επιλέγει ο Στέφανος Δημητρίου
Μια περιδιάβαση σε βιβλία λογοτεχνικού ρεαλισμού, δοκίμια για την κοινωνία, την πολιτική, τις ιδέες.
Αυτή έκδοση του αριστουργήματος του Βίκτωρος Ουγκώ, με την εξαιρετική μετάφραση του Ωρίωνος Αρκομάνη, είναι εκδοτικό επίτευγμα, διότι το συγκεκριμένο έργο είναι πρότυπο μυθιστορήματος. Είναι έργο το οποίο διεμόρφωσε, κατά την πρώιμη εφηβεία, αρχικώς, και όλα τα μετέπειτα χρόνια, πολλούς από εμάς. Είναι έργο στο οποίο οφείλουμε πολλά για την όποια πνευματική και αξιακή μας συγκρότηση. Η μετάφραση, νοηματικώς πυκνή, με εκφραστική πλαστικότητα και χάρη, τιμά τη νεοελληνική μας γλώσσα και η ίδια η έκδοση είναι ένα πολύτιμο χάρισμα για τον αναγνώστη.
Ανδρέας Φραγκιάς, Λοιμός, επίμετρο: Δημήτρης Χριστόπουλος, εκδόσεις Ποταμός, Αθήνα 2025.
Το εμβληματικό ως προς την αξία των υποδηλώσεών του μυθιστόρημα του Ανδρέα Φραγκιά, που πρωτοεκδόθηκε το 1972, στο οποίο με αφορμή τη δική του εμπειρία από την εξορία στη Μακρόνησο, την οποία δεν αναφέρει, γράφει για το νησί της φρικιαστικής χαράδρας, για τη «Μακρόνησο της Μακρόνησος» ή την «Κόλαση του κολασττηρίου», τη Σ.Φ.Α., χωρίς πουθενά τις κατονομάζει, αλλά και για τη βία ως συνθήκη πραγμάτωσης κάθε ολοκληρωτισμού. Η παρούσα πολύ καλή έκδοση των εκδόσεων «Ποταμός», περιλαμβάνουσα και ένα πολύ ενδιαφέρον επίμετρο, μας ξαναθυμίζει τη γραφή που δεν εστιάζεται σε κεντρικό πρόσωπο, αλλά συνθέτει κομμάτια από το λόγο και τη φωνή πολλών ανθρώπων, των οποίων η φωνή μπορεί πάντα να πνιγεί και οι ίδιοι να συνθλιβούν στη μέγγενη μιας αυταρχική εξουσίας. Ο τρόπος με τον οποίο γράφει ο Ανδρέας Φραγκιάς κάνει το μυθιστόρημά του να εκτείνεται πέραν των ορίων συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας, χωρίς όμως και να την αφήνει οριστικά πίσω του: την φέρει, όχι ως αποσκευή, αλλά ως δυνητικώς ενεργό κατάσταση – και σήμερα και για το όποιο απευκταίο, αλλά και επίφοβο πιθανό μέλλον – για κάθε κοινωνία που υποτιμά την αξία της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Πρόκειται για την έκδοση μελετών, υπό την επιμέλεια του Πασχάλη Κιτρομηλίδη, μέσα από τα οποία αναδεικνύεται η πορεία του διαπρεπούς κλασικού φιλολόγου και πολιτικού στοχαστή, Αδαμάντιου Κοραή, με τη συνεχή προσήλωσή του στον δημοκρατικό, πολιτικό φιλελευθερισμό, καθώς και τη συμφυή σχέση πολιτικής ελευθερίας και ατομικών ελευθεριών και δικαιωμάτων, σε συνδυασμό με την πρόκριση των όρων που θα συνέχουν την εύνομη, συνταγματική δημοκρατική πολιτεία και των δικαιοκρατικών αρχών της, όπως την συνέλαβε ο δάσκαλος των Ελλήνων Πολιτών και έτσι όπως τα εξέθεσε στις Σημειώσεις για το Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος (εισαγωγή-επιμέλεια: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Αθήνα, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων 2018), για το πρώτο της Σύνταγμα. Τα κείμενα που φιλοξενεί ο τόμος διακρίνονται για τη συνοχή τους, τον πλούτο των πληροφοριών, καθώς και για την πρωτοτυπία τους, ιδίως ως προς τη βρετανική εμπειρία του Κοραή και την εκεί φιλολογική του δραστηριότητα.
