του Γιάννη Μουγγολιά
Πριν λίγες μέρες, την πρώτη μέρα του Νοεμβρίου, μήνα που διανύουμε συμπληρώθηκαν 18 χρόνια από τον θάνατο της διάσημης Περουβιανής τραγουδίστριας Yma Sumac που άφησε την τελευταία της πνοή στα 86 της σε ένα γηροκομείο του Λος Άντζελες πάσχοντας από καρκίνο του εντέρου. Ακόμα κι όταν της είχε κτυπήσει την πόρτα η επάρατος νόσος αυτή εξωτικά μακιγιαρισμένη όπως σε όλη της τη μουσική ζωή που πρέσβευε τη χώρα της και το τραγούδι με την αξέχαστη έκταση της ασυνήθιστης φωνής της που υπερέβαινε τις τεσσερισήμισι οκτάβες.
Zolia Augusta Emperatriz Chavarri del Castillo το πραγματικό της όνομα, Yma Sumac το καλλιτεχνικό της ψευδώνυμο το οποίο απέκτησε πριν φύγει από το Περού για τις ΗΠΑ και κατά δήλωση της ίδιας σήμαινε στη γλώσσα των πληθυσμών των Άνδεων Κέτσουα «πόσο όμορφη!». Και ήταν κυριολεκτικά πολύ όμορφη κοπέλα καθρεφτίζοντας το λατινοαμερικάνικο ταπεραμέντο και την εξωτική θέρμη του Περού, παρότι συχνά οι φωτογραφίες την αδικούσαν.
Είναι η κολορατούρα σοπράνο που συχνά γινόταν και βαρύτονος ξεσηκώνοντας τα πλήθη και γινόταν μια από τις πιο δημοφιλείς φωνές της οικουμένης. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην γνωρίζει την ιδιόμορφη φωνή της αφού «μπήκε» σε κάθε σπιτικό με τα τραγούδια της που συνόδεψαν πασίγνωστες διαφημίσεις: «Bo Mambo» στη διεθνή τηλεοπτική διαφήμιση για το λικέρ «Kahlua», «Gopher Mambo» (1954) για την παγκόσμια διαφημιστική καμπάνια για το iPhone 12 της Apple και «Tumba (Earthquake)» για την ελληνική τηλεοπτική διαφήμιση παγωτού της Algida.
Και όταν μιλάμε για δημοφιλία δεν μιλάμε βέβαια μόνο για διαφημίσεις οι οποίες ήρθαν ως αποτέλεσμα μιας θυελλώδους εμπορικής πορείας τόσο στον καλλιτεχνικό χώρο όσο και στον χώρο των κοσμικών κύκλων. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δίσκοι της στο σύνολό τους πούλησαν 40 εκατομμύρια αντίτυπα (μεταξύ των άλμπουμ της υπήρξε μόνο ένας ζωντανά ηχογραφημένος σε συναυλία της, ο οποίος είχε τον τίτλο «Recital» και μας μετέφερε στη συναυλία που είχε δώσει στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας), ότι γέμιζε τεράστιους συναυλιακούς χώρους όπου εμφανιζόταν αλλά και ότι συμμετείχε στις ταινίες «Secret of the Incas» (1954) και «Omar Khayyam» (1957).
Το 1957 ήταν μια θρυλική χρονιά Yma Sumac που την έβρισκε στο απόγειο της καριέρας της και σφραγίστηκε από θετικά και αρνητικά γεγονότα για αυτή. Σε αυτή τη χρονιά που κυκλοφορεί ο δίσκος της «Legend Of The Jivaro» από τη δισκογραφική Capitol, τρία χρόνια μετά την έκδοση του κορυφαίου της άλμπουμ «Mambo!» (Capitol, 1954) όπου υπήρχαν τα «Bo Mambo» και «Gopher», η Yma Sumac παίρνει διαζύγιο από τον σύζυγό της, Περουβιανό συνθέτη των τραγουδιών της, κιθαρίστα που την συνόδευε Moises Vivanco και τον ξαναπαντρεύεται την ίδια χρονιά (χωρίζουν οριστικά το 1965), εμφανίζεται στην αμερικανική ιστορική, επική περιπέτεια «Omar Khayyam» του William Dieterle για τον Πέρση ποιητή ερμηνεύοντας τα τραγούδια «The Loves of Omar Khayyam» και «Take My Heart», γραμμένα εοδικά για αυτή από τον Victor Young και υποδύθηκε την εξωτική, μυστηριώδη Karina από την Ανατολή, έμπιστη τραγουδίστρια της Βασίλισσας, ντυμένη στα εντυπωσιακά, πολυτελή κοστούμια της εποχής που τόνιζαν τη θεατρικότητά της. Μια ταινία που μπορεί να μην έκανε τεράστια εμπορική επιτυχία κόβοντας “τρελά” εισιτήρια αλλά την καθιέρωσε εκτός από τραγουδίστρια και ως μια άφταστη σταρ του Χόλιγουντ.
