του Θανάση Μήνα
«Oι νεκροί είναι αόρατοι, δεν απουσιάζουν» (Άγιος Αυγουστίνος)
Ο καθρέφτης και το φως είναι το τελευταίο μυθιστόρημα της τριλογίας της Χίλαρι Μαντέλ (*) με επίκεντρο τη ζωή και τη δράση του Τόμας Κρόμγουελ, γιου σιδηρουργού από το Πάτνεϊ, ο οποίος έγινε το δεξί χέρι του Ερρίκου Η΄ και ο αρχιτέκτονας μεγάλου μέρους της πολιτικής των Τυδώρ. Καλύπτει την περίοδο 1536-1540. Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται από μια επιτίμηση του Κρόμγουελ προς το πρόσωπο του βασιλιά: «Η Μεγαλειότητά Σας είναι ο μόνος πρίγκιπας. Ο καθρέφτης και το φως των άλλων βασιλιάδων».
Φαντάσματα
Ο Τόμας Κρόμγουελ έχει σταθεροποιηθεί στη θέση του καγκελάριου και Λόρδου Σφραγιδοφύλακα, γεγονός που τον καθιστά τον ισχυρότερο -έστω και παρασκηνιακά- άντρα του βασιλείου μετά τον Ερρίκο Η’. Τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματα της σειράς, το Wolf Hall και το Bring Up the Bodies (Γεράκια) παρουσίασαν τις βίαια ανταγωνιστικές και αντίρροπες δυνάμεις στην αυλή του Ερρίκου Η΄∙ σύζυγοι και καγκελάριοι μπορούσαν να χάσουν το κεφάλι τους από την ιδιοτροπία του μονάρχη.
Ο Κρόμγουελ δείχνει να πατάει γερά, όμως στοιχειώνεται περισσότερο από ποτέ από το παρελθόν του. Η αφήγηση περιστασιακά καταλήγει σε μακροσκελείς εσωτερικούς μονολόγους αναπόλησης και αυτοκριτικής: για τον πατέρα του, για το «αγόρι-χέλι» που σκότωσε σε έναν καβγά στην παιδική του ηλικία, για τα φαντάσματα των ανθρώπων των οποίων τον θάνατο προκάλεσε: της βασίλισσας Άννα Μπολίν, του άλλοτε προστάτη του καρδινάλιου Γούλσι και του λόγιου καγκελάριου Τόμας Μορ (οι ιστορίες τους αποτελούν τα κύρια θέματα των δύο πρώτων βιβλίων της σειράς). Οι προτάσεις της Μαντέλ ξεδιπλώνονται πλούσια. Τα στριφογυριστά, παραμορφωμένα από όνειρα αποσπάσματά της είναι μια απόλαυση να τα διαβάζεις, αλλά ταυτόχρονα, παγιδεύεσαι.
