γράφει η Λιάνα Σακελλίου
Η ποιητική συλλογή «Εν ασθενεία η ζωή μου τελειούται» του Kenji Miyazawa αποτελεί μια γέφυρα ανάμεσα σε δύο κόσμους που συναντώνται μέσα στην ασθένεια, τη σιωπή και την αξιοπρέπεια του τέλους. Και η ιδανική μεταφράστρια γι’ αυτή τη συνάντηση δεν θα μπορούσε παρά να είναι η Μαρία Αργυράκη.
Το μαγνητικό κέντρο της ζωής της υπήρξε πάντοτε η Ιαπωνία. Η τέχνη, η ποίηση, η ζωγραφική και η καθημερινότητά της έγιναν μια δεύτερη πατρίδα. Από νεαρή ηλικία συνυπήρξε συνειδητά με λογοτεχνικές μορφές, πνευματικούς ανθρώπους και ιστορικές φυσιογνωμίες της χώρας, ενσωματώνοντας τον εαυτό της σε μια κοινωνία αυστηρή, λεπταίσθητη και βαθιά συνεκτική.
Οι σπουδές της — μεταπτυχιακό στις Ανώτερες Ιαπωνικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Sheffield, πτυχίο Αγγλικής Φιλολογίας από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και δίπλωμα της Ανωτέρας Σχολής Ξεναγών του ΕΟΤ — υπήρξαν μόνο η αφετηρία. Η πραγματική της μαθητεία πραγματοποιήθηκε μέσα στην ίδια την Ιαπωνία.
Άρχισε να μεταφράζει το 1978 για το Iwanami Hall, συνεργαζόμενη με τον Βασίλη Κορωνάκη και τον Νατσούκι Ικεζάουα στον υποτιτλισμό του Θιάσου του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Στην Ελλάδα εμφανίστηκε μεταφραστικά το 1983 από τις σελίδες του περιοδικού Η Λέξη. Έκτοτε, η διαδρομή της υπήρξε καθοριστική για την πρόσληψη της ιαπωνικής λογοτεχνίας στον ελληνικό χώρο.
Για τη συμβολή της στην κατανόηση και τη διάδοση του ιαπωνικού πολιτισμού τιμήθηκε με το αυτοκρατορικό παράσημο του Τάγματος του Ανατέλλοντος Ηλίου – Χρυσές και Ασημένιες Ακτίνες (2024), με τον Έπαινο του Υπουργού Εξωτερικών της Ιαπωνίας (2016), ενώ το 2014 βραβεύτηκε από την Ελληνική Εταιρεία Μεταφραστών Λογοτεχνίας για την καλύτερη μετάφραση ξένου λογοτεχνικού έργου.
Το μεταφραστικό της έργο περιλαμβάνει σημαντικές μορφές της ιαπωνικής γραμματείας, όπως ο Haruki Murakami, ο Natsuki Ikezawa, ο Yukio Ninagawa και ο Mutsuo Takahashi. Ξεχωριστή θέση κατέχει όμως ο Kenji Miyazawa, τον οποίο μεταφράζει εδώ και τρεις δεκαετίες.
Στα πρώιμα διηγήματά του — Μια νύχτα στο σιδηρόδρομο του Γαλαξία, Το Άστρο του Νυχτογέρακου — ο Μιγιαζάουα κοιτάζει προς το σύμπαν. Αστρικά τρένα, γαλαξίες, ομιλούντα ζώα, παιδιά που περιπλανώνται ανάμεσα σε κόσμους. Όλα κυλούν σαν ήσυχο ποτάμι· ήσυχο, αλλά αρκετά βαθύ ώστε να παρασύρει όποιον πλησιάσει. Κάτω από αυτή τη φαινομενική γαλήνη υπάρχει ήδη η αίσθηση της φθοράς.
Στην ποιητική συλλογή «Εν ασθενεία η ζωή μου τελειούται», την οποία η Μαρία Αργυράκη μεταφράζει από το 2023 και προλογίζει με μια πυκνή, διαφωτιστική εισαγωγή, ο Μιγιαζάουα στρέφει πλέον το βλέμμα προς τα μέσα. Εδώ το σώμα μετατρέπεται σε καιρικό φαινόμενο. Οι πνεύμονες γίνονται άνεμοι, ο βήχας καταιγίδα, η εξάντληση χειμώνας. Η φύση δεν λειτουργεί πια ως παρηγοριά. Οι σοδειές θα συνεχίσουν να μεγαλώνουν, οι εποχές θα αλλάζουν, ο κόσμος θα προχωρά χωρίς εκείνον που κείται στην κλίνη, με όση ανάσα — και όση γλώσσα — τού απομένει. Ο ποιητής σταματά συχνά. Χρησιμοποιεί μόνο τις λέξεις που αξίζουν το οξυγόνο που καταναλώνουν.
