γράφου η Έρη Σταυροπούλου και η Χρυσάνθη Κουτσιβίτη (*)
Συνομίλησε ο Παπαδιαμάντης με τον συνομήλικό του πατέρα της Ψυχανάλυσης Σίγκμουντ Φρόυντ; Πνίγηκε η Ακριβούλα, ηρωίδα στο «Μυρολόγι της φώκιας» ή μήπως παντρεύτηκε το βοσκόπουλο που την έσωσε; Άξιζε τη συγνώμη της κόρης του ο πατέρας της στο διήγημα «Η στοιχειωμένη καμάρα»; Ξέρετε να χορεύετε το ομώνυμο τραγούδι που γνώριζε και ο Παπαδιαμάντης;
Αυτά και πολλά άλλα διαβάσαμε, ακούσαμε και μάθαμε από τα έργα των μαθητών και μαθητριών που έλαβαν μέρος στον Μαθητικό Διαγωνισμό για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.
Η θλιβερή πραγματικότητα μας δείχνει ότι όταν τα ΜΜΕ, έντυπα, οπτικοακουστικά και διαδικτυακά, ασχολούνται με την εκπαίδευση ή ακόμη κι όταν ακούμε για το ίδιο θέμα απόψεις από γονείς, εκπαιδευτικούς, μαθητές και μαθήτριες, οι περισσότερες ειδήσεις/πληροφορίες είναι δυσάρεστες αν όχι θλιβερές: κουρασμένοι δάσκαλοι, απείθαρχα αλλά και απογοητευμένα παιδιά, ανήσυχοι γονείς. Όση δόση υπερβολής κι αν υπάρχει στα όσα μεταδίδονται, είναι φανερό ότι τα πράγματα δεν κυλούν ομαλά ή ακόμη ότι σε κάποιες περιπτώσεις η κατάσταση έχει ξεφύγει εντελώς.
Το θέμα της παιδείας είναι βέβαια τεράστιο και δεν λύνεται με ένα άρθρο ούτε πρόκειται να λυθεί εύκολα, αν μάλιστα δεν ξεκαθαριστούν οι στόχοι της εκπαίδευσης: τι θέλουμε να μαθαίνουν οι μαθητές και οι μαθήτριες και ποιες δεξιότητες να αποκτούν, και επιπλέον αν δεν λάβουμε υπόψη τις ανάγκες και τις μαθησιακές δυνατότητες των παιδιών που απαρτίζουν το σύνολο των εκπαιδευόμενων μιας τάξης, συχνά πολυπολιτισμικής. Εδώ ο λόγος μας δεν αφορά καν τις εξετάσεις, ένα κεφάλαιο που προκαλεί αγωνία στους μαθητές αλλά και στους γονείς και ποικίλες συζητήσεις για τη χρησιμότητά τους αφενός και τα προβλήματα που δημιουργούν αφετέρου. Ωστόσο, εστιάζοντας την προσοχή μας στα στοιχεία που καθιστούν την εικόνα αρνητική, παραβλέπουμε αρκετά πολύ ενθαρρυντικά παραδείγματα, που όλα σχετίζονται με επιτυχημένες δραστηριότητες στο σχολείο από μαθητές και μαθήτριες με τη βοήθεια εμπνευσμένων δασκάλων και καθηγητών. Πάντα όμως το καλό έχει μικρότερη προβολή.