Ο ίδιος ο Κρόμγουελ είναι ένα ιστορικό φάντασμα για εμάς τους αναγνώστες, υπό την έννοια ότι γνωρίζουμε την ιστορία του∙ γνωρίζουμε εξαρχής τη μοίρα του. Καθώς ο Κρόμγουελ κάθεται στην άνετη οικία του στο Όστον Φράιαρς και κάνει τους πολιτικούς σχεδιασμούς του, ότι ο βασιλιάς θα συναντήσει την Άννα της Κλέβης, την τέταρτη σύζυγό του, στο Μπλάκχιθ, θα την οδηγήσει στο παλάτι του Γκρίνουιτς και θα την παντρευτεί μέχρι τη Δωδέκατη Νύχτα, γνωρίζουμε εξαρχής ότι η πρόγνωση του Κρόμγουελ δεν θα σταθεί ικανή για να αποτρέψει τη δική του πτώση. Ένας αστάθμητος παράγοντας, η ξαφνική, σύντομη εμφάνιση ενός κοριτσιού ονόματι Κάθριν Χάουαρντ, η οποία θα ξεσηκώσει τον επιρρεπή Ερρίκο, θα ανατρέψει και τα σχέδιά του για γάμο. Η επιθυμία του Κρόμγουελ να σφυρηλατήσει μια πολιτική συμμαχία με τα γερμανικά προτεσταντικά κράτη μέσω ενός γάμου με την Άννα, δημιουργώντας έτσι ένα εναλλακτικό μπλοκ εξουσίας στην Ευρώπη, αποδεικνύει την πτώση του. Ο Ερρίκος αντιπαθεί τη νύφη του, αν και η Μαντέλ αμφισβητεί την επικρατούσα άποψη ότι αυτό οφειλόταν στο ότι η Άννα δεν ήταν ελκυστική. Στη δική της εκδοχή, η απρόσεκτη αντίδραση της νεαρής γυναίκας στην πρησμένη, γερασμένη εμφάνιση του Ερρίκου είναι αυτή που πληγώνει την υπερηφάνεια του βασιλιά και τον στρέφει εναντίον της. Αναπόφευκτα, η ευθύνη πέφτει στον Κρόμγουελ. Αυτοί που έως τότε συνωμοτούσανε στις σκιές κατά του καγκελαρίου, θα συσπειρωθούν εναντίον του υπό τον ευγενή Στίβεν Γκάρντινερ και τον Δούκα του Νόρφολκ και τελικά θα τον εξοντώσουν. Η τελευταία σκηνή του μυθιστορήματος αποτελεί το πιο εκπληκτικό επίτευγμα της τριλογίας, καθώς όλη η δύναμη του κρατικού μηχανισμού που έχει μηχανευτεί ο Τόμας Κρόμγουελ στρέφεται εναντίον του και, όπως πάντα ξέραμε ότι θα συνέβαινε, καταλήγει κάτω την κοφτερή σπάθα του δημίου. Η ολισθηρότητα της αλήθειας, για τόσο καιρό το μεγαλύτερο όπλο του Κρόμγουελ, έγινε τελικά ο εχθρός του.
Στη σκιά του βασιλιά
Δεν υπάρχει τίποτα το συναισθηματικό στο τέλος του Κρόμγουελ, μόνο η πιο καταστροφική ανθρώπινη φύση. Παρά τις αναταραχές, τις εξεγέρσεις και τις εκτελέσεις της τελευταίας δεκαετίας, παρά το έργο και τις μεταρρυθμίσεις του Κρόμγουελ, τίποτα ουσιαστικό δεν φαίνεται να έχει αλλάξει τη στιγμή της εκτέλεσής του. Ο βασιλιάς εξακολουθεί να είναι ο βασιλιάς, σκοτώνοντας και παντρεύοντας όποιον/όποια θέλει. Οι αιρετικοί εξακολουθούν να καίγονται, τώρα επειδή προσκολλώνται πολύ αυστηρά στο καθολικό δόγμα, καθώς και επειδή απομακρύνονται πολύ από αυτό. Ο κόσμος εξακολουθεί να κινείται υπό τις εντολές σκιωδών ανδρών, σκυμμένων πάνω από τις πένες και τα μελανοδοχεία τους.
Στον Καθρέφτη και το φως, ο Κρόμγουελ κάνει το επικίνδυνο λάθος να γυρίζει την πλάτη του στον βασιλιά, τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά. Σε όλη την τριλογία, η Μαντέλ κρατάει σε μεγάλο βαθμό τον Ερρίκο στις σκιές. Οι σκηνές του στα δύο πρώτα μυθιστορήματα είναι σύντομες και σπάνιες, αλλά η παρουσία του είναι πάντα αισθητή. Οι περισσότερες συζητήσεις στο μυθιστόρημα αναπόφευκτα επιστρέφουν στο θέμα του βασιλιά: τις επιθυμίες, τις ιδιοτροπίες και τις διαθέσεις του. Τον βλέπουμε περισσότερο στον Καθρέφτη και το φως, και η Μαντέλ τον παρουσιάζει ως ένα μείγμα αντιφάσεων. Ταλαντεύεται ανάμεσα στη σοβαρότητα και τον παιδικό ενθουσιασμό, το χιούμορ και την ξαφνική οργή, τη μετάνοια και τον απόλυτο εγωισμό, την αφηρημάδα και την ξαφνική, υπολογιστική οξυδέρκεια. Στα Γεράκια, ο Κρόμγουελ σκεφτόταν να γράψει ένα βιβλίο για τον βασιλιά του. Στον Καθρέφτη και το φως αρχίζει να εργάζεται στο «Βιβλίο του Ερρίκου».