Παράλληλα από τα μέσα της δεκαετίας του ΄50 στις ΗΠΑ διοχετεύτηκε μια φήμη με τη μορφή κουτσομπολιού που την ήθελε αντί για συγγενή εξ αίματος με τον Atahualpa, τον τελευταίο Αυτοκράτορα των Ίνκας (κάτι που ίσχυε και επιβεβαιώθηκε από την Περουβιανή κυβέρνηση) ως μια κοινή Αμερικανίδα νοικοκυρά από το Μπρούκλιν, της οποίας το πραγματικό όνομα ήταν Amy Camus, αναγραμματισμό του καλλιτεχνικού της ψευδώνυμου Yma Sumac στο οποίο κάποιος κατέληγε αν διάβαζε ανάποδα το Amy Camus. Οι βασικές αιτίες που γέννησαν αυτή τη φήμη, ήταν η μη παραδοχή εκ μέρους του αμερικάνικου κοινού ότι αυτή την απόκοσμη, άφταστη φωνή μπορεί να είχε μια γυναίκα των Άνδεων αλλά και η πεποίθηση πολλών στο Χόλιγουντ ότι η επινόηση εξωτικής καταγωγής ήταν διαφημιστικό τρικ των στούντιο της εποχής για να κάνουν μεγάλα νούμερα στις πωλήσεις δίσκων. Πάντως το σούσουρο που δημιουργήθηκε για τη «νοικοκυρά από το Μπρούκλιν» παρότι ήταν εντελώς ψευδές, συνέβαλε στη συντήρηση της συζήτησης γύρω από το όνομά της κι έτσι κατά κάποιο τρόπο τόνισε το μυστήριο γύρω από την αινιγματική προσωπικότητά της.
Το 1957 επομένως ήταν μια χρονιά που αντικατόπτρισε ιδανικά την καριέρα της, η οποία κινήθηκε μεταξύ καλλιτεχνικής οδού αλλά και σκανδαλοθηρικής λείας για τα ΜΜΕ και το star system.
Σε αυτή τη χρονιά, το 1957 θα εστιάσουμε με αφορμή την έλευση της 34χρονης τότε Yma Sumac στην Ελλάδα για τρεις συναυλίες όπως προέβλεπε ο αρχικός προγραμματισμός (δύο στην Αθήνα και μία στη Θεσσαλονίκη) που στην πορεία έγιναν πέντε (τέσσερις στην Αθήνα και μία στη Θεσσαλονίκη) λόγω του τεράστιου ενδιαφέροντος του κοινού. Η Υma Sumac στις συναυλίες της Ελλάδας συνοδεύτηκε από 35μελή ορχήστρα υπό τη διεύθυνση του Vivanco.
Οι συναυλίες της Yma Sumac στα τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου του 1957, με την επίσημη πρεμιέρα της να πραγματοποιείται την Παρασκευή 31 Μαΐου 1957 στην Αθήνα και στα τέλη του Ιουνίου του 1957 στη Θεσσαλονίκη διοργανώθηκαν από το Καλλιτεχνικόν Γραφείον Αθηνών του Γιώργου Κουράκου, ιστορικό οργανισμό καλλιτεχνικών παραγωγών και μετακλήσεων στην Ελλάδα με πρωταγωνιστικό ρόλο στην πολιτιστική ζωή της Αθήνας, που διοργάνωνε επί σειρά ετών τις δεκαετίες του΄50 και του ΄60 θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες μεγάλων σχημάτων και καλλιτεχνών, Ελλήνων και ξένων, κυρίως της κλασικής μουσικής σε μεγάλα θέατρα όπως Θέατρο Κυβέλης, Κεντρικόν κλπ. Ανάμεσα στις ελληνικές συμμετοχές ήταν ο συνθέτης-πιανίστας Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης, το Τρίο Αθηνών κ.α. Από ξένες συμμετοχές είχαν εμφανιστεί ζωντανά το Janáček Quartet στις 14/2/1955 στο Θέατρο Κεντρικόν σε έργα των Mjskovskij, Debussy, Smetana, ένα από τα πιο ιστορικά και μακροβιότερα κουαρτέτα εγχόρδων στον κόσμο, το οποίο ιδρύθηκε το 1947 από φοιτητές του Ωδείου του Μπρνο στην Τσεχία, παραμένει ενεργό μέχρι σήμερα και έγινε παγκοσμίως διάσημο για την εκπληκτική του ικανότητα να ερμηνεύει στις συναυλίες του ολόκληρα τα έργα από μνήμης, χωρίς τη χρήση παρτιτούρας, αλλά και ο Γερμανός πιανίστας και συνθέτης Wilhelm Kempff, γνωστός για τις εκτελέσεις του σε συνθέσεις των Beethoven και Schubert, την 1/3/1957 στο Κεντρικόν σε έργα των Bach, Mozart, Beethoven, Schubert, Brahms.
