από τον Πάνο Ιωαννίδη(*)
Στο προηγούμενο μας κείμενο, μελετήσαμε επιγραμματικά την σχέση ανάμεσα στο κοινωνικό μυθιστόρημα και στο αστυνομικό μυθιστόρημα. Οι μεταλλάξεις που υφίσταται η λογοτεχνία, και κυρίως η λογοτεχνία που γράφεται για τα όσα συμβαίνουν στο πεδίο, είναι πολλές και ποικιλόμορφες. Από την πετρελαϊκή κρίση του 1973 και εντεύθεν, ο κόσμος μεταβάλλεται ταχύρρυθμα και η λογοτεχνική παρακολούθηση των εξελίξεων έχει καταστεί ένα μεγάλο ζητούμενο. Υπάρχουν όμως κάποιες μυθιστορηματικές περιπτώσεις που ακόμη και αν δεν εντάχθηκαν στην προαναφερόμενη σχέση, λειτούργησαν ως προπομποί, ακολουθώντας, για τους δικούς τους λόγους, τις πρωτοποριακές ατραπούς της λογοτεχνίας.
Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί το Κυνηγόσκυλο (χωρίς άρθρο), του Don DeLillo (Gutenberg, Αποστόλης Πρίτσας), ένα μυθιστόρημα, πρωτοποριακό, δηκτικό, ιδιαίτερα καλογραμμένο. Το μυστήριο δεν δομεί την πλοκή, αλλά την επικαθορίζει όπως τα σήματα κυκλοφορίας ρυθμίζουν την συμπεριφορά στους δρόμους. Σημειωτέον, το Κυνηγόσκυλο κυκλοφόρησε το 1978, και μπορεί να διατυπωθεί ότι πρόκειται από τα μεταβατικά μυθιστορήματα του πολύ σπουδαίου μυθιστοριογράφου που λειτούργησαν ως γέφυρα ανάμεσα στα πρώτα του έργα (π.χ. Americana) και τα επικά έργα που ακολούθησαν (Λευκός Θόρυβος, Μάο ΙΙ, Υπόγειος Κόσμος). Καίτοι κοινωνικό μυθιστόρημα, έχει έντονα στοιχεία πολιτικού και κατασκοπικού θρίλερ και μπόλικα χαρακτηριστικά ιστορίας μυστηρίου. Προσέτι, στην αργκό της πολιτικής καθημερινότητας, το κυνηγόσκυλο είναι ο λακές της εξουσίας, εκείνος που κάνει τη δουλειά για το πολιτικό αφεντικό του και στην συνέχεια εξαφανίζεται ή τον εξαφανίζουν οι πρώην εργοδότες του.
Το μυστήριο ρίχνει τον αναγνώστη με τη μία στα βαθιά, καθότι αφορά μια ερασιτεχνική ταινία μικρής διάρκειας, που απεικονίζει ένα σεξουαλικό όργιο υψηλόβαθμων Ναζί. Σύμφωνα με τον μύθο, η ταινία έχει γυριστεί λίγο πριν την κατάρρευση της Ναζιστική Γερμανίας και την συνθηκολόγηση της προς τους Συμμάχους, και στο όργιο συμμετέχει και ο ίδιος ο Αδόλφος Χίτλερ. Αυτό το ερασιτεχνικό οπτικοακουστικό υλικό, εφόσον υπάρχει, έχει αναμφισβήτητα μεγάλη ιστορική αξία και καθίσταται αυτόχρημα μήλον της έριδας για τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος.
Ποιοι όμως αυτοί οι ήρωες που δρουν με σκοπό την απόκτηση αυτής της ταινίας πορνογραφικού περιεχομένου;
Η Μολ Ρόμπινς, μια προοδευτική δημοσιογράφος ενός πρώην ριζοσπαστικού περιοδικού του Κυνηγόσκυλου, που έχει ρίξει μπόλικο νερό στο κρασί της θεματολογίας του, διεξάγει έρευνα για τον Λόιντ Πέρσιβαλ, έναν γερουσιαστή του Κογκρέσου των Η.Π.Α. Φημολογείται ότι ο γερουσιαστής έχει στην κατοχή του μια μεγάλη ιδιωτική συλλογή σεξουαλικού υλικού που είναι εν πολλοίς προϊόν αρχαιοκαπηλίας. Κατά τη διάρκεια της έρευνας της θα έρθει σε επαφή με τον Λάιτμπορν, έναν συλλέκτη της Νέας Υόρκης, ο οποίος κινεί γη και ουρανό ώστε να αποκτήσει το περιβόητο τεκμήριο με το σεξουαλικό όργιο. Τρίτος πόλος στην πλοκή είναι ο Γκλεν Σέλβι, ένας ευειδής βετεράνος του Βιετνάμ, ο οποίος δρα στο παρασκήνιο, ως μέλος μιας παρακρατικής ομάδας που έχει ως σκοπό λειτουργίας και την απόκτηση του πορνογραφικού υλικού των Ναζί.
