γράφει η Αλεξία Αλτουβά
Ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης, ακάματος μελετητής του νεοελληνικού θεάτρου, στην τελευταία έκδοση που επιμελείται επαναφέρει στο προσκήνιο μία από τις κορυφαίες μορφές του, τη Μαρίκα Κοτοπούλη. Ο τόμος αφιερώνεται στην ηθοποιό που υπήρξε σύμφωνα με τον Κώστα Γεωργουσόπουλο «ακρογωνιαίος λίθος της ιστορίας του ελληνικού θεάτρου τον 20ό αιώνα» κι έχει υπότιτλο «Μια σχεδόν άγνωστη βιογραφία» καθώς βασίζεται στη βιογραφία της ηθοποιού που συνέγραψε ο Μήτσος Μυράτ και δημοσιεύθηκε το 1931 σε σαράντα μία συνέχειες στην εφημερίδα «Ελεύθερος Άνθρωπος» του Κώστα Αθάνατου. Ο Μουσμούτης δεν περιορίζεται σε μια απλή αναδημοσίευση του κειμένου, αλλά προσφέρει μια κριτική έκδοση μιας ιστορικής πηγής που πλαισιώνει με εκτενή εισαγωγή, υπομνηματισμό, δύο επίμετρα και πλούσιο παράρτημα δημοσιευμάτων του ημερήσιου Τύπου, μετατρέποντας μια δυσεύρετη πηγή σε ένα ολοκληρωμένο και ιδιαίτερα χρήσιμο ερευνητικό εργαλείο.
Στην εκτενή εισαγωγή ο επιμελητής εντάσσει τη βιογραφία στο ιστορικό και θεατρικό της πλαίσιο, σκιαγραφώντας τόσο την προσωπικότητα και την καλλιτεχνική διαδρομή της Κοτοπούλη όσο και την αντίστοιχη παρουσία και συμβολή του Μήτσου Μυράτ στην ανάπτυξη της ελληνικής σκηνής. Η επιλογή αυτή αποδεικνύεται ουσιαστική, καθώς επιτρέπει στον αναγνώστη να προσεγγίσει το κείμενο όχι μόνο ως αφήγηση μιας ζωής αλλά και ως ιστορικό τεκμήριο, προϊόν μιας συγκεκριμένης εποχής και συγκεκριμένων ιδεολογικών και καλλιτεχνικών συνθηκών.
Οι δυο τους συμπορεύθηκαν σε όλη τη διάρκεια του καλλιτεχνικού τους βίου, υπήρξαν μέλη της ίδιας θεατρικής οικογένειας και τους ένωναν συγγενικοί δεσμοί καθώς ο Μυράτ ήταν σύζυγος της Χρυσούλας Κοτοπούλη, αδελφής της Μαρίκας κι επίσης ηθοποιού. Επομένως, η αφήγησή του φωτίζει πλευρές της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής της που δύσκολα θα μπορούσαν να αποτυπωθούν από κάποιον τρίτο. Παράλληλα, όμως, η εγγύτητα αυτή καθορίζει και τα όρια του κειμένου. Ο Μυράτ δεν επιχειρεί να κρατήσει αποστάσεις ούτε να συνθέσει μια αντικειμενική βιογραφία. Αντίθετα, καταθέτει μια προσωπική μαρτυρία, όπου η δική του παρουσία είναι συχνά εμφανής και η οπτική του αναπόφευκτα υποκειμενική. Η διαπίστωση αυτή δεν μειώνει την αξία της πηγής. Αντίθετα, αποτελεί βασικό στοιχείο της ιστορικής της ανάγνωσης.
Εξάλλου, είναι προφανές ότι διέθετε τη συναίνεσή της, αν όχι και την προτροπή της Κοτοπούλη για τη δημοσίευση του υλικού, καθώς η συγγραφή βιογραφιών και αυτοβιογραφιών προσωπικοτήτων μεγάλης εμβέλειας αποτελούσε ήδη από τον 19ο αιώνα εξαιρετικά διαδεδομένη πρακτική τόσο στον ευρωπαϊκό όσο και στον ελληνικό χώρο. Σκοπός τέτοιων αφιερωμάτων, τα οποία διαχέονταν μέσω του Τύπου ή κυκλοφορούσαν ως αυτοτελείς εκδόσεις, ήταν αφενός η ενίσχυση της δημοφιλίας των βιογραφούμενων προσώπων και αφετέρου η προβολή της προσωπικής τους άποψης ή μιας επίσημης εκδοχής γεγονότων που τα αφορούσαν και αποτελούσαν αντικείμενο δημόσιας συζήτησης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο έρωτας της Κοτοπούλη με τον Ίωνα Δραγούμη και η στάση της κατά τον Εθνικό Διχασμό.
Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του βιβλίου, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη παράθεση βιογραφικών στοιχείων. Μέσα από τις σελίδες του αναδύεται ένας ολόκληρος κόσμος: η λειτουργία των θιάσων, ο θεσμός των περιοδειών, το ρεπερτόριο, οι σχέσεις μεταξύ των καλλιτεχνών, οι συνθήκες παραγωγής των παραστάσεων και η καθημερινότητα του ελληνικού θεάτρου των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Μέσα από αυτή την προσέγγιση, το βιβλίο αποκτά αξία που υπερβαίνει το πλαίσιο μιας βιογραφίας, καθώς λειτουργεί ταυτόχρονα ως πολύτιμη πηγή για την ιστορία της ελληνικής σκηνής.
Πολύ σημαντική είναι η παράθεση του τεκμηριωτικού υλικού. Τα δύο επίμετρα, με τα βιογραφικά των προσώπων, τους θιάσους και τις παραστάσεις, διευκολύνουν σημαντικά τον αναγνώστη, ενώ το εκτενές παράρτημα με δημοσιεύματα του ημερήσιου Τύπου προσθέτει ουσιαστική ερευνητική αξία στην έκδοση. Σημαντικά άρθρα των Γρηγορίου Ξενόπουλου, Παύλου Νιρβάνα, Σπύρου Μελά, Φώτου Πολίτη και άλλων εκπροσώπων του πνευματικού κόσμου της εποχής δεν λειτουργούν απλώς ως συμπληρωματικό υλικό, αλλά επιτρέπουν τη διασταύρωση πληροφοριών και την πληρέστερη κατανόηση του ιστορικού πλαισίου μέσα στο οποίο έδρασαν οι δύο καλλιτέχνες.
Συνολικά, η έκδοση δεν φιλοδοξεί να αποτελέσει μια νέα βιογραφία της Μαρίκας Κοτοπούλη ούτε μια συνολική μελέτη για το έργο της. Η συμβολή της έγκειται κυρίως στην ανάδειξη, τον σχολιασμό και την αποκατάσταση μιας πολύτιμης πρωτογενούς πηγής, η οποία καθίσταται πλέον εύκολα προσβάσιμη στους μελετητές. Παράλληλα, όμως, υπενθυμίζει και ένα διαχρονικό κενό της ελληνικής θεατρολογικής έρευνας: την απουσία μιας σύγχρονης, συστηματικής και επιστημονικά τεκμηριωμένης μονογραφίας αφιερωμένης αποκλειστικά στη Μαρίκα Κοτοπούλη και τη συμβολή της στη διαμόρφωση και εξέλιξη του νεοελληνικού θεάτρου. Υπό αυτό το πρίσμα, το βιβλίο του Διονύση Ν. Μουσμούτη δεν αποτελεί μόνο μια σημαντική εκδοτική προσφορά αλλά και μια έμμεση υπόμνηση της ανάγκης να συνεχιστεί η έρευνα γύρω από μία από τις εμβληματικότερες προσωπικότητες στην ιστορία του θεάτρου μας.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει τέλος στην εκδοτική μέθοδο που ακολουθείται. Η εκτενής εισαγωγή, ο συστηματικός υπομνηματισμός, τα βιογραφικά σημειώματα, η καταγραφή των θιάσων και των παραστάσεων, το φωτογραφικό υλικό, καθώς και η παράθεση της εκτενούς αρθρογραφίας συγκροτούν ένα συνεκτικό πλαίσιο τεκμηρίωσης, το οποίο επιτρέπει στον αναγνώστη να εντάξει το κείμενο στο ιστορικό, κοινωνικό και θεατρικό του περιβάλλον. Παράλληλα, η επιλογή να συνοδευθεί η βιογραφία από πρωτογενές αρχειακό υλικό καθιστά την έκδοση ιδιαίτερα χρήσιμη όχι μόνο για τον ειδικό ερευνητή αλλά και για τον απλό αναγνώστη, καθώς διευκολύνει τη διασταύρωση των πληροφοριών και αναδεικνύει τον διάλογο ανάμεσα στη βιογραφική αφήγηση και τις σύγχρονές της μαρτυρίες. Με τον τρόπο αυτό, η έκδοση υπερβαίνει τα όρια μιας φιλολογικής αποκατάστασης του κειμένου, αποκτά επιστημονικό χαρακτήρα ενώ ταυτόχρονα αποτελεί ένα ευχάριστο ανάγνωσμα για το ευρύ κοινό.
(*) Η Αλεξία Αλτουβά είναι Επίκουρη Καθηγήτρια, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, ΕΚΠΑ.
Μήτσος Μυράτ, Μαρίκα Κοτοπούλη: Μια “σχεδόν” άγνωστη βιογραφία. Εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο: Διονύσης Ν. Μουσμούτης, Εκδόσεις ΟΤΑΝ, 2026