Έχουν πολύ ενδιαφέρον οι αναφορές του τύπου για το αντίτιμο των εισιτηρίων για τις συναυλίες της Yma Sumac στην Ελλάδα που τέθηκαν από το Καλλιτεχνικόν Γραφείον Αθηνών, ήταν πάρα πολύ ψηλές. Για τις συναυλίες στο Θέατρο «Ορφέας» της οδού Σταδίου στην Αθήνα τα εισιτήρια κόστιζαν 300 δραχμές και για τη συναυλία στο Βασιλικό Θέατρο στην πλατεία του Λευκού Πύργου στη Θεσσαλονίκη κόστιζαν 200 δραχμές. Για να καταλάβουμε σε τι αντικατοπτριζόταν η τιμή του εισιτηρίου στην Αθήνα αρκεί να αναλογιστούμε ότι οι 30 δραχμές το 1957 αντιστοιχούσαν στο 1/3 ενός βασικού μηνιαίου μισθού και ότι με τα χρήματα αυτά μια τετραμελής οικογένεια αγόραζε τα βασικά τρόφιμα (κρέας, λάδι, αλεύρι, ζάχαρη) για σχεδόν δύο εβδομάδες.
Το πιπεράτο κοσμικό ρεπορτάζ του Φρέντυ Γερμανού στο υπερωκεάνιο και η συνέντευξη τύπου, το διαζύγιο και η σχετική σκανδαλοθηρία
Αξίζει να αναφέρουμε ότι σε ανταπόκριση από συνέντευξη τύπου της Yma Sumac, του Φρέντυ Γερμανού στην «Ελευθερία» του Πάνου Κόκκα, αντιπροσωπευτική εφημερίδα του κεντρώου και δημοκρατικού χώρου λίγο πριν την αλλαγή της πολιτιστικής υποστήριξής της από τον Γεώργιο Καρτάλη της Δημοκρατικής Ένωσης , ο οποίος πέθανε, στον νεαρό τότε Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, η Περουβιανή τραγουδίστρια αναφέρεται εγκωμιαστικά στον Γιώργο Κουράκη. Πιθανόν και με έναν τρόπο παραπάνω από φιλικό:
«-Έχω πολλούς φίλους Έλληνες. Μου αρέσουν γιατί είναι ειλικρινείς και αυθόρμητοι άνθρωποι. Έχουν “ζεστό” χαρακτήρα…
… Γενικά πιστεύω πως είναι γοητευτικοί. Ιδίως ένας μου έκανε πολύ καλή εντύπωση.
Όλοι στήνουν το αυτί τους.
-Ποιος;
-Ο κ. Κουράκος. Είναι νομίζω, συμπαθέστατος». Διαστέλλονται σε χαμόγελο».
Ο Φρέντυ Γερμανός περιγράφει με τον πιο χαρακτηριστικό και ίσως υπερβολικό τρόπο την ομορφιά της σταρ: «Ξαπλωμένη σε μια βαθιά πολυθρόνα, έμοιαζε με σιωπηλή θεότητα. Είναι μια λυγερή, υπερήφανη, ψυχρή τίγρις. Όταν σας κυττάζη, ένα χρυσό φως σας τυλίγει ολόκληρο και σας αποξενώνει από τον υπόλοιπο κόσμο. Στο πρόσωπό σας αισθάνεσθε την θερμή ανταύγεια του Περουβιανού ήλιου. Τα σαρκώδη χείλια της Σουμάκ
Στην ίδια ανταπόκρισή του στο φύλλο της 31/5/1957 της εφημερίδας «Ελευθερία» μαθαίνουμε από την ίδια την Yma Sumac για το ρεπερτόριο των συναυλιών της: «Τραγούδια των Ίνκας. Μπορώ να τραγουδήσω ο,τιδήποτε αλλά νομίζω πως το είδος αυτό ενδιαφέρει περισσότερο τους Έλληνας».
Η Περουβιανή τραγουδίστρια έφτασε στην Ελλάδα με το υπερωκεάνιο «Βασίλισσα Φρειδερίκη», το οποίο πριν φτάσει στον Πειραιά έκανε μια στάση στο λιμάνι της Καλαμάτας. Μέσα στο πλοίο γνωρίστηκε με τον σαξοφωνίστα και συνθέτη Γιώργο Κατσαρό, που της έπαιζε το «Γαρύφαλλο στ’ αυτί», το οποίο της άρεσε να ακούει αλλά και να τραγουδά:
«-Έχετε υπ΄ όψιν σας την σύγχρονη ελληνική μουσική
-Το πρώτο ελληνικό κομμάτι το άκουσα στο πλοίο. Έχει έναν παράξενο τίτλο – το έλεγαν ”γκαρύφαλλο στο … εφτί”. Μου άρεσε τρομερά.
