυτά σχηματίζουν μια φυγόκεντρη κυκλική διάταξη, η οποία αποτυπώνει την ιδέα της κίνησης, με μια δυναμική παρόμοια με εκείνη που ωθεί τις ανθρώπινες μορφές στον Χορό του Ματίς. Με τα σκιρτήματα και τις περιστροφές τους –σαν να συμμετέχουν σε μια φρενήρη τελετουργία– οι μορφές αυτές μοιάζει να ανατρέπουν εξολοκλήρου την αδράνεια της πέτρας, να της δανείζουν το δικό τους τέμπο και μέτρο, τον δικό τους ρυθμό κι έτσι να γεμίζουν την άψυχη ύλη με μια σπαρταριστή ζωή.
Όπως και να έχει, οι λίθοι αυτοί παραμένουν ένα αίνιγμα. «Ιερογλυφικά χωρίς μήνυμα» –σύμφωνα με μια εύστοχη διατύπωση του Ροζέ Καγιουά[2]– εκδηλώσεις μιας γεωμετρίας που δεν έχει ακόμη ανακαλυφθεί, οι ακανόνιστες γραμμές των σεπταρίων ίσως να μην είναι, εντέλει, παρά σπαράγματα από τη χαμένη γραφή του σύμπαντος.
Άλλες πέτρες
Η παραπάνω περιήγηση έχει ενδεικτικό χαρακτήρα και οπωσδήποτε δεν εξαντλεί την εντυπωσιακή ποικιλία και τον πλούτο της συλλογής της Ελισάβετ Κούκη. Υπάρχουν πολλές ακόμη εικόνες που μπορεί να καθηλώσουν το βλέμμα του θεατή-αναγνώστη. Υπάρχει, λόγου χάριν, ο ζωνώδης πυριτόλιθος, του οποίου οι ομόκεντρες ελλείψεις –σε χρώμα λευκό και γκρι– θυμίζουν τους δακτυλίους του Κρόνου ή τις τροχιές των ηλεκτρονίων γύρω από τον πυρήνα τους. Υπάρχουν επίσης οι πέτρες του δουνίτη, με τα χαρακτηριστικά πυκνώματα μαύρου, τα οποία μοιάζουν άλλοτε με μεγάλους λεκέδες από πίσσα και άλλοτε με αμοιβάδες που αιωρούνται άμορφα στο κενό μιας ασύμμετρης κάψουλας, όπως οι αφηρημένοι βιομορφικοί σχηματισμοί στα έργα του Χανς Αρπ. Σε ορισμένες πέτρες, όπως στο μάτι της τίγρης, η σκληρή επιφάνεια του ορυκτού καλύπτεται με τις ιριδίζουσες ανταύγειες ενός πέπλου από μετάξι. Κάποιες φορές, η πέτρα ζωντανεύει, και από το χρυσό φόντο της αποσπώνται πελώρια αραχνοειδή πλάσματα, τα οποία –με τα αρθρωτά πόδια σε κίνηση, τις σιαγόνες προτεταμένες και τα αισθητήρια νημάτια σε διέγερση– θα έλεγε κανείς ότι έχουν μόλις βγει από το εργαστήριο της Λουίζ Μπουρζουά.
Προς μια αισθητική των λίθων
Τα σημάδια που αφήνει η γεωλογική φαντασία πάνω στην πέτρα –λιγότερο ή περισσότερο σαφή, όπως είδαμε– παροπλίζουν την πιο ισχυρή προϋπόθεση της δημιουργικότητας, τον βιολογικό παράγοντα. Ενώ τα έργα τέχνης, οι αισθητικές δημιουργίες γενικά, προϋποθέτουν την εργασία ενός υποκειμένου που δρα σε συγκεκριμένη εποχή, εντός του συγκεκριμένου ανύσματος της ανθρώπινης ζωής, οι πέτρες ξεδιπλώνουν την τέχνη της φόρμας τους αργά, μέσα στην αδιαπέραστη νύχτα ενός χρόνου χωρίς αρχή και χωρίς διαφαινόμενο τέλος. Υποκείμενό τους δεν είναι ο άνθρωπος, αλλά οι αργές κινήσεις των αιώνων, οι αναρίθμητες γεωλογικές συγκυρίες. Επίτευγμα χωρίς πρόθεση, οι λίθοι προέρχονται από έναν συνδυασμό δυνάμεων που είναι αδύνατο να υπολογιστούν και ως εκ τούτου δεν διαθέτουν τίποτα από όσα θα τους καθιστούσε έργα με την κοινή σημασία της λέξης. Βρίσκονταν εκεί πριν από κάθε ανθρώπινη επέμβαση, και δεν ήρθαν στο φως παρά μόνο τυχαία. Χρειάστηκε η συνδυασμένη δράση ενός τεχνίτη και ενός συλλέκτη, για να περισυλλεγεί η πέτρα, να κοπεί σε φέτες και ύστερα να γυαλιστεί με τον τροχό, προκειμένου να αναδειχθεί η κρυμμένη ομορφιά της και να τεθεί η ίδια ως αισθητικό αντικείμενο προς τέρψιν του ανθρώπινου βλέμματος. Έτσι, μέσα στη μοναδικότητα και την ποικιλία τους, οι πέτρες αποτελούν την πιο αδιαμφισβήτητη απόδειξη των δημιουργικών δυνάμεων της φύσης. Δεν είναι ένα βουβό, παγωμένο κομμάτι χρόνου, αλλά ένα δείγμα από τη γλώσσα την οποία μιλά ο πλανήτης‧ είναι τα πολύτιμα όσο και σπάνια ίχνη μιας πληροφορίας που, έχοντας διασχίσει απέραντες εκτάσεις γεωλογικού θορύβου, καταφέρνει να φτάσει σε εμάς, στον δικό μας χρόνο, μεταφέροντας το ανεξιχνίαστο μήνυμά της.
info
Ελισάβετ Κούκη, Κοιτάσματα ονείρων, Πρόλογος: Ελένη Βαροπούλου, Εκδόσεις Κουκκίδα, 2026
[1] Paul Prudence, «The Algorithmic Writing of Stones: A Cybernetics of Geology», SubStance, τόμ. 47, τχ. 2, 2018 (146), σ. 71-83 (: 76).
[2] Roger Caillois, The Writing of Stones, εισαγωγή Marguerite Yourcenar, μτφρ. Barabara Bray, University Press of Virginia, Σαρλότσβιλ 1985, σ. 43.






















