Το ροζ θέλει τόλμη (της Ελένης Σβορώνου)

331

της Ελένης Σβορώνου

Mήνας υπερηφάνειας ο Ιούνιος με αφιερώματα στην ενήλικη queer λογοτεχνία αλλά και με το παιδικό εικονογραφημένο βιβλίο να διανύει τη δική του εποχή υπερηφάνειας. Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που εξοικειώνουν παιδιά και γονείς με το δικαίωμα στον προσδιορισμό φύλου αλλά και με τη ρευστότητα των ορίων ανάμεσα στα φύλα. Η προσπάθεια αυτή εγγράφεται στη γενικότερη τάση ανατροπής των στερεοτύπων για τα αγόρια και τα κορίτσια. Δεν είναι τυχαίο που το χρώμα επανέρχεται ως κυρίαρχο μοτίβο. Βασικό μήνυμα: το ροζ δεν είναι (μόνο) για κορίτσια, το μπλε δεν είναι (μόνο) για τα αγόρια.

Στη Ντουλάπα της Στέργιας Κάββαλου (εκδ. Ποταμός, 2021) ο Αναστάσης δυσφορεί με τα χρώματα του δωματίου του, μπλε ντουλάπα, μπλε τοίχοι κλπ. Δεν είναι μόνος. Θα συναντήσει, λίγα χρόνια αργότερα, τον Αργεντίνο συνομήλικο Ραμόν, κεντρικό ήρωα του Απλώς ένα χρώμα της Ana Sanfelippo (εκδ. Παπαδόπουλος, 2026). Όπως και ο Αναστάσης, έτσι και ο Ραμόν δυσφορεί με το μπλε. Φοράει τη ροζ μπλούζα της αδερφής του και καλείται να δώσει εξηγήσεις στη μικρή του φίλη που, καθόλου τυχαία, είναι μελαψή. Μα σε ποιον ανήκουν τα χρώματα, θα αναρωτηθεί ο Ραμόν και θα ταξιδέψουν μαζί με το κορίτσι στα χίλια δυο ροζ που έχει η φύση χαρίζοντάς μας ολάνθιστες κερασιές, κοράλλια, αστερίες και ροζ φλαμίνγκο. Η ομορφιά του ροζ ανήκει στον κόσμο.

Η παρέα μεγαλώνει με τον ήρωα του Αυστραλού συγγραφέα και εικονογράφου Σκοτ Στιούαρτ στο Η σκιά μου είναι ροζ (εκδ. Susaeta, 2026). Κι εδώ το μπλε στοιχειώνει το αγόρι. Η σκιά του πατέρα του είναι μπλε. Το ίδιο και του παππού και του προπάππου. Όλοι τους εικονίζονται μουστακαλήδες, μυώδεις και αγριωποί. Ο Στιούαρτ πάει μερικά βήματα παραπέρα. Δεν είναι μόνο το ροζ χρώμα που δελεάζει το μικρό αγόρι αλλά και τα κοριτσίστικα ρούχα. Θέλει να πάει σχολείο φορώντας φουστάνι. Όχι εκείνος, η σκιά του! (Έξυπνος τρόπος να αποδοθούν οι εσωτερικές συγκρούσεις.) Πώς θα αντιδράσουν τα παιδιά στο σχολείο; Ο πατέρας; Ο οποίος ελπίζει πως ο γιος του περνάει μια φάση και σύντομα θα έρθει στον ίσιο δρόμο; Δεν υπάρχει περίπτωση αυτός ο αγριωπός πατέρας να παρηγορηθεί με το ροζ φλαμίνγκο και τις ανθισμένες κερασιές! Εδώ τα πράγματα είναι δύσκολα. Και πραγματικά δε θες να είσαι στη θέση του μικρού αγοριού.

Το ροζ λοιπόν παίρνει την εκδίκησή του! Μετά από χρόνια υποτιμητικής αναφοράς στη «ροζ λογοτεχνία», στις «ροζ πριγκίπισσες» και στα ροζ συννεφάκια που είναι για τους αφελείς, το χρώμα αυτό γίνεται σύμβολο χειραφέτησης του άνδρα που επιτέλους μπορεί να ανακαλύψει, να αποδεχτεί και να γιορτάσει τη θηλυκή του φύση.