Όλοι γελούν.
-Τα ελληνικά σας είναι εξαιρετικά μις Σουμάκ.
Η Περουβιανή γόησσα χαμογελά.
-Εφχαριστώ πολύ.
Στο ρεσιτάλ που θα δώσετε θα σας συνοδεύση ο Βιβάνκο;»
-Ελπίζω ναι.»
Λίγο πριν έρθει στην Ελλάδα για τις συναυλίες μαζί με τον μουσικό συνοδοιπόρο της Vivanco και τον οκτάχρονο γιό τους, η είδηση του βίαιου χωρισμού της με τον σύζυγό της Vivanco επειδή την είχε απατήσει, έκανε πάταγο. Στην «Ελευθερία» ο Φρέντυ Γερμανός σε ένα κείμενο καθαρά κοσμικού και μάλλον πιπεράτου χαρακτήρα με τίτλο «Η διάσημος Ύμα Σουμάκ έφτασεν εις τας Αθήνας», υπότιτλο «Εδήλωσεν ότι δεν πρόκειται να τα “ξαναφτιάση” με τον Βιβάνκο-Προτιμά τώρα το διάβασμα και το κολύμπι» και υπέρτιτλο «Δια του υπερωκεανίου “Βασίλισσα Φρειδερίκη”» γράφει:
«Η διάσημος Περουβιανή τραγουδίστρια Ύμα Σουμάκ ανακοίνωσε σήμερα το πρωί, κατά την πρώτη συνάντησίν της με τους Έλληνας δημοσιογράφους ότι ο χωρισμός της με τον Βιβάνκο είναι οριστικός.
“Μη περιμένετε τίποτε”, συνέχισε. “Το διαζύγιο βγήκε πριν από λίγες μέρες από το αρμόδιο δικαστήριο της Σάντα Μόνικα”.
-Σχεδιάζετε να ξαναπαντρευθήτε, την ρώτησε εκείνη τη στιγμή κάποιος.
Τα γκριζοπράσινα μάτια της Περουβιανής γοήσσης επέταξαν αστραπές θυμού.
-Για τ΄ όνομα του Θεού, ψιθύρισε. Μη με κάνετε να θυμώσω πριν καλά-καλά γνωριστούμε.
Ο κ. Βιβάνκο ο οποίος στεκόταν δίπλα της κρατώντας από τον ώμο τον οκτάχρονο γιο τους, τον Τσάρλι, εχαμογέλασε μελαγχολικά αλλά σεν είπε τίποτα.
Αυτός ήταν ο επίλογος της γνωστής παρεκτροπής του κ. Βιβάνκο με την μελαψήν χορεύτρια, δια την οποίαν ο ίδιος είχε μετανοήσει όσον ίσως ουδείς άλλος σύζυγος μετανόησε ποτέ. Αλλά αυτό φυσικά δεν έχει τώρα σημασία. Οι θεοί των Ίνκας τον ετιμώρησαν διότι – έστω και μίαν στιγμή – ελησμόνησεν ότι η σύζυγός του δεν είναι μία τυχαία γυναίκα αλλά η «Πριγκίπισσα του Ηλίου».
Συμφώνως προς την απόφασιν του δικαστηρίου της Σάντα Μόνικα ο κ. Βιβάνκο θα καταβάλλη 200 δολάρια μηνιαίως διατροφήν του υιού των. Το σπίτι των εις το Χόλλυγουντ θα πωληθή. Και οι τρεις «ντετέκτιβς» οι οποίοι είχαν προσληφθή δια την ασφάλεια του ζεύγους θα απολυθούν. Προφανώς διότι απέτυχαν εις την αποστολήν των».
Yma Sumac και Moises Vivanco ήρθαν σαν μουσικοί συνεργάτες ωστόσο το ταξίδι στην Αθήνα ίσως λειτούργησε θετικά για την επανασύνδεσή τους και τον νέο γάμο τους την ίδια κιόλας χρονιά από το διαζύγιό τους. Ωστόσο αρκετοί υποστήριξαν ότι ο δεύτερος γάμος τους ήταν ένα ακόμα διαφημιστικό κόλπο όπως πολλά που χαρακτήρισαν την καριέρα της Περουβιανής.