Έχοντας, λοιπόν, μαζί με την κ. Κουτσιβίτη, πέρα από το μεγάλο ενδιαφέρον και την ανησυχία μας για την εκπαίδευση, που υπηρετήσαμε και οι δύο από διαφορετικούς χώρους, και με την ελπίδα ότι εκδηλώσεις που αφορούν τα μαθήματα αλλά δεν σχετίζονται με τη διδακτέα ύλη και τις εξετάσεις, μπορεί να προκαλέσουν το ενδιαφέρον των μαθητών, αποφασίσαμε να οργανώσουμε έναν μαθητικό διαγωνισμό με θέμα τον Παπαδιαμάντη, συγγραφέα σημαντικότατο, που υπάρχει στα Νεοελληνικά Αναγνώσματα αλλά, όπως είναι γνωστό, θεωρείται δύσκολος κυρίως λόγω της γλώσσας που χρησιμοποιεί. Μας ενθάρρυνε και η περσινή μεγάλη επιτυχία του ποιητικού διαγωνισμού που είχαμε ετοιμάσει για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης (βλ. εφημ. Τα Νέα, 27.3.2025 https://www.tanea.gr/2025/03/28/greece/zoume-sto-keno-ton-lekseon-online/) Και οι δύο εκδηλώσεις απευθύνονταν στους μαθητές και τις μαθήτριες των Δημοσίων Γυμνασίων και Λυκείων όλων των τάξεων της περιοχής Αχαρνών, Αρτέμιδας και Σπάτων, όπου η κ. Κουτσιβίτη είναι Σύμβουλος Εκπαίδευσης Φιλολόγων. Αναμφισβήτητα θα επιθυμούσαμε ο διαγωνισμός να απευθυνόταν σε πολύ περισσότερα σχολεία, ίσως να ήταν και πανελλήνιος, αλλά η οργάνωση ενός τέτοιου σχεδίου απαιτεί μακρόχρονο προγραμματισμό και μια πολυπληθή ομάδα εργασίας.
Το θέμα του λογοτεχνικού διαγωνισμού ήταν: «Εμπνέομαι από τη ζωή και το έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη». Το θέμα μας ήταν γενικό και αρκετά ελεύθερο, όπως ευρείς ήταν οι στόχοι μας: να ενισχυθεί η αγάπη των μαθητών/τριών για τη Λογοτεχνία, να γνωρίσουν καλύτερα το έργο αυτού του σπουδαίου συγγραφέα, να αντιληφθούν την ιστορική και ανθρωπολογική σημασία έργων που γράφτηκαν πριν από έναν αιώνα και να επιχειρήσουν συγκρίσεις με το σήμερα, να συνειδητοποιήσουν ότι η ανθρώπινη ύπαρξη παραμένει ίδια μέσα στη μακροδομή του χρόνου, αλλά αλλάζει μορφές ανάλογα με τις κοινωνικές επιδράσεις, να έρθουν σε επαφή με ξεχασμένες λέξεις και έναν γλωσσικό πλούτο που μπορούν να αντιληφθούν μέσα από τη σύνδεση με τη μακραίωνη παράδοση της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού πολιτισμού, να καλλιεργήσουν τις γλωσσικές τους δεξιότητες και την κριτική σκέψη. Ουσιαστικά θέλαμε να δοθεί βήμα για την αυτοέκφραση των νέων σε σκέψεις, ιδέες, εμπειρίες και συναισθήματα με αφορμή και όχημα ιστορίες του κυρ Αλέξανδρου.
Τα αποτελέσματα μας εξέπληξαν με την πρωτοτυπία και τον πλούτο των προσεγγίσεων στο παπαδιαμαντικό έργο, την άψογη εκτέλεση των εργασιών, τα νέα στοιχεία που οι διαγωνιζόμενοι /ες ενδιαφέρθηκαν να φέρουν στο φως, αλλά και με το κέφι, τις νεανικές ματιές, τις ανανεωτικές και θαρραλέες απόψεις. Αναμφισβήτητα καθηγητές και καθηγήτριες τους είχαν ουσιαστικό ρόλο στην καθοδήγηση των μαθητών αλλά το τελικό αποτέλεσμα αντικατόπτριζε πολύ καθαρά τις ιδέες και τις προτάσεις των διαγωνιζόμενων πάνω στο θέμα.
Συνολικά έλαβαν μέρος 6 ΓΥΜΝΑΣΙΑ με 53 έργα (ατομικά και ομαδικά) στα οποία συμμετείχαν 143 μαθητές/τριες και 6 ΛΥΚΕΙΑ με 60 έργα (ατομικά και ομαδικά) στα οποία συμμετείχαν αντίστοιχα 105 μαθητές/τριες.