Είναι γνωστό ότι και οι άνδρες οι ίδιοι είναι θύματα της πατριαρχίας και των στερεοτύπων. Είναι λοιπόν αυτού του είδους τα παιδικά βιβλία μια αρχή απελευθέρωσης του άνδρα από τον στενό κορσέ του δυνατού, αρρενωπού, στρέιτ αρσενικού που δεν κλαίει ποτέ και δε μιλά για συναισθήματα; Τι περιλαμβάνει αυτή η θηλυκή πλευρά του αρσενικού; Τον εν δυνάμει ομοφυλόφιλο, τον εν δυνάμει δυσφορούντα με το βιολογικό φύλο του ή τον καλλιεργημένο και συνειδητοποιημένο άνδρα που δε φοβάται τη θηλυκή και ευαίσθητη πλευρά του;

Η ανατροπή των στερεοτύπων επιτυγχάνεται σε ένα πρώτο επίπεδο σε όλα αυτά τα βιβλία. Εκείνο που είναι, ίσως, πιο δύσκολο είναι το επόμενο βήμα, η ανάδειξη εναλλακτικών δρόμων για τον μελλοντικό άνδρα που θα τύχει να ταυτιστεί με το φύλο του και να είναι «στρέιτ». Εννοείται ότι όλα αυτά είναι σχετικά, το έχουμε κατανοήσει πλήρως. Αλλά μιλάμε για τις βασικές επιλογές. Η εντός πολλών εισαγωγικών κανονικότητα της ανδρικής ταυτότητας έχει ανάγκη από νέα πρότυπα, νέους δρόμους, μια άλλου είδους αυτοπεποίθηση. Το κορίτσι πρωταγωνιστεί εδώ και χρόνια στην παιδική λογοτεχνία. Έχει κλέψει την πρωτοκαθεδρία από το αγόρι στις περιπέτειες μυστηρίου, στη φάνταζι λογοτεχνία, στις βιογραφίες…Το κορίτσι μπορεί να κάνει τα πάντα, αυτό του λένε τα βιβλία και, εν μέρει, η ζωή. Το αγόρι, πάλι, λαμβάνει τα μηνύματα της εποχής. Πατριαρχία τέλος. Αλλά σε ποιον να μοιάσει τελικά αν δεν του λάχει (ή δεν επιλέξει) μια εναλλακτική ταυτότητα;

Ο Στιούαρτ φαίνεται να απαντά αριστοτεχνικά σε αυτό το ερώτημα με την ανατροπή που επιφυλάσσει για τον γιο του και τους αναγνώστες. Ας μην την αποκαλύψουμε. Ας πούμε μόνο ότι ο πατέρας καταφέρνει στο τέλος να συνδυάσει τη στιβαρή στάση του παραδοσιακού πατέρα με την αποδοχή της δικής του θηλυκής πλευράς. Ο γιος του γίνεται αφορμή για να αλλάξει και ο ίδιος. Πατέρας και γιος περνούν μια φάση επαναπροσδιορισμού και έρευνας της οικογενειακής ιστορίας. Δεν ήταν όλα μάλλον τόσο μονοδιάστατα μπλε στους παππούδες! Σε όλο αυτό το ταξίδι ο πατέρας παραμένει υποστηρικτικός, στιβαρός, δείχνει τον δρόμο αποδεχόμενος ότι κι εκείνος πρέπει να μάθει. Είναι δυνατός, όχι άκαμπτος. Οδηγεί το παιδί αφού πρώτα άκουσε και αποδέχτηκε το ερώτημα που εκείνο έθετε. Φανταζόμαστε αυτόν το πατέρα να ανακουφίζεται και ο ίδιος, να μπορεί να κατονομάσει τα συναισθήματά του, να αποδέχεται τη θλίψη του, τις ματαιώσεις και τις αποτυχίες του και να γίνεται ένα θετικό πρότυπο για τον γιο του παραμένοντας στιβαρός παρά ή και χάρη στις ρωγμές του. «Έλα γιε μου να μάθουμε μαζί. Και να χαράξουμε νέα πορεία που κι αυτή έχει τους κανόνες της, την πειθαρχία της…Η αναζήτηση κάποτε τελειώνει, αποφασίζεις και ζεις με τις συνέπειες των επιλογών σου. Αναλαμβάνουμε την ευθύνη του εαυτού μας. Και βγαίνουμε στον κόσμο να συμπορευτούμε μαζί του.» Αυτά μπορεί να ακούσει κανείς στην εικόνα αυτού του πατέρα που τόσο επιδέξια φιλοτεχνεί ο πολυβραβευμένος και πολυδιαβασμένος Σκοτ Στιούαρτ.

Το «δίδυμο» βιβλίο του για την κοριτσίστικη μπλε σκιά, Η σκιά μου είναι μπλε, είναι αντίστοιχης φιλοσοφίας αλλά σαφώς πιο αδύναμο. Γιατί; Ενδεχομένως για τον λόγο που αναφέρθηκε παραπάνω. Τα κορίτσια έχουν ήδη τις αφηγήσεις τους για τις χειραφετημένες, εναλλακτικές εκδοχές τους. Έχουν φορέσει παντελόνια εδώ και χρόνια. Προφανώς έχουμε δρόμο ακόμη για την εξάλειψη των διακρίσεων ανάμεσα στα (παραδοσιακά δυο) φύλα, αλλά η αρσενική πλευρά του κοριτσιού φαίνεται να σκανδαλίζει λιγότερο από τη ροζ του αγοριού.

INFO

Στέργια Κάββαλου