Οι συναυλίες στο κινηματοθέατρο «Ορφέας» της Αθήνας
Ήταν τέτοια η διαφήμιση που είχε γίνει για τις συναυλίες της Αθήνας που οι συναυλίες σφραγίστηκαν από την τεράστια προσέλευση του κοινού. Στην ανταπόκριση του κόσμου συνέβαλε βέβαια και ο εξωτισμός της μουσικής αλλά και το μυστήριο που περιέβαλε την ξεχωριστή αυτή περσόνα. Στο πλαίσιο αυτό η Yma Sumac λίγες μέρες μετά από τις συναυλίες της στην Ελλάδα γίνεται εξώφυλλο στο τεύχος 85 του δημοφιλέστατου περιοδικού «Εικόνες» που κυκλοφόρησε την εβδομάδα 17–23 Ιουνίου 1957.
Παρόλα αυτά τα πολλά θετικά εκείνης της περιόδου για την Yma Sumac η φωνή της δεν την βοήθησε αφού ένα κρυολόγημα της στέρησε τη δυνατότητα να δώσει το 100% των φωνητικών δυνατοτήτων της στις συναυλίες της Αθήνας.
Ωστόσο οι αντιδράσεις που δέχτηκε για τις εμφανίσεις της στην πρωτεύουσα δίχασαν. Μεγάλο μέρος του κόσμου ευχαριστήθηκε και αποθέωσε την ντίβα του mambo. Από την άλλη σημαντικοί κριτικοί και ακαδημαϊκοί με υψηλό κριτήριο στα μουσικά διαπίστωσαν έλλειψη αυθεντικότητας σε όσα έκανε με αποτέλεσμα να εγκλωβίζεται σε υβρίδια χωρίς προσωπικότητα και να απομακρύνεται από τις ρίζες της εξαιτίας κάποιου αμφίβολου μοντερνισμού. Πολλοί θεατές των συναυλιών της αλλά και καταξιωμένοι γραφιάδες διατύπωσαν έντονες κριτικές.
Ο μουσικολόγος, εθνομουσικολόγος, μουσικοκριτικός και μουσικός Δημήτριος Αρμόδιου Χαμουδόπουλος που συμπορεύτηκε και στήριξε τον ξάδελφό του Μανώλη Καλομοίρη τον καιρό της δημιουργίας της Εθνικής Σχολής έθεσε τη συναυλία της Yma Sumac στον κριτικό του στόχο παρότι παραδέχτηκε την ευρύτατη γκάμα των φωνητικών δυνατοτήτων της.
Στο φύλλο της εφημερίδας «Ελευθερία» που κυκλοφόρησε στις 11/6/1957, λίγες μέρες μετά τις συναυλίες σημείωνε:
«Πρόγραμμα “πανηγυριώτικο” με αμφίβολης καλλιτεχνικής αξίας και γούστου παραγεμίσματα, και ως περιεχόμενο και ως εκτέλεση που δημιούργησαν μια κάθε άλλο παρά ευνοϊκή ατμόσφαιρα για την ανάδειξη της τέχνης και το κατάλληλο πλαισίωμα της Ύμα Σουμάκ.
Τι λόγον είχαν οι μέτριες εκείνες εμφανίσεις των δύο-τριών Περουβιανών καλλιτεχνών και τί οι εκτελέσεις από την ορχήστρα των μουσικών συνονθυλευμάτων, που η κακή μάλιστα απόδοσή της τα έκανε αφόρητα; Πρόγραμμα χωρίς ειρμό και χωρίς μορφή, που η εκτέλεσή του (από τη μουσική απόδοση ως τη χρησιμοποίηση των φωτιστικών μέσων) φανέρωνε χαμηλό καλλιτεχνικό επίπεδο και ασύγγνωστη προχειρότητα. Δεν αποκλείεται ο καλλιτεχνικός υπεύθυνος αυτής της θλιβερής εκδηλώσεως να ασκή και χρέη καλλιτεχνικού συμβούλου και οδηγού της Ύμα Σουμάκ….
…Βρίσκεται μέσα στις “ειδικότητες” η Ύμα Σουμάκ. Ειδική φωνή, διαυγής και ωραία, που απλώνεται σε μεγάλη έκταση, ειδικοί εκφραστικοί τρόποι, ειδική ικανότητα, λόγω, μάλιστα, καταγωγής, για την ερμηνεία της παληάς και νέας μουσικής της πατρίδας της.
Θα μπορούσε, επομένως, η καλλιτέχνιδα αυτή που συγκεντρώνει τέτοιες ικανότητες και τόσα σπάνια χαρίσματα (πρέπει να προσθέσουμε σ΄ αυτά και την ωραία, ευγενικιά της εμφάνιση) να γίνη μια πραγματική ιέρεια και ένας από τους καλύτερους πρέσβεις της Περουβιανής μουσικής προσφοράς, αντί να αναλίσκη την τέχνη της μπροστά στο μικρόφωνο βάζοντας με τη συνδρομή του και με τη μεσολάβηση διαφόρων άλλων τεχνικών μέσων της εποχής (λυχνιών, μεγαφώνων κλπ) το μεγαλύτερο βάρος σε φωνητικές ακροβασίες, που λάμπουν για μια στιγμή σαν πυροτέχνημα, μα που δεν αφήνουν τίποτα βαθύτερο και ουσιαστικώτερο στην ψυχή.
