γράφει ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης
Μετά τις υποδειγματικές συνθετικές βιογραφίες κορυφαίων ανδρών που σφράγισαν την πορεία του νεοελληνικού κράτους –όπως του Σπυρίδωνα και του Χαρίλαου Τρικούπη, αλλά και του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου– η ιστορικός και νομικός Λύντια Τρίχα προχωρά σε μια ρηξικέλευθη και απόλυτα συνειδητή αλλαγή οπτικής γωνίας. Με το νέο της βιβλίο, επιλέγει να μετατοπίσει το ενδιαφέρον από την κραταιά, θεσμική και συχνά απρόσωπη δημόσια σφαίρα των ανδρών της εξουσίας στην αθέατη, ιδιωτική και συναισθηματική πλευρά των γυναικών που τους περιέβαλλαν. Με τον τρόπο αυτόν, αποδεικνύει έμπρακτα ότι η επίσημη Ιστορία αποκτά μια εντελώς νέα, βαθύτερη, πολυδιάστατη και πιο ανθρώπινη διάσταση όταν ιδωθεί μέσα από τα μάτια και τα βιώματα του οικογενειακού και προσωπικού περίγυρου των μεγάλων πολιτικών μορφών. Η προσέγγιση αυτή προσφέρει μια εναλλακτική ερμηνευτική γραμμή, καθώς η ιδιωτική ζωή δεν αντιμετωπίζεται ως απλό παρασκήνιο, αλλά ως οργανικό κύτταρο παραγωγής ιδεολογίας και πολιτικής συμπεριφοράς.
Το βιβλίο ξεδιπλώνεται ως ένα πολυφωνικό και σπονδυλωτό ιστορικό αφήγημα, το οποίο καλύπτει έναν ολόκληρο αιώνα πυκνών εξελίξεων (από τα τέλη του 18ου έως τα τέλη του 19ου αιώνα). Η συγγραφέας ισορροπεί με χειρουργική ακρίβεια και λογοτεχνική ευαισθησία ανάμεσα στην αυστηρή βιογραφική τεκμηρίωση και τη μυθοπλαστική ελευθερία, εδραιώνοντας το έργο σε αυτό που η ίδια εύστοχα χαρακτηρίζει ως “documentary fiction” (μυθοπλαστική λογοτεχνία τεκμηρίων).
Η ροή της αφήγησης δεν ακολουθεί μια απλή, ευθύγραμμη χρονολογική πορεία, αλλά κινείται ελεύθερα, συνειρμικά και με προσεγμένα χρονικά άλματα. Αυτή η μη γραμμική δομή εξυπηρετεί απόλυτα τη φύση των πηγών, καθώς η μνήμη των ηρωίδων λειτουργεί ανακλητικά και όχι αυστηρά χρονολογικά. Το νήμα της ιστορίας ξετυλίγεται μέσα από τις πρωτοπρόσωπες μαρτυρίες –υπό μορφή προσωπικών ημερολογίων ή αυτοβιογραφικών σημειωμάτων– έξι ξεχωριστών γυναικών που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές γενιές. Όλες τους είναι άμεσα συνδεδεμένες με τον Χαρίλαο Τρικούπη και τον θείο του, Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, προσφέροντας μια σπάνια εσωτερική ματιά στον κοινό τους βίο και γεμίζοντας τα μεγάλα ιστορικά κενά με αυθεντικό συναίσθημα.
Το πολυεπίπεδο μωσαϊκό των προσώπων περιλαμβάνει αρχικά τις δύο γιαγιάδες του Χαρίλαου: τη δυναμική Σμαράγδα Μαυροκορδάτου και την Αλεξάνδρα Τρικούπη. Κεντρικό ρόλο κατέχει η γοητευτική μητέρα του, Αικατερίνη Μαυροκορδάτου-Τρικούπη, η οποία, όπως εξομολογείται η συγγραφέας, στάθηκε και η αρχική αφορμή για τη γέννηση του βιβλίου, καθώς αναδύθηκε μέσα από τα αρχεία ως μια αυτόνομη, έξυπνη, μορφωμένη και πολιτικά σκεπτόμενη προσωπικότητα που βοηθούσε ενεργά τον πρεσβευτή σύζυγό της στη διεκπεραίωση της αλληλογραφίας του.
Δίπλα τους στέκονται η μονίμως συνοφρυωμένη θεία Χαρίκλεια Μαυροκορδάτου, η καλλιεργημένη αδελφή του, Σοφία Τρικούπη, με το ισχυρό μορφωτικό υπόβαθρο, και ο κρυφός, κοσμοπολίτικος έρωτας της ζωής του, η ρωσικής καταγωγής βαρόνη Μαρία φον Τράουτενμπεργκ. Κάθε μία από αυτές τις γυναίκες εισφέρει έναν διαφορετικό τόνο στην αφήγηση, δημιουργώντας μια πολυφωνία που φωτίζει την πολυπλοκότητα των οικογενειακών δεσμών.
