του Φίλιππου Φιλίππου
Ο Γιάννης Ράγκος (Αθήνα, 1966) είναι συγγραφέας αστυνομικών ιστοριών και δημοσιογράφος. Έχει εργαστεί σε εφημερίδες, περιοδικά και ραδιοφωνικούς σταθμούς και έχει κάνει ποικίλα ρεπορτάζ:
πολιτικό, πολιτιστικό, ταξιδιωτικό κα άλλα. Το βιβλίο του Ξεχασμένα πρωτοσέλιδα του 20ού αιώνα-12+3 ρεπορτάζ από τη νεοελληνική και παγκόσμια μικροϊστορία (εκδ. Αλεξάνδρεια) περιέχει δεκαπέντε ιστορικά ρεπορτάζ για γεγονότα που στην εποχή τους απασχόλησαν ζωηρά την κοινή γνώμη και μπήκαν στις πρώτες σελίδες των εφημερίδων του πλανήτη.
Στον πρόλογο του βιβλίου με τον τίτλο «Η Ιστορία και ο δημοσιογράφος: Όταν το παρελθόν επιστρέφει ως “είδηση”», διαβάζουμε τα εξής: «Η δημοσιογραφία είναι , βασικά, η τέχνη του “εφήμερου”. Προσκολλάται στην επικαιρότητα , όπως το όστρακο στον βράχο. Έτσι ο δημοσιογράφος καθίσταται, εξ επαγγέλματος, ο πιο επιμελής, αλλά και ο πιο εμμονικός αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυρας της εποχής του…» Και παρακάτω: «Υπό αυτή την έννοια, ο δημοσιογράφος γίνεται αναπόφευκτα ένας “ιστορικός του παρόντος, αφού αυτό που προτείνει η δημοσιογραφία συνίσταται στο ότι το καλύτερο όργανο για την καταγραφή της ιστορίας “είναι το μαγνητόφωνο”», σύμφωνα με τον Νόρμαν Μέιλερ.
Κατά τον συγγραφέα του παρόντος, «Όπως και τα άλλα είδη του ρεπορτάζ , έτσι και στο ιστορικό, ο δημοσιογράφος στοχεύει στην πρωτοτυπία, στην καταγραφή των γεγονότων και στην ανάδειξη (κι εδώ!) τη είδησης: είτε φέρνοντας στην επιφάνεια μια ολότελα ξεχασμένη ή αποσιωπημένη ιστορία (story) από το παρελθόν είτε αποκαλύπτοντας νέα στοιχεία (μαρτυρίες, ντοκουμέντα, έγγραφα, οπτικοαουστικά τεκμήρια κ.ά.) για ένα ήδη γνωστό κει επιστημονικά μελετημένο γεγονός».
Τα 15 ρεπορτάζ που περιέχει το βιβλίο αρχικά δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και ιστοσελίδες, ενώ τώρα παρουσιάζονται σε επικαιροποιημένη μορφή με καινούργια στοιχεία. Τα 12 αφορούν τον ελληνικό εικοστό αιώνα (1908-1973) και τα άλλα τρία επικεντρώνονται σε σύγχρονα γεγονότα στη Γερμανία (1939-1941), την Αργεντινή (1952) και την Κεντρική Αμερική (1969). Το πρώτο ρεπορτάζ αφορά ένα ιστορικό γεγονός, την ανεξιχνίαστη δολοφονία του Θεόδωρου Ασκητή, διερμηνέα του ελληνικού προξενείου στην υπό τουρκική κατοχή Θεσσαλονίκη τον Φεβρουάριο του 1908. Το δεύτερο αφορά την απόπειρα δολοφονίας κατά του προέδρου της ελληνικής δημοκρατίας, ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, τον Οκτώβριο του 1927. Ο δράστης πυροβόλησε τον πρόεδρο έξω από το Δημαρχιακό Μέγαρο της Αθήνας στην οδό Αθηνάς, συνελήφθη και πέρασε από δίκη, στην οποία καταδικάστηκε σε πρόσκαιρα δεσμά 14 ετών.