Γιατί άκουσα κατά την προχθεσινή τούτη εμφάνιση της Ύμα Σουμάκ και μιαν άλλη Περουβιανή τραγουδίστρια, που παρουσίαζε και αυτή ιδιόρρυθμη έκταση φωνής. Με τη διαφορά ότι το φωνητικό όργανο της Ύμα Σουμάκ είναι τελειώτερο και ευγενέστερο….
…Έχω υπόψη μου την ενδιαφέρουσα, κυρίως ψυχολογικά, προχθεσινή απόδοση, από την καλλιτέχνιδα, των «Φωνών του δάσους».
Μυστηριώδεις φωνές και ήχοι του ορατού και του αόρατου κόσμου μας έφεραν για μια στιγμή σε άλλες σφαίρες.
Και σκέπτομαι: η Ύμα Σουμάκ είναι ζυμωμένη με την Ιστορία της πατρίδας της, τη φύση της, τους θρύλους, τις παραδόσεις, την τέχνη της, τη μουσική σε όλη την εξελικτική της κλίμακα, απ΄ την εποχή, δηλαδή, που της απέδιδαν μαγικές και υπερφυσικές, γενικά, ιδιότητες και δυνάμεις έως σήμερα, που εξυπηρετεί και τα πιο “τετριμμένα” της κοσμικής μας ζωής.
Θα μπορούσε έτσι με την τέχνη της να γίνη μια ζωντανή Ιστορία της μουσικής των Ίνκας και του Περουβιανού “μουσικού” φολκλόρ μεταδίδοντας στο διεθνές ακροατήριό της τη χαρά μιας άγνωστης στους πολλούς λαϊκής τέχνης με τα ποικίλα αισθητικά και επιστημονικά ενδιαφέροντά της.
Θα έπρεπε πάντως για έναν τέτοιο σκοπό, να μην ξεφεύγη από τα αυθεντικά κείμενα και τις αμιγείς παραδόσεις και να μείνη σε πλαίσια ανάλογα προς τη σοβαρή τούτη επιδείωξη. Διάλεξε όμως η Ύμα Σουμάκ το δρόμο της επιφάνειας, που τέρπει εύκολα τους πολλούς και προσφέρει μια πρόσκαιρη λάμψη δόξας και χρήμα…
…Δεν ξέρω αν είναι ικανοποιημένη από αυτό που έδωσε η ίδια, καθώς ο “θίασός” της στον τόπον αυτόν, όπου η κρίση για το άξιο και το ωραίο πηγάζει από μια συνείδηση και μια παράδοση χιλιάδων χρόνων.
Πάντως ας γνωρίζει ότι το πέρασμά της, παρ΄ όλες τις τυμπανοκρουσίες και τις προϋπαντήσεις 300 (είναι αυτός ο αριθμός και της τιμής του εισιτηρίου της, στον “Ορφέα”) δεν άφησε παρά πενιχρές και θλιβερές, σε πολλά, καλλιτεχνικές εντυπώσεις».
Στη συναυλία της Yma Sumac στη Θεσσαλονίκη
H ζωντανή εμφάνιση της Yma Sumac στο βασιλικό Θέατρο της Θεσσαλονίκης στέφθηκε από μεγάλη επιτυχία αφού λόγω της τεράστιας διαφήμισης ο κόσμος προσήλθε αθρόα. Αλλά και λόγω του κρυολογήματός της το κοινό απογοητεύτηκε γιατί περίμενε να ακούσει την ένταση και την ανεπανάληπτη φωνή της σε όλη της την έκταση και αντί αυτού άκουσε πιο συγκρατημένες ερμηνείες. Η Sumac αποθηκεύτηκε τον Ιερό λόφο της Αθήνας, την Ακρόπολη και φωτογραφήθηκε μπροστά από τον αρχαίο ναό του Ερεχθείου. Ιδιαίτερα καυστική ήταν η πένα του Μωρίς Σαλτιέλ στο Μηνιαίο δελτίο της “Τέχνης” Μακεδονικής Καλλιτεχνικής Εταιρείας “Η ΤΕΧΝΗ στη Θεσσαλονίκη”, Χρόνος Β΄, φύλλο 15, Ιούνιος 1957 (υπεύθυνος κατά τον Νόμο: Λίνος Πολίτης). Ο Μωρίς Σαλτιέλ έγραφε στα φύλλα του περιοδικού για τα μουσικά δρώμενα που γίνονταν στη συμπρωτεύουσα. Άνθρωπος με βαθιά μουσική παιδεία (είχε σπουδάσει βιολί και ανώτερα θεωρητικά με τον Σόλωνα Μιχαηλίδη). Ήταν η ψυχή του μουσικού τμήματος.