Το μεγάλο κέρδος και η κυριότερη λογοτεχνική αρετή αυτού του πονήματος εντοπίζονται στην ικανότητα της Τρίχα να μεταμορφώνει τον τεράστιο πλούτο της αρχειακής της έρευνας σε ένα ζωντανό, παλλόμενο και αυτόνομο μυθιστορηματικό σύμπαν. Επιλέγοντας το πρώτο ρητορικό πρόσωπο, καταφέρνει να ανθρωποποιήσει την Ιστορία και να της δώσει πνοή.
Ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς ψυχρά πολιτικά ή πολεμικά γεγονότα, αλλά βυθίζεται στην απτή καθημερινότητα αυτών των γυναικών. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, μοιράζεται τις αγωνίες τους, τους οικογενειακούς δεσμούς, τις κοινωνικές συναναστροφές, τις διασκεδάσεις, τα αναγνώσματα, ακόμα και τις λεπτομέρειες της ένδυσης, των ταξιδιών ή της επίπλωσης των σπιτιών τους. Η καθημερινότητα παύει να είναι ασήμαντη και αναδεικνύεται σε πεδίο όπου καθρεφτίζονται οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές του αιώνα.
Οι έξι αυτές μορφές απέχουν παρασάγγας από τον γενικό μέσο όρο των γυναικών του καιρού τους, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Ως κόρες, σύζυγοι ή αδελφές πρωθυπουργών και πρεσβευτών, είχαν το σπάνιο προνόμιο μιας ανώτερης παιδείας, γλωσσομάθειας και πρωτοφανούς για την εποχή ταξιδιωτικής εμπειρίας. Κινούνταν με άνεση μέσα σε ένα φιλελεύθερο, εκσυγχρονιστικό και σαφώς ευρωπαϊκό περιβάλλον, στενά συνδεδεμένο με την πολιτική παράδοση της οικογένειάς τους.
Η συγγραφέας αναδεικνύει αριστοτεχνικά την επιδραστικότητά τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Σοφία Τρικούπη, η οποία υπήρξε ο πραγματικός, ακούραστος πολιτικός στυλοβάτης και το «δεξί χέρι» του κόμματος του αδελφού της, διαχειριζόμενη επαφές με βουλευτές, στελέχη και ψηφοφόρους, καθώς και την έκδοση της κομματικής εφημερίδας «Ώρα». Αντίστοιχα, η χήρα Σμαράγδα Μαυροκορδάτου το 1818 διαχειρίστηκε με απίστευτο σθένος, αυτονομία και εξυπνάδα τις οικονομικές αντιξοότητες στην πλήρως ανδροκρατούμενη οθωμανική πρωτεύουσα, προστατεύοντας τις νεαρές κόρες της.
Ωστόσο, η Λύντια Τρίχα αποφεύγει με ωριμότητα και ιστορική συνέπεια την παγίδα της ρομαντικής εξιδανίκευσης ή του εύκολου αναχρονισμού. Όπως πολύ εύστοχα υπογραμμίζει εκτός κειμένου, δίκην επιλόγου, όσα προνόμια, μόρφωση ή ισχυρό χαρακτήρα κι αν διέθεταν αυτές οι έξι γυναίκες, δεν κατάφεραν ποτέ να βγουν ολοκληρωτικά έξω από το σκληρό κάδρο της ιστορικής θέσης του φύλου τους κατά τον 19ο αιώνα. Στο τέλος της ημέρας, μοιράστηκαν τη νομοτελειακή μοίρα του κοινωνικού παραμερισμού και της ετερόφωτης ύπαρξης στη σκιά των ισχυρών ανδρών της εξουσίας. Η πολιτική και κοινωνική τους δράση, όσο έντονη κι αν υπήρξε, περιοριζόταν πάντα από τα αόρατα αλλά υπαρκτά όρια της πατριαρχικής δομής της εποχής.
Γραμμένο με άμεση, ζωντανή και ρέουσα γλώσσα, λεπτό χιούμορ και υποδειγματικά ζυγισμένη μυθοπλαστική φαντασία, το «Από τη Σμαράγδα στη Μαρία» αποτελεί ένα κορυφαίο δείγμα ιστορικής λογοτεχνίας. Είναι ένα έργο που δεν έρχεται απλώς να συμπληρώσει τις πολιτικές μας γνώσεις για την τρικούπεια περίοδο, αλλά να προσφέρει μια απολαυστική, βαθιά συγκινητική και αναθεωρητική ματιά πάνω στην ανθρώπινη πλευρά της ελληνικής Ιστορίας. Η Λύντια Τρίχα καταφέρνει να παραδώσει ένα βιβλίο που διαβάζεται απνευστί, προσφέροντας ταυτόχρονα πλούσιο υλικό για σκέψη γύρω από τους μηχανισμούς της ιστορικής μνήμης και της έμφυλης ταυτότητας.
(*) Ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης, είναι επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, συγγραφέας, εκδότης-διευθυντής του περιοδικού “Ιστορία Εικονογραφημένη”
Λύντια Τρίχα,Από τη Σμαράγδα στη Μαρία 1784-1897,Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη,Εκδόσεις Πατάκη, 2026,
