γράφει ο Δημήτρης Ελέας – (Ν.Υόρκη, *)
Μαθαίνω για τον θάνατό του στο σπίτι μου, 3.500 μίλια μακριά από το Παρίσι.
Για να μιλήσουμε για τον Γαλλοεβραίο Εντγκάρ Μορέν (Edgar Morin), θα ήταν καλό να πάμε λίγο πίσω στον χρόνο. Το νήμα που ξεκίνησε από την Ισπανία –τη Δύση…– του 15ου αιώνα, ξετυλίχθηκε και πήγε προς ανατολάς, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, τη Θεσσαλονίκη (Salonica) με τα κυρίαρχα ελληνικά στοιχεία, όπου γεννήθηκε ο πατέρας του, ο Vidal Nahoum, το 1894, και από εκεί το νήμα του Σεφαραδίτη μετανάστη ταξίδεψε στη Μασαλία –πίσω στη Δύση δηλαδή…– τα χρόνια 1916-19, και έκτοτε στο Παρίσι, όπου και γεννήθηκε ο Edgar Nahoum (Ναούμ, που στην Αντίσταση θα το αλλάξει σε Μορέν) το 1921, –έχασε τη μητέρα του, Luna Beressi, σε νεαρή ηλικία…– και μόλις τώρα το πολύτιμο αυτό νήμα κόπηκε. Έσπασε.
Αυτή η πορεία νοήματος, σκέψης, βίου δεν είναι τυχαία. Εμπεριέχει αυτό που θα αποκαλούσα και εβραϊκή πνευματική λάμψη (Jewish brilliance). Κάτι που ένιωσα πριν λίγες ημέρες όταν διάβαζα με μεγάλο ενδιαφέρον τη συνέντευξη της Ruth R. Wisse στην Wall Street Journal. Η ευφυΐα να ξεπετάγεται από τις προτάσεις σαν να δένεται ατσάλι, και να είναι ικανή να αποστάζει βιβλία, ολόκληρες βιβλιοθήκες ή περιόδους της ιστορίας σε μία και μόνη, κοφτερή σαν ξυράφι φράση.
Στην πορεία αυτή, ή σωστότερα, στα 104 της τελευταία χρόνια, όπως θα πει ο ίδιος, η θρησκεία ήρθε σε δεύτερο ρόλο, τον πρώτο ρόλο τον πήρε η γαστρονομία, ίσως και το καλό κρασί θα προσθέταμε εμείς. Στην πόλη με το μεγαλύτερο δεσποτικό Α του κόσμου, –τόπος αξιοπρόσεκτης αισθητικής που προϋπήρξε ως φαντασία, γιατί η φαντασία παρεμβαίνει συνεχώς…–, ασχολήθηκε ο ίδιος με πάρα πολλά: σκέψη, παρατήρηση, συζήτηση, αποτύπωση της σκέψης πάνω σε χαρτί, εφημερίδες, περιοδικά, βιβλία. Θα συγγράψει άρθρα και ουκ ολίγα βιβλία. Το τελευταίο του βιβλίο εκδόθηκε πέρυσι, Y a–t–il des leçons de l‘histoire ? (Are there lessons from History?).
Θα αγαπήσει –εκτός της γαστρονομίας που υπονοείται…– τη γαλλική κουλτούρα και φινέτσα, τα μεταξωτά φουλάρια με ζεστά χρώματα και θα αναπτύξει αδυναμία στα καπέλα και τους μπερέδες, όπως ο Ρέμπραντ. Είχε μια έμφυτη ευγένεια που έχουν οι λόγιοι.
Θα σμιλέψει δυνατές φιλίες. Θα συναντηθεί με άλλους «τρανούς» στοχαστές και συγγραφείς. Από τη Marguerite Duras μέχρι τον Martin Heidegger, τον Roland Barthes, τον Claude Lefort, και, από τον Κώστα Άξελο, τον Jean-Paul Sartre, τον Maurice Merleau-Ponty, μέχρι και τον Jean Baudrillard. Με κάποιους θα συγγράψει άρθρα και βιβλία για τον Μάη του ’68. Για έναν φίλο του που πέθανε το 1997 θα γράψει στη Le Monde τη νεκρολογία με τίτλο «Un titan de l’esprit».
Μια φιλοσοφία ζωής: ο Έρως νικά τον Θάνατο! Στο έργο του αναδύθηκε σιγά-σιγά η οπτική της σύνθετης σκέψης (pensée complexe, complex thought), που κορυφώθηκε στο μεγάλο πνευματικό του έργο, τη Μέθοδο (La Méthode), το πολύτομο εγχείρημά του για την κατανόηση τού ανθρώπου και της κοινωνικής πραγματικότητας. Έδωσε σημαντική προσοχή στις παραστατικές τέχνες και ιδίως τον κινηματογράφο. Σε βιβλίο του που εκδόθηκε όταν ήταν 101 ετών, θα ανησυχήσει πολύ, γιατί, υποβαθμίζοντας το περιβάλλον του πλανήτη, υποβαθμίζουμε τη ζωή μας και την κοινωνία. Τα λόγια του ήταν σημαντικά. (Όπως του Sir David Attenborough που πριν λίγο καιρό γιόρτασε τα 100 του γενέθλια.)
Θα πει για τους διανοούμενους ο ίδιος κάτι σωστό: «Η σφαίρα των διανοουμένων ορίζεται από μια διπλή και αντιφατική δραστηριότητα: α. την παραγωγή μύθων και ιδεολογιών με πολιτιστική, κοινωνική και πολιτική λειτουργία, και β. την κριτική των μύθων και των ιδεολογιών».
Αυτό που συχνά χαρακτηρίζω «το εκκεντρικό-ερωτικό στοιχείο» και επίσης «ο ρόλος της προσωπικότητας στην ιστορία» και ο Μορέν είναι ένα έξοχο παράδειγμα για αυτά τα δύο. Ήταν παθιασμένος, δυναμικός και ενέπνεε τους άλλους. Ήταν ένας άνθρωπος-διανοούμενος με dignity. (Είναι η λέξη dignity, που συναντάται 100 φορές στο ‘Magnifica Ηumanitas’ του Pope Leo XIV.)
Διάβασα τον Εντγκάρ Μορέν από μικρή ηλικία στην Αθήνα, και πρώτα πάντα μέσα από τις εφημερίδες Τα Νέα, Το Βήμα και την Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία. Πάντα έκοβα και κρατούσα τα κομμάτια. Στις πόλεις που βρέθηκα με τα χρόνια, όπως το Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη, από καιρό σε καιρό έπεφτα πάνω στο όνομά του. Οι περίπου 38.000 ημέρες της πολύπλοκης ζωής του έχουν αφήσει πίσω μια σπουδαία παρακαταθήκη για αγώνα. Αιωνία του η μνήμη…
(*) O Δημήτρης Ελέας είναι πολιτικός επιστήμονας, συγγραφέας και ερευνητής που ζει στη Νέα Υόρκη. Τελευταίο του βιβλίο είναι το «Όταν χάθηκε ο Σαίξπηρ, 1585-1592» (Εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα 2025).