Τα τριάντα τέσσερα ποιήματα της συλλογής ανήκουν στην παράδοση των ιαπωνικών επιθανάτιων ποιημάτων, των jisei, που γεννήθηκαν μέσα από τον Ζεν Βουδισμό. Επί αιώνες γράφονταν από μοναχούς, σαμουράι, άρχοντες και ποιητές ως ένας τελευταίος αποχαιρετισμός προς τη ζωή, αλλά και ως ένας στοχασμός πάνω στην εφήμερη φύση της ύπαρξης.
Ο κανόνας να μη γίνεται άμεση αναφορά στον θάνατο δεν αποτελούσε μόνο αισθητική επιλογή· ήταν ένας τρόπος να στραφεί ο ποιητής βαθύτερα προς τη ζωή που είχε ζήσει. Στο τέλος, τα jisei λειτουργούσαν ως ήρεμη αποδοχή του θανάτου, αλλά και ως μια τελευταία ματιά στον χρόνο που προηγήθηκε. Ο βουδισμός δεν έδινε ιδιαίτερο βάρος στο «κομμάτι της ζωής». Όμως εκείνοι που έγραφαν jisei είχαν αγαπήσει, είχαν αποτύχει, είχαν απωλέσει, είχαν υπομνησθεί. Και κάποιοι επιχείρησαν, μέσα από αυτά τα σύντομα ποιήματα, να συμφιλιώσουν τη ζωή που έζησαν με το βαρύ άρμα του θανάτου που πλησίαζε.
Στην αρχική τους μορφή, γύρω στον έβδομο αιώνα, τα jisei δεν ακολουθούσαν αυστηρούς κανόνες. Με τον χρόνο όμως απέκτησαν συμβάσεις. Ο θάνατος όφειλε να υπονοείται μέσα από εικόνες. Πέταλα που πέφτουν, βραδινή δροσιά, φθινοπωρινά χωράφια γυμνωμένα από ζωή έγιναν τα ίχνη της αναχώρησης.
Ακόμη και ο Matsuo Bashō, πεθαίνοντας από ασθένεια, έγραψε:
Άρρωστος σε ταξίδι —
πάνω από μαραμένα χωράφια
περιπλανώνται τα όνειρα.
Οι μεγάλοι ποιητές γνωρίζουν ότι μπροστά στον θάνατο οι κανόνες χάνουν τη δύναμή τους. Η φόρμα ραγίζει. Η γλώσσα γυμνώνεται. Κάποτε απομένει μία μόνο λέξη, όπως στον μοναχό Takuan Sōhō: «όνειρο».
Μέσα σε αυτή την παράδοση εγγράφεται και ο Μιγιαζάουα. Τα ποιήματα της ασθενείας του είναι ριζοσπαστικά, επειδή αρνούνται κάθε αφήγηση λύτρωσης. Δεν υπάρχει επουράνια φώτιση, θριαμβευτική υπέρβαση, ούτε εξωραϊσμένος θάνατος. Υπάρχει μόνο ένας άνθρωπος καθηλωμένος στην κλίνη, που παρακολουθεί τον εαυτό του να σβήνει και επιμένει να διατηρεί τα χαρακτηριστικά της παράδοσής του: να παραμένει ήπιος, υπομονετικός και πράος.
Πριν από τον θάνατό του, ο Μιγιαζάουα ήταν μια φωνή που μιλούσε προς το μέλλον. Με τα τελευταία του ποιήματα μεταμορφώθηκε σε μια φωνή που μιλά από το χείλος της εξαφάνισης· κι όμως επιλέγει κάτι δυσκολότερο από την παρηγορία. Μετατρέπει τον θάνατο σε ηθικό αποτύπωμα, σε μια στάση ζωής που επιβιώνει του σώματος. Απογυμνώνει την ομιλία του από κάθε κραυγή και την προσφέρει στον αναγνώστη με απόλυτη αυτοσυγκράτηση.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η ακαταμάχητη δύναμη αυτών των τριάντα τεσσάρων ποιημάτων, που η Μαρία Αργυράκη μεταφράζει αριστοτεχνικά. Δεν μεταφέρει απλώς τις λέξεις τους· μεταφέρει τον ρυθμό της αναπνοής τους. Και σε αυτούς τους στίχους, κάθε ανάσα μετρά.
Kenji Miyazawa, Εν ασθενεία η ζωή μου τελειούται, μτφρ. Μαρία Αργυράκη, εκδ. Ύδωρ