Στο τεύχος τον διαβάζουμε να γράφει:
“Απογοήτευση. Είναι το συναίσθημα που νιώσαμε όλοι ύστερ΄ από τη συναυλία της Σουμάκ. Απογοήτευση από την ίδια την καλλιτέχνιδα. Απογοήτευση για τη σύνθεση του προγράμματος. Απογοήτευση για την εκτέλεση των καλλιτεχνών. Απογοήτευση για το ξεγέλασμα του κοινού απ΄την οργανωμένη διαφήμιση.
Η Σουμάκ, η οποία φρόντισε να δημιουργηθή πολύ έντεχνα έμας θρύλος γύρω από το όνομά της, έχει μια ιδιόρρυθμη κατασκευή του φωνητικού της οργάνου, που της επιτρέπει να επεκτείνεται σε μεγαλύτερη έκταση από τις συνηθισμένες φωνές. Τη διαυγή και γλυκιά φωνή της ξέρει να την μεταχειρίζεται άριστα όταν πρόκειται να τραγουδήση ορισμένα ειδικά τραγούδια και είναι τα μόνα που μπορούν να κάνουν εντύπωση στο ακροατήριο, χωρίς βέβαια να το συγκινήσουν. Ένα τέτοιο τραγούδι ήταν “Οι μαγικές φωνές του δάσους”, το μόνο πραγματικά αξιόλογο έργο του προγράμματος. Όταν η Σουμάκ δεν τραγουδά έργα της ειδικότητάς της, το τραγούδι της χάνει όλο το ενδιαφέρον και φανερώνονται οι καλλιτεχνικές της ελλείψεις, όπως μας έδειξε με την απόδοση του “Ναπολιτάνικου τραγουδιού”.
Αν η Σουμάκ φρόντιζε να ερμηνεύη μόνο τραγούδια γνήσια λαϊκά της πατρίδας της, αντί να τραγουδά διάφορες αμφιβόλου ποιότητος διασκευές ή σύγχρονες συνθέσεις, θα μπορούσε να γίνη μια ζωντανή πρέσβειρα της λαϊκής περουβιανής μουσικής και θα ανέπτυσσε σε σοβαρό επίπεδο το λαογραφικό ενδιαφέρον. Αντί γι΄ αυτό προτίμησε την εύκολη λύση των πομπωδών διαφημίσεων, την εκμετάλλευση του μικροφώνου, με όλα τα τρυκ που επιτρέπει το μηχανικό αυτό μέσο, που τόσους τραγουδιστές ανέδειξε, και τη δημιουργία φωνητικών πυροτεχνημάτων. Αυτά όμως είναι κατάλληλα, με τη βοήθεια της ωραίας εμφανίσεώς της, για χορευτικά κέντρα (όπου ήδη εμφανίζεται με πολύ επιτυχία στην Αθήνα) και όχι βέβαια για σοβαρές καλλιτεχνικές εκδηλώσεις.
Η σύνθεση του προγράμματος, καμωμένη από τον Vivanco, ήταν ένα συνοθύλευμα από τανγκό, βαλς, Ναπολιτάνικα τραγούδια, μια διασκευή του “Clair de Lune” του Debussy, που δεν τραγουδήθηκε από καμιά ανθρώπινη φωνή, και ευτυχώς δυό τρία τραγούδια της ειδικότητας της Σουμάκ που δικαιολόγησαν την παρουσία της.
Διάφορα έργα γραμμένα για ορχήστρα παίχτηκαν από δύο ξεκούρδιστα πιάνα στα ιντερμέδια του κυρίως προγράμματος κατά τρόπο προχειρότατο από τη Λιλή και τον Αλέκο Γεωργιάδη. Ίσως αυτά τα έργα, παιγμένα από ειδικές ορχήστρες, να είχαν κάποιο ενδιαφέρον για ελαφρά χορευτική μουσική. Τη Σουμάκ συνόδευσαν ένας μικρός “θίασος ποικιλιών” από δύο τραγουδίστριες-χορεύτριες, έναν παίκτη του ινδιάνικου “τάκ-τάκ” (είδος άρπας), έναν τυμπανιστή και το συνθέτη Vivanco. Ντυμένοι με τοπικές στολές του Περού προσπάθησαν να μας δώσουν λαογραφικά στοιχεία της μουσικής και του χορού της πατρίδας των, χωρίς όμως να μπορέσουν να μας μεταδώσουν τη συγκίνηση που ασφαλώς πρέπει να έχουν οι χοροί αυτοί και η μουσική των.