Παρατηρούμε τρεις διαστάσεις της αμερικάνικης κοινωνίας εκείνης της εποχής, να κινούνται εντός εκτός και επί τα αυτά της Ιστορίας. Ο κυνικός συλλέκτης Λάιτμπορν (ελαφρογεννημένος) εκπροσωπεί την Αμερική που θέλει να πλουτίζει και αποκτά το κάθε τι, ακόμη και τα πιο απόκρυφα στοιχεία της Ιστορίας, ώστε να τα εκθέτει και να τα εργαλειοποιεί κατά το δοκούν. Η Μολ Ρόμπινς συνιστά μια ιδιαίτερα εύσχημη εκδοχή της μετά-επαναστατικής Αμερικής, μετά τα γεγονότα της περιόδου 1968-1969, η οποία ως συντάκτρια ενός πρώην πρωτοποριακού και νυν οριοθετημένου περιοδικού στον χώρο όπου Ρεπουμπλικάνοι και Δημοκρατικοί συναντιώνται-φωτογραφίζεται το Rolling Stone- προσπαθεί να χώσει τη μύτη της και εκείνη στα πιο μύχια πεδία του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Ο δε Γκλεν Σέλβι, φέρει μέσα το τραύμα του Βιετνάμ, το οποίο κανένας εκπαιδευτής δεν του έμαθε πως να το διαχειριστεί, περιφέρεται παρακολουθώντας όσους τον προστάζουν τα καινούρια του αφεντικά, που λειτουργούν μια παρακρατική υπηρεσία που στοχεύει στην προάσπιση του ιδιωτικού κέρδους, αλλά ξαφνικά βρίσκεται και εκείνος παρακολουθούμενος. Η ερωτική σχέση που θα συνάψει με τη Μολ Ρόμπινς λειτουργεί συμβολικά στο αφηγηματικό γίγνεσθαι: δεν δείχνει απλώς ότι τα ετερώνυμα έλκονται, αλλά και πως ο αυθεντικός παράφορος έρωτας συνιστά πάντα μια διαφυγή, μια κάθαρση για τους ανθρώπους. Οφείλουμε επίσης να ομολογήσουμε, ότι οι ερωτικές στιγμές του ζευγαριού είναι καταπληκτικές, με αποκορύφωμα ίσως το ότι σε μια σκηνή, η Μολ φοράει την σκελέα του Γκλεν μετά την συνεύρεση τους.
Τριγύρω τους αναπτύσσονται και δρουν και άλλοι ήρωες, των οποίων τα κίνητρα συνδέονται κατά βάθος με την εύρεση του περίφημου υλικού. Πρώην στρατιωτικοί και νυν μυστικοί πράκτορες, ατζέντηδες πορνογραφικού υλικού και οδαλίσκες σειρήνες που αποπροσανατολίζουν, ολοκληρώνουν τον καμβά του μυθιστορήματος του Don DeLillo. Και όλα αυτά μέσα σε μια ιδιαίτερα περίτεχνη και στυλιστική γραφή, που θυμίζει τον Thomas Pynchon, όχι άλλωστε το μοναδικό εύρημα που εντάσσει στο βιβλίο στην πρωτοποριακή αμερικανική παράδοση.
Σχετικά δε με το νόημα που μπορεί να κρύβεται πίσω από ένα βίντεο σεξουαλικού περιεχομένου των Ναζί με τον Χίτλερ τα παίρνει μέρος, είναι αναμφίβολα πολυδιάστατο. Μια ερμηνεία μπορεί να περιλαμβάνει ότι η επίδραση της ναζιστικής αντίληψης περί πολιτικής, δεν έχει ακόμη εκλείψει, παρά υποδόρια καθορίζει την εξέλιξη των πραγμάτων και τη διαδικασία λήψης των αποφάσεων. Λες και ο νεοφασισμός εξακολουθεί να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη ως μπούσουλας πολιτικής στα κέντρα εξουσίας. Μια άλλη, κάπως πιο ψυχαναλυτική προσέγγιση, εντάσσει το βίντεο με τα όργια των Ναζί, στο πεδίο του απωθημένου, του άπιαστου σκοτεινού ονείρου που το ανθρώπινο υποσυνείδητο διεκδικεί. Κάπως έτσι, η φετιχοποίηση του εμπορεύματος μετασχηματίζεται σε έναν φετιχισμό της ιστορικής μνήμης. Δεν μπορεί παρά να αναφερθεί, η τάση του ανθρώπινου ψυχισμού προς την ελαφρότητα, όπου η κατοχή του τεκμηρίου ενώνει ανθρώπους διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, που δεν μπορούν να προσλάβουν σε βάθος την Ιστορία.
Τέλος όσον αφορά την σχέση του μυθιστορήματος με το μυστήριο, αυτή δεν περιορίζεται φυσικά στο ποιος η ποια θα καταφέρει να πάρει στην κατοχή του το βίντεο. Το μυστήριο της αφήγησης, επεκτείνεται πέραν αυτού του πρώτου επιπέδου, δίνοντας μας την ευκαιρία να λογιστούμε για το κοινωνικό αποτύπωμα μιας ρευστής εποχής, της οποίας τα απόνερα ακόμη διαβρώνουν τους καιρούς μας. Και κυρίως, πέραν των ανοίκειων πραγμάτων που κατ’ εξοχήν η μεγάλη λογοτεχνία μελετά, μας παρέχει την προοπτική να διαβάσουμε ένα πολύ καλό μυθιστόρημα που μιλάει για τις τερατώδεις δυνατότητες του κακού.
*Ο Πάνος Ιωαννίδης είναι συγγραφέας και δημιουργός του ιδιωτικού ντετέκτιβ Πέτρου Ριβέρη. Ζει στη Θεσσαλονίκη και είναι μέλος της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας https://www.elsal.gr/el/theclub/synenoxoi/1475-panos-ioannidis.html
Don DeLillo, Kυνηγόσκυλο, μτφρ. Αποστόλης Πρίτσας, Gutenberg