Το τρίτο ρεπορτάζ σχετίζεται με την αυτοκτονία του Κώστα Καρυωτάκη και έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς μαθαίνουμε τους λόγους ή τις αιτίες που ο σπουδαίος ποιητής οδηγήθηκε σε αυτήν. Τον Ιούλιο του 1928 ο Καρυωτάκης αυτοπυροβολήθηκε σε ερημική περιοχή της Πρέβεζας –είχε προσπαθήσει να πνιγεί στη θάλασσα αλλά δεν τα κατάφερε. Περίπου έναν αιώνα μετά, κι ενώ καινούργια στοιχεία έχουν εμφανιστεί, οι πραγματικοί λόγοι της αυτοχειρίας παραμένουν ασαφείς. Ποικίλες υποθέσεις προκάλεσε μια φράση από το σημείωμα που άφησε ο ποιητής πριν από την αυτοκτονία του:
«Είναι καιρός να φανερώσω την τραγωδία μου. Το μεγαλύτερο ελάττωμά μου στάθηκε η αχαλίνωτη περιέργειά μου, η νοσηρή φαντασία και η προσπάθειά μου να πληροφορηθώ για όλες τις συγκινήσεις, χωρίς, τις περισσότερες φορές, να τις αισθανθώ. Τη χυδαία όμως πράξη που μου αποδίδεται τη μισώ».
Σύμφωνα με τον Γιάννη Ράγκο, η πρώτη εκδοχή της αυτοκτονίας ήταν η παθολογική μελαγχολία και η καταθλιπτική διάθεση, δεύτερη ο εθισμός του στα ναρκωτικά, τρίτη οι έρωτές του και η μαστροπεία για την οποία κατηγορήθηκε, τέταρτη η σύφιλη σε προχωρημένο στάδιο από την οποία έπασχε, πέμπτη η ζωή του δημοσίου υπαλλήλου και νη συνδικαλιστική δράση. Πάντως, οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν πως βασική αιτία ήταν είτε η κατάσταση της υγείας του λόγω της σύφιλης είτε οι πειθαρχικές διώξεις που είχε υποστεί.
Το πέμπτο ρεπορτάζ αφορά την πρώτη ομαδική απόδραση πολιτικών κρατουμένων στην Ελλάδα, τον Απρίλιο του 1932, όταν απέδρασαν από τις φυλακές Συγγρού στον Ταύρο –χρησιμοποίησαν σχοινί και κατέβηκαν από το παράθυρο– μια πολυπληθής ομάδα στελεχών του ΚΚΕ. Στη συνέχεια, οι δραπέτες επιβιβάστηκαν σ’ ένα σοβιετικό πλοίο στο Σαρωνικό και διέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση. Το τραγικό της ιστορίας ήταν το ότι μερικοί από αυτούς εκτελέστηκαν το 1938 την περίοδο των σταλινικών εκκαθαρίσεων.
Το όγδοο ρεπορτάζ αναφέρεται στην πρώτη αεροπειρατεία στην Ελλάδα, τον Αύγουστο του 1948, όταν έξι νέοι από 17 έως 23 ετών από τη Θεσσαλονίκη, όλοι τους μέλη αστικών οικογενειών, που ανήκαν στον χώρο της Αριστεράς, οδήγησε σε πολιτικούς τριγμούς και στην αυστηροποίηση των μέτρων ασφαλείας στις αεροπορικές πτήσεις. Οι νέοι μπήκαν στο αεροπλάνο της εταιρείας ΤΑΕ που έκανε την πτήση Θεσσαλονίκη-Αθήνα και με την απειλή σουγιάδων και μπουκαλιών το οδήγησαν στην Γιουγκοσλαβία, κοντά στα Σκόπια. Το αεροπλάνο επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη και οι νεαρού πήγαν στο Βίτσι και κατατάχτηκαν στον Δημοκρατικό Στρατό. Από αυτός ένας σκοτώθηκε σε μάχη και οι άλλοι κατέληξαν πολιτικοί πρόσφυγες στην Τσεχοσλοβακία. Ξεχώρισε ο Αντώνης Βογιάζος, ο οποίος πήγε στη Σοβιετική Ένωση κι έγινε σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ.