Τελικά, η τάση προς τον εκσυγχρονισμό που αντιπροσωπεύει ο Κρόμγουελ σε αυτή την τριλογία είναι ασυμβίβαστη με τον απόλυτο μονάρχη που υπηρετεί. Για έναν ηγεμόνα όπως ο Ερρίκος δεν μπορεί ποτέ να υπάρξει μεγαλύτερο καλό από το δικό του καλό. Η ευτυχία του και η ευτυχία της Αγγλίας είναι αχώριστες. Ο Κρόμγουελ ανέρχεται στην υπηρεσία του βασιλιά επειδή είναι προοδευτικός, αλλά αυτές οι ιδιότητες τον οδηγούν αναπόφευκτα από την ιδέα να υπηρετεί τον μονάρχη του στην ιδέα να υπηρετεί το κράτος του. Όταν ο βασιλιάς αρχίζει να αστειεύεται επανειλημμένα για το ότι «κυβερνάται» από τον Κρόμγουελ, ο κίνδυνος είναι εμφανής.
Πραγματισμός vs ιδεαλισμός
Η Μαντέλ ευθυγραμμίζει τον αναγνώστη της στενά με τον Κρόμγουελ και, προς τιμήν της, είναι συχνά πρόθυμη να εξετάσει τη βιαιότητα των πράξεων και των πολιτικών του. Οι συμπάθειές της είναι σαφώς προς τον προσγειωμένο πραγματισμό του Κρόμγουελ έναντι του θρησκευτικού ασκητισμού που αντιπροσωπεύει ο Τόμας Μορ. Παρ’ όλα αυτά, η ιστορική έρευνα έχει δείξει ότι ο Κρόμγουελ ήταν υπεύθυνος για αξιοσημείωτη διαφθορά στα δικαστήρια της Αγγλίας. Η αυστηρή και άκαμπτη επιμονή του Τόμας Μορ, συγγραφέα της περίφημης Ουτοπίας, στο κράτος δικαίου αντιμετωπίζεται μέσα από τα μάτια του Κρόμγουελ με περιφρόνηση. Μπορεί δικαίως να μας αποτροπιάζουν οι θανατώσεις των αιρετικών στην πυρά από τον Μορ κατά τη διάρκεια της θητείας του ως καγκελάριου, αλλά και ο Κρόμγουελ εκδίωξε τους καθολικούς που αντιστάθηκαν με τον ίδιο ζήλο. Η Μαντέλ παρουσιάζει αυτές τις διώξεις ως πράξεις πολιτικής σκοπιμότητας, σε αντίθεση με τον δογματισμό του Μορ.
Ζώντας στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής για δέκα χρόνια, στην κόψη του ξυραφιού μεταξύ του Μεσαίωνα και της πρώιμης νεωτερικότητας, ο Τόμας Κρόμγουελ ίσως να μπορούσε να οραματιστεί μια καλύτερη εποχή που θα ερχόταν. Ένας αναγνώστης αυτής της σκληρής, λαμπρής σειράς μυθιστορημάτων μπορεί τώρα να είναι λίγο πιο σκεπτικός. Η αψίδα του ηθικού σύμπαντος είναι μεγάλη στην τριλογία της Μάντελ, αλλά κλίνει περισσότερο προς την ειρωνεία παρά προς τη δικαιοσύνη. Παρά την απουσία του λαμπερού πνεύματος της Άννας Μπολίν, το μυθιστόρημα είναι γεμάτο με ειρωνική κωμωδία.