Το Κριτικό Λεξικό της Επανάστασης, σε επιμέλεια του Πασχάλη Κιτρομηλίδη και του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, που κυκλοφορεί, σε μία άρτια, πολύ καλαίσθητη έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, αποτελεί ένα πλήρες συνθετικό έργο, στο οποίο αναδεικνύονται οι μορφές του Αγώνα, η σχέση με το θρησκευτικό φρόνημα και συναίσθημα, η σχέση με τις χώρες στην περιοχή της Ρουμανίας, αλλά και με το σύστημα της οθωμανικής διοίκησης.
Η Ελληνική Επανάσταση δεν είναι μόνο η απελευθέρωση, αλλά και η πράξη με την οποία στυγκροτείται μία νέα πολιτειακή τάξη. Η Επανάσταση είναι η πράξη που θεμελιώνει την ελληνική πολιτεία. Ως προς αυτό, η εν λόγω έκδοση περιλαμβάνει πολύ κατατοπιστικά κείμενα για τη σημασία των επαναστατικών Συνταγμάτων, τη σχέση δημοκρατικής και φιλελεύθερης αρχής, τη σχέση λαϊκής και εθνικής κυριαρχίας, τη διάκριση των εξουσιών, καθώς και της σμίλευσης των κύριων γνωρισμάτων που συνέθεταν την επαναστατικώς διεκδικούμενη πολιτική ιδιότητα των μελών του γένους που επρόκειτο να συγκροτηθεί σε λαό και έθνος με την πολιτική σημασία των εννοιών και τον συνεπαγόμενο πολιτικό αυτοκαθορισμό, σε μία κοινή συνθήκη ισονομίας. Η έκδοση είναι πολύτιμη συμβολή στο να ξαναδούμε και τη συμπλήρωση των διακοσίων χρόνων από την Επανάσταση ως αφετηρία για δημιουργικό και κριτικό εθνικό ανατοσχασμό.
Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου, σε αυτήν τη συστηματική δουλειά του, στην οποία ο λόγος όντως ρέει, μας παρουσιάζει την πνευματική προσωπικότητα του Θεόφιλου Καϊρη, με αφορμή ένα ιστορικό γεγονός, δηλαδή την αποκάλυψη μιας προτομής, και ανασυνθέτει όλες τις πτυχές της πολύμορφης δράσης του Καϊρη, των διωγμών που υπέστη, της προσφοράς του στην πατρίδα και τα γράμματα, αλλά και του ανεξίτηλου ίχνους που άφησε στον νεότερο ελληνισμό και τη σχέση του με την αξία της πνευματικής ανεξαρτησίας. Πρόκειται για έργο που αξίζει πραγματικά να διαβαστεί και θα προσφέρει γνήσια αναγνωστική ευφορία.
Ο ποιητής, ως τεχνίτης, αποσύρεται ως πρόσωπο από το έργο του. Αφήνεται στην τέχνη του. Τι και πώς είναι το τέχνημά του σε αυτήν την περίπτωση; Τι σημαίνει για τον αναγνώστη; Ο ποιητής, μεταφραστής και δοκιμιογράφος, Διονύσης Καψάλης, μας παραδίδει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον μελέτημά του για τον Καβάφη, στο οποίο εστιάζεται σε δύο ποιήματα του Καβάφη, για να εξετάσει τα παραπάνω ερωτήματα. Με προκλητικώς ενδιαφέροντα τρόπο, στο μελέτημά του, μας καλεί να σκεφτούμε τι μπορεί να είναι η «Νόησις ως ακρασία», καθώς και το νόημα ενός ποιητικού και ηθικού αυτοπροσδιορισμού για τον ίδιο τον ποιητή. Κατά τον Διονύση Καψάλη, «Η ‘Νόησις’ είναι, πιστεύω, ένα ποίημα ηθικού στοχασμού, ένα ποίημα αυτογνωσίας, ή, αν επιτρέπεται ο βάναυσος νεολογισμός, ένα ποίημα αυτονόησης∙ μια σωκρατική εξέτασις βίου, ή, με μια κουβέντα, ένα ποίημα ηθικής αυτογνωσίας».
Σταύρος Ζουμπουλάκης, Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο, Πόλις, Αθήνα 2025.