27 εκπαιδευτικοί Γυμνασίου και Λυκείου έχοντας στη διάθεσή τους τρεις περίπου μήνες, εργάστηκαν πάνω στα ακόλουθα έργα: Φόνισσα, «Εξοχική Λαμπρή», «Το μυρολόγι της φώκιας», «Παιδική Πασχαλιά», «Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη», «Έρημο μνήμα», «Οι δύο δράκοι», «Τ’ Αστεράκι», «Όνειρο στο κύμα», «Το χριστόψωμο», «Τα Πτερόεντα δώρα», «Η Σταχομαζώχτρα», «Ο Αμερικάνος», «Η στοιχειωμένη καμάρα», «Χωρίς στεφάνι», «Ο ξεπεσμένος Δερβίσης», «Υπό την Βασιλικήν Δρυν».
Επιπλέον χρησιμοποίησαν επιβοηθητικά τον πλήρως ενημερωμένο ιστότοπο papadiamantis.net της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών, που περιέχει εκτός από το έργο του Σκιαθίτη, μελέτες και άλλο χρήσιμο υλικό για την προσέγγιση της δημιουργίας του:
Οι εργασίες των διαγωνιζόμενων ανήκαν σε διάφορα είδη: δημιουργική γραφή (ποίηση και πεζογραφία), ψηφιακή αφήγηση, χαϊκού, ζωγραφική, ιστολόγιο, podcast, comic και graphic novel, αφήγηση και ταυτόχρονη μεταγραφή στη νοηματική γλώσσα, τραγούδι και χορός σε βίντεο, παρουσίαση power point, μεταγραφή στη σημερινή καθομιλουμένη διηγημάτων. Είναι αξιοσημείωτο ότι όλες οι εργασίες ήταν επιμελημένες, ακριβείς, πλούσιες σε στοιχεία για τη ζωή και το έργο του Σκιαθίτη. Επιπλέον, αρκετοί μαθητές/τριες στις εργασίες τους ενδιαφέρθηκαν να δώσουν μια χαρούμενη εκδοχή αντί για το θλιβερό τέλος διηγημάτων, όπως τα «Το χριστόψωμο» και «Το μυρολόγι της φώκιας». Άψογες τεχνικά και αισθητικά ήταν οι εργασίες που απαιτούσαν προωθημένες χρήσεις ηλεκτρονικών τεχνικών, γεγονός που φανερώνει τη μεγάλη εξοικείωση των νέων με τους υπολογιστές όχι μόνο για προσωπική χρήση αλλά και για καλλιτεχνικές δημιουργίες. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των εκπαιδευτικών ο διαγωνισμός έδωσε τη δυνατότητα να ασχοληθούν όλα τα παιδιά με τις δημιουργίες ανεξάρτητα από τις επιδόσεις τους και τη βαθμολογία τους, καθώς υπήρχε χώρος και για τον μαθητή/τρια που γράφει καλά, αλλά και για τον μαθητή/τρια που ζωγραφίζει ή που είναι καλός/ή στους υπολογιστές. Δόθηκε δε η ευκαιρία της συνεργασίας ολόκληρων τμημάτων που, αφού διδάχθηκαν το κείμενο, κατόπιν δημιούργησαν συνεργατικά.
Δίνουμε εδώ μερικά ενδεικτικά παραδείγματα από τα έργα που βραβεύτηκαν: τον εξαιρετικό σύντομο διάλογο ανάμεσα στον Παπαδιαμάντη και τον Φρόυντ για τον διαφορετικό τρόπο της προσέγγισης της ανθρώπινης ψυχής από τη λογοτεχνία και την ψυχανάλυση ̶ το πλούσιο σε πληροφορίες blog για τον Παπαδιαμάντη ̶ το θαυμάσιο graphic novel «Το Χριστόψωμο» και την καλλιτεχνική ψηφιακή αφήγηση «Η Σταχομαζώχτρα» ̶ τις ευαίσθητες και διεισδυτικές προσεγγίσεις σε δύσκολα θέματα, όπως η συγνώμη («Η στοιχειωμένη καμάρα») και ο φόνος («Η Σταχομαζώχτρα»), που συνδυάζεται με τον προβληματισμό για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, σύγχρονη και παλαιότερη, τη μεταφορά του διλήμματος και της κατάληξης του νεαρού ήρωα στο «Όνειρο στο κύμα» στη σύγχρονη εποχή, σε ένα διαχρονικό ταξίδι επιθυμίας και συνείδησης ̶ την πρωτότυπη ολοκληρωμένη εργασία για το «Μυρολόγι της φώκιας», όπου εκτός από την ερμηνευτική προσέγγιση και τη μεταγραφή στη δημοτική, προτείνεται και η αναδιαμόρφωση της ιστορίας σε ιστορία χαράς και ελπίδας, που ολοκληρώνεται με το «Τραγούδι της φώκιας»:
Αυτή ήταν η ιστορία της γριάς Λούκαινας
και της εγγονής της, της Ακριβούλας.