Το ένατο ρεπορτάζ ασχολείται με τον θάνατο του στρατηγού του ΕΛΑΣ και βουλευτή της ΕΔΑ Στέφανου Σαράφη, ο οποίος έπεσε θύμα τροχαίου τον Μάιο του 1957. Στην παραλιακή λεωφόρο Ποσειδώνος, στον Άλιμο. Το μοιραίο αυτοκίνητο το οδηγούσε ένας Ιταλοαμερικανός υποσμηνίας, ο Μάριο Μουζίλι, ο οποίος σύμφωνα με την ελληνοαμερικανική συμφωνία περί ετεροδικίας έπρεπε να δικαστεί στην πατρίδα του. Αμέσως μετά το δυστύχημα, αρκετοί έκαναν λόγο για εγκληματική ενέργεια. Τελικά, η δίκη του δράση έγινε στην Αθήνα όπου καταδικάστηκε σε φυλάκιση 10 μηνών για ανθρωποκτονία από βαριά αμέλεια κατά του βουλευτή Στέφανου Σαράφη και τον βαρύ τραυματισμό της συζύγου Μάριον, καθώς και την καταβολή 20.000 δραχμών για ψυχική οδύνη.
Διαφορετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το ενδέκατο ρεπορτάζ που αφορά τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο. Έπασχε πράγματι
από ψυχική νόσο, όπως ανέφεραν πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς; Εκτενής δημοσιογραφική έρευνα του Γιάννη Ράγκου εξετάζει αυτή την ελάχιστα φωτισμένη πτυχή της δικτατορικής περιόδου , παρουσιάζοντας άγνωστα μέχρι σήμερα στοιχεία. Δεν βρέθηκε κανένα χαρτί που να αναφέρει ψυχική νόσο του Παπαδόπουλου, ο οποίος ήταν επομένως άρτιος ψυχικά και σωματικά. Στο ίδιο ρεπορτάζ εμπλέκεται και το όνομα του δικηγόρου Νικηφόρου Μανδηλαρά, ο οποίος βρέθηκε νεκρός τον Μάιο του 1967 σε μια ακτή της Ρόδου και πιθανότατα δολοφονήθηκε από όργανα του καθεστώτος εξαιτίας της παρουσίας του στη δίκη της οργάνωσης ΑΣΠΔΑ, στην οποία είχε επιδείξει μαχητική στάση.
Αλλά και η ιστορία της Εβίτας (Εύας) Περόν, συζύγου του δικτάτορα της Αργεντινής Χουάν Περόν, στο ενδέκατο κεφάλαιο, έχει ενδιαφέρον. Η Εβίτα πέθανε στο Μπουένος Άιρες τον Ιούλιο του 1952, βυθίζοντας στο πένθος εκατομμύρια συμπατριωτών της. Το 2015, ύστερα από έρευνα πέντε ετών ο αργεντινός νευροχειρουργός Ντάνιελ Ντάιτζενσον αποκάλυψε πως λίγες εβδομάδες πριν από τον θάνατό της η Εβίτα είχε υποβληθεί σε λοβοτομή με εντολή του συζύγου της. Σκοπός της επέμβασης ήταν ο έλεγχος της προσωπικότητά της, επειδή ορισμένες πρωτοβουλίες της ήταν πιθανό να οδηγήσουν τη χώρα σε αιματηρή εμφύλια σύγκρουση. Ο Περόν ήταν συντηρητικός, ενώ η Εβίτα ηγείτο της αριστερής πτέρυγας του περονικού κόμματος και πίεζε τον άντρα της για μεγάλες και ριζικές αλλαγές –πέθανε από επιθετικό καρκίνο της μήτρας..
Κλείνοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης μένει έκπληκτος από την παράθεση τόσων πολλών στοιχείων για τα εκάστοτε θέματα με τα οποία ασχολήθηκε ο συγγραφέας. Ο ακούραστος Γιάννης Ράγκος έχει αφιερώσει πολύ χρόνο για να συγκεντρώσει σχετικές πληροφορίες, είτε αναζητώντας δημοσιεύματα είτε συνομιλώντας με ορισμένους από εκείνους που είχαν εμπλακεί σε αυτά, ώστε τα ρεπορτάζ του να είναι όσο το δυνατόν πιο κατατοπιστικά.
Γιάννης Ράγκος, Ξεχασμένα πρωτοσέλιδα. 12+3 ρεπορτάζ από τη νεοελληνική και παγκόσμια μικροϊστορία, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2025