Πώς μπορεί ένας γιατρός να πει παρηγορητικά τη σκληρή αλήθεια σε ένα βαρέως πάσχοντα άνθρωπο; Η σχέση ασθένειας και παρηγοριάς φαίνεται προφανής, αλλά, στην πράξη, συχνά αποδεικνύεται επώδυνη ηθική δοκιμασία; Πώς λοιπόν κανείς μιλά για αυτό το οποίο θα ήθελε να μείνει αμίλητο; Πώς, αντί να κρυφτεί πίσω από το υπονοούμενο, προκειμένου να αποφύγει τον λόγο που εκφέρεται ευθέως και που, ακόμη πιο σκληρό για τον ομιλούντα, είναι και τον εκφέρει κοιτώντας τον άρρωστο άνθρωπο κατάματα; Η ανακουφιστική φροντίδα προς τους βαριά ασθενείς ανθρώπους προϋποθέτει βαθιά παιδεία ή, τουλάχιστον, μεθοδική εκπαίδευση. Η παραμυθία είναι μάλλον δεν είναι μόνο πράξη αλληλεγγύης και κατανόησης. Είναι και δοκιμασία δικής μας αυτοκατανόησης, εκεί που συναντιόμαστε με τον πόνο του άλλου. Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης μάς φιλοδώρησε με ένα εξαιρετικό δοκίμιο.
Χαράλαμπος Βέντης, Δοκίμια φιλοσοφίας της θρησκείας, εκδόσεις Εκκρεμές, Αθήνα
Ο αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας της Θρησκείας, Χαράλαμπος Βέντης, μάς χαρίζει μία θεολογική και φιλοσοφική μελέτη, αποτελούμενη από πέντε κείμενα, με τα οποία ο συγγραφέας αντιπαρατίθεται σε εκδοχές του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, αλλά και του φονταμενταλισμού όσων διατείνονται ότι εμφορούνται από ένα αντικληρικαλιστικό πνεύμα, το οποίο τους επιτρέπει να υποτιμούν και να απαξιώνουν τη θρησκευτική πίστη των ανθρώπων. Ο Χαράλαμπος Βέντης ελέγχει, με νηφάλιο τρόπο και οξυδέρκεια, και τις δύο όψεις αυτού του δογματισμού, δείχνοντας την αξία της κριτικής, αντιδογματική σκέψης, η οποία, κατά την άποψή του, μπορεί να είναι συμβατή με τη θρησκευτική πίστη.
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Ο Ντοστογιέφσκι και το πολιτικό κακό, εκδόσεις Επίκεντρο, Αθήνα 2025.
Ο καθηγητής Ανδρέας Πανταζόπουλος γράφει για την πολιτική σκέψη του Ντοστογιέφσκι και εξετάζει τα στοιχεία που συνθέτουν την ιδιότυπη πολιτική θεολογία του. Για την ακρίβεια, κατά τον συγγραφέα, δεν πρόκειται για μια πολιτική θεολογία, όπως αυτή του Γερμανού πολιτειολόγου του Μεσοπολέμου, του Καρλ Σμιτ, αλλά για μια θεολογία του πολιτικού. Δεν πρόκειται για μια απλή αντιστροφή όρων, αλλά για την υπαγωγή της πολιτικής στην ορθόδοξη, θεολογική εννοιολογία. Κατά τον Ανδρέα Πανταζόπουλο, ο Ντοστογιέφσκι αρνείται ότι μπορεί να υπάρξει εξουσία, που να μην έχει μεταφυσικό υπόστρωμα. Μέσα από την εικόνα του «Μεγάλου Ιεροεξεταστή», ο Ντοστογιέφσκι αναδεικνύει τον σημαντικό ρόλο της εξουσία για την ύπαρξη και τη συνοχή της κοινωνίας. Τι είναι, λοιπόν, άφοβος έναντι του Θεού, άρα και της εξουσίας του, «Μεγάλος Ιεροεξεταστής»; Είναι αναρχικός έναντι θεϊκής εξουσίας; Με αυτά τα ερωτήματα, ο συγγραφέας εξετάζει την πολιτική θεολογία του ρωμαιοκαθολικού Καρλ Σμιτ και την εννόηση της εξουσίας, της κυριαρχίας, ως φαινομένου, συνδεόμενου με τον κυρίαρχο, αντιστοίχως, ρόλο της απόφασης. Ποια θέση μπορεί να έχει η πίστη σε αυτό το πλαίσιο, όταν, στον μεν Σμιτ, κατά τον Ανδρέα Πανταζόπουλο, καταξιώνεται ο πολιτικός δεσποτισμός, η αυταρχική πολιτική εξουσία, ενώ, στον Ντοστογιέφσκι, η ανθρώπινη ελευθερία και ποιοι κίνδυνοι προκύπτουν από την τελευταία;
Γιάννης Βούλγαρης, Στην άκρη του γκρεμού: Ελλάδα 2007-2019, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025.