Το πνεύμα της εποχής
Δεν είναι η αφήγηση των γεγονότων εν είδη ιστορικού σασπένς, όσο η αναπαράσταση της εποχής που αποτελεί τον πραγματικό θρίαμβο της Μαντέλ. Κυρίως, η εκπληκτική χρήση της γλώσσας, σε όλες τις πιθανές της εκφάνσεις, από τις πιο λαϊκότροπες ως τις πιο λόγιες και ποιητικές. Η τοιχογραφία της εποχής που σχηματίζεται είναι εντυπωσιακά λεπτοδουλεμένη, το ίδιο και η σημειολογία. Πίσω από τους διαλόγους, στο συγκείμενο, στις περιγραφές του βιβλίου, ζωντανεύει μια ολόκληρη εποχή – η εποχή που αρχίζει να κλονίζεται η παντοδυναμία των αριστοκρατών και να αναδύεται η ισχύς των βιοτεχνών και των εμπόρων, που θα καθοδηγήσουν την επανάσταση ενός άλλου Κρόμγουελ εκατό περίπου χρόνια μετά. Η εμμονή της Μαντέλ στις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητες προσιδιάζει στα πιο απαιτητικά έργα κοινωνική ιστορίας σαν την Συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης του EP Thompson ή τη Μεσαιωνική Ευρώπη του Chris Whickhmam. Λες και όλος ο πλούτος του κόσμου της Αγγλίας κρύβεται μέσα στις σελίδες του βιβλίου. Η Μαντέλ δεν αναπαράγει απλώς τα λόγια ποιητών και διανοούμενων της εποχής, όπως του Ουίλιαμ Τίντεϊλ, του Μακιαβέλι, του Τσόσερ και του Τόμας Ουάιατ, αλλά και σε τραβά να ζήσεις στον κόσμο τους
Το καστ των χαρακτήρων είναι τεράστιο και όσοι δεν είναι ξεκακιωμένοι με την αγγλική ιστορία, στην οποία βασίζεται η τριλογία, θα δυσκολευτούν να συνδέσουν ποιος με ποιον και τι (υπάρχουν τουλάχιστον πέντε επινοημένοι χαρακτήρες). Μια σχετική λίστα βοηθάει, αλλά οι σκοτεινοί δεσμοί και τα νόθα παιδιά που εμφανίζονται κατά καιρούς περιπλέκουν την ήδη περίπλοκη ιστορία, στην οποία ο καθένας φαίνεται να προωθεί τα δικά του συμφέροντα.
Με την τριλογία της, η Χίλαρι Μαντέλ επαναπροσδιόρισε τις δυνατότητες του ιστορικού μυθιστορήματος. Διεύρυνε το εύρος του και δημιούργησε ένα ύφος πεζογραφίας σε γλώσσα συγχρόνως λυρική και λαϊκή, ταυτόχρονα πιστό στην εποχή του και άμεσο/αναγνωρίσιμο σε μας.
Πέρα από τις λογοτεχνικές και ιστοριογραφικές αρετές, καθαρά ως ανάγνωσμα, Ο καθρέφτης και το φως και εν γένει η τριλογία της Χίλαρι Μαντέλ μπορούν να κρατήσουν τον αναγνώστη με κομμένη την ανάσα περισσότερο από τρεις σεζόν του Game Of Thrones μαζεμένες. Και ο υπογράφων είναι φανατικός του Game Of Thrones.
(*) Η τριλογία περιλαμβάνει τα μυθιστορήματα “Γουλφ Χολ”, “Τα Γεράκια” (Bring Up the Bodies) και “Ο Καθρέφτης και το Φως” (εκδ. Ψυχογιός)
Hilary Mantel, Ο καθρέφτης και το φως, μτφρ: Καρολίνα Μέρμηγκα, Ψυχογιός, 2025