Τέλος η Θεσσαλονίκη ποτέ δεν ξεγελάστηκε τόσο από τη διαφήμιση σε καλλιτεχνικό γεγονός και ποτέ δεν πλήρωσε τόσο πολλά (200 δραχμ. το εισιτήριο) για ν΄ ακούη τόσο μέτρια πράγματα”.
Η Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία “Τέχνη” ειδικότερα αποτέλεσε ένα σημαντικό κεφάλαιο πνευματικής και πολιτιστικής ζωής της Θεσσαλονίκης. Ιδρύθηκε το 1951 στη Θεσσαλονίκη, δραστηριοποιούνταν στους τομείς της Μουσικής, Θεάτρου, Τεχνών, Λογοτεχνίας κ.ά και παύτηκε από τη δικτατορία τον Νοέμβριο του 1973.. Ο Πολίτης υπήρξε ιδρυτικό μέλος της εταιρείας. Στις σελίδες του έγραψαν σημαντικές πνευματικές και ακαδημαϊκές προσωπικότητες της εποχής, όπως ο Μανόλης Ανδρόνικος, ο Πέτρος Ζάννας, ο Λίνος Πολίτης, ο Δημήτρης Μαρωνίτης και άλλοι.
Λίγο μετά την Yma Sumac η Maria Callas
Σε κάθε περίπτωση στο στόχαστρο της κριτικής βρισκόταν η επιλογή του ρεπερτορίου προκειμένου να στελεχωθεί το πρόγραμμα και λιγότερο οι αναμφισβήτητες φωνητικές της δυνατότητες που αναγνωρίζονταν και γίνονταν αποδεκτές από όλους. Πολλοί είναι αυτή που σύγκριναν την αίσθηση που έκανε η Yma Sumac όταν τραγουδούσε με αυτή που άφηνε η Maria Callas. Σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία και τις καταγραφές για τη ζωή της Yma Sumac (όπως αναφέρεται στην επίσημη σελίδα της), ανάμεσα στις μεγάλες γυναίκες τραγουδίστιες που εκτιμούσε, ξεχώριζε και θαύμαζε, ήταν και η Maria Callas.
Μάλιστα δύο μήνες περίπου μετά τις συναυλίες της Yma Sumac στην Ελλάδα και συγκεκριμένα τον Αύγουστο του 1957 η Maria Callas θα επέστρεφε στην Ελλάδα για δυο ρεσιτάλ που θα έδινε κατόπιν πρόσκλησης της κυβέρνησης του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ήταν η πρώτη φορά που η Callas ως παγκόσμια διασημότητα πλέον θα εμφανιζόταν ενώπιον του ελληνικού κοινού στο Ηρώδειο.
Εκείνη την εποχή όταν μαθεύτηκε ότι η αμοιβή της Callas για τα ρεσιτάλ άγγιζε τα 9000 δολλάρια, ποσό τεράστιο για τότε, χύθηκε πολύ μελάνι στον τύπο για να περιγράψει ένα τεράστιο οικονομικό σκάνδαλο κι ενώ η φτωχή, μεταπολεμική Ελλάδα πάλευε να σταθεί στα πόδια της. Λόγω της τρομερής πίεσης, των απειλών για βόμβα, του τεράστιου πλήθους που συγκεντώθηκε και διαμαρτυρόταν έξω από το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία» που διέμενε και μιας ξαφνικής αδιαθεσίας (βραχνάδα), τελικά η Callas ακύρωσε την προγραμματισμένη πρεμιέρα της 1ης Αυγούστου λίγες ώρες πριν την εμφάνισή της στη σκηνή του Ηρωδείου απογοητεύοντας τους θεατές.
Όμως το δεύτερο προγραμματισμένο ρεσιτάλ πραγματοποιήθηκε κανονικά στο Ηρώδειο στις 5 Αυγούστου. Συνοδευόμενη από την ορχήστρα του Φεστιβάλ Αθηνών υπό τη διεύθυνση του σπουδαίου μαέστρου της Σκάλας του Μιλάνου, Αντονίνο Βότο, η Maria Callas μαγνήτισε το κοινό, το οποίο την αποθέωσε με θερμές εκδηλώσεις. Το ρεπερτότιο περιελάμβανε τις άριες του Giuseppe Verdi: Άριες από τον «Τροβατόρε» και τη «Δύναμη του Πεπρωμένου», το «Liebestod» από τον «Τριστάνο και Ιζόλδη» του Richard Wagner, την περίφημη «σκηνή της τρέλας» από τη «Λουτσία ντι Λαμμερμούρ» του Gaetano Donizetti: (Lucia di Lammermoor) και την άρια της Οφηλίας από τον «Άμλετ» του Ambroise Thomas.
Είναι εμφανείς κάποιες ομοιότητες στις ντίβες αυτές που εμφανίστηκαν και που η μία εκτιμούσε την άλλη καλλιτεχνικά.