Ποιες συνθήκες οδήγησαν στα μνημόνια; Τι συνέπειες είχε για τους θεσμούς αυτή η κατάσταση; Πώς θα μπορούσε να αποφευχθεί η ακραία πόλωση, ο παροξυσμός, αλλά και ποιες ευθύνες είχε το πολιτικό σύστημα της χώρας, από τη Μεταπολίτευση και μετά, για την κρίση που επακολούθησε; Ο Ομότιμος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, Γιάννης Βούλγαρης, με αναλυτική σαφήνεια, μετριοπάθεια και συστηματικό τρόπο, επιχειρεί επιτυχώς μια κριτική, αναστοχαστική προσέγγιση σε αυτό το καλογραμμένο βιβλίο.
Τάσος Γιαννίτσης, Ελλάδα 1953-2024: Χρόνος και πολιτική οικονομία, Πατάκης, Αθήνα 2025.
Ο πρώην υπουργός, πλέον Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών μελετά, σε αυτό το βιβλίο του, τη οργάνωση και εξέλιξη της οικονομίας της χώρας, από το 1954 έως το 2024. Εξετάζει την πορεία της μεταπολεμικής οικονομίας και τους αναβαθμούς της ανάπτυξής της, το σύνολο των πολιτικών σχεδίων που συνέστησαν την κρατική οικονομική πολιτική, τη σχέση της οικονομικής πολιτικής με την ιδιαίτερη φύση του εγχωρίου πολιτικού συστήματος, την πολιτική για τις επενδύσεις, καθώς και τους λόγους πού οδήγησαν στην πρόσφατη οικονομική κρίση. Πρόκειται για ένα σημαντικό έργο ως προς τη σχέση κράτους, πολιτικής και οικονομίας.
Η θεωρία του κράτους και του δικαίου του Χέγκελ είναι μια θεωρία των κοινωνικών σχέσεων, η εξήγηση των οποίων μπορεί να εξηγεί και την κοινωνία των ιδιωτών; Η κοινωνία των ιδιωτών είναι συνθήκη για την εξήγηση του συστήματος αναγκών της σύγχρονης οικονομίας; Αυτή η συνθήκη είναι συστατικό γνώρισμα του κράτους; Αυτά τα ερωτήματα μας οδηγούν στο να σκεφτούμε αν η κοινωνία των ιδιωτών μπορεί να εξασφαλίσει και την ενότητα των ατόμων, ή, αντιθέτως, αντιθέτως αν συνιστά την άρνησή της, εφόσον προκρίνει το άτομο ως τον κύριο σκοπό της. Συνεπώς, οι κοινωνικές τάξεις προκύπτουν από την αδικία της κοινωνίας των ιδιωτών κατά τη διανομή των αγαθών, οπότε και ο μηχανισμός της αγοράς θα δημιουργεί, φτώχεια, διαλυτικό, για τις κοινωνικές σχέσεις, ανταγωνισμό και αλλοτρίωση; Τα παραπάνω ερωτήματα είναι ιδιαιτέρως επίκαιρα και σήμερα. Η συστηματική μελέτη του Ομότιμου Καθηγητή Φιλοσοφίας του Δικαίου, στη Νομική Σχολή του Α.Π.Θ., Κώστα Σταμάτη, εντοπίζει τα ίδια ερωτήματα στο έργο του Χέγκελ και μας δείχνει έναν μεθοδικό τρόπο για να τα ενώσουμε, διαμορφώνοντας έναν γόνιμο προβληματισμό που μπορεί να συνδέσει δημιουργικά τις σημερινές αναζητήσεις με τον θεμελιώδη δικαιοφιλοσοφικό και πολιτικό στοχασμό της πολιτικής νεωτερικότητας.