θα παντρευτεί τον μικρό βοσκό,
με φύκια για στεφάνια
και κοχύλια για προίκα.
Κι η γριά συνεχίζει να χαίρεται
τα παιδιά και τα εγγόνια της,
σαν να μην έχουν ποτέ τέλος
οι ομορφιές και οι χαρές του κόσμου. (ΕΝΕΕΓΥΛ ΛΥΚΕΙΟ Αχαρνών).
Τα αποτελέσματα του διαγωνισμού ξεπέρασαν τις προσδοκίες μας και έδειξαν ότι με την κατάλληλη καθοδήγηση το έργο του Παπαδιαμάντη έγινε όχι μόνο προσιτό αλλά και ενδιαφέρον και ικανό να εμπνεύσει μαθητές και μαθήτριες όλων των ηλικιών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Οι δύο κριτικές Επιτροπές (για το Γυμνάσιο και το Λύκειο) αντιμετώπισαν μεγάλη δυσκολία για την επιλογή των καλύτερων έργων ανάμεσα σε πολλά αξιόλογα και έτσι δόθηκαν ισότιμα βραβεία χωρίς αξιολογική διαβάθμιση αλλά ανά είδος. Οι Εκδόσεις Σοκόλη προσέφεραν τα βιβλία που δωρίστηκαν στους βραβευμένους/ες,
Φυσικά η ωραιότερη ώρα του διαγωνισμού ήταν η γιορτή της βράβευσης (8.5.2026) στην Aula της Φιλοσοφικής Σχολής στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου (με την αιγίδα του Τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ). Με την παρουσία περισσότερων από τετρακόσιων μαθητών και μαθητριών, οι βραβευμένοι/ες μίλησαν για την προσπάθειά τους και έδειξαν τη δουλειά τους. Δεν έκρυψαν τις δυσκολίες τους, τα σημεία που δεν κατανοούσαν αρχικά, την ανάγκη να κάνουν αρκετές πρόβες για να διαβάσουν με άνεση το παπαδιαμαντικό κείμενο στα podcasts, την έρευνα, τους προβληματισμούς τους. Συγκινητικές ήταν και οι στιγμές με μαθητές και μαθήτριες που χρειάστηκαν να ξεπεράσουν το τρακ τους και να σταθούν με άνεση μπροστά στο μεγάλο κοινό της Aula, μιλώντας από μικροφώνου. Η γιορτή έκλεισε με τον σκιαθίτικο χορό της «Στοιχειωμένης καμάρας».
Τελειώνοντας παραθέτουμε ένα χάικου από τη σχετική βραβευμένη εργασία, γιατί αποτυπώνει με ακρίβεια πώς αντιμετωπίστηκε ο Παπαδιαμάντης από τους μαθητές/τριες:
Κυρ Αλέξανδρε
Μίλησες στην καρδιά μας
Μας συγκίνησες
(9ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΧΑΡΝΩΝ)
(*) Η Έρη Σταυροπούλου είναι ομ. Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολολογίας ΕΚΠΑ (Πρόεδρος της Εταιρειας Παπαδιαμαντικών Σπουρών) και η Δρ. Χρυσάνθη Κουτσιβίτη είναι Σύμβουλος Εκπαίδευσης Φιλολόγων 4ης Θέσης Ανατολικής Αττικής
