συνέντευξη στη Βασιλική Βασιλούδη(*) – ανταπόκριση από την Μπολόνια
Η María Alejandra Zambrano είναι ερευνήτρια, συγγραφέας και artivist. Είναι κάτοχος πτυχίου στις Σπουδές Ειρήνης και Δικαιοσύνης από το Wellesley College και διδακτορικού στη Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία από το Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Όστιν. Πρόσφατα ολοκλήρωσε τη θητεία της ως Κοσμήτορας της Σχολής Λογοτεχνίας στο Universidad de las Artes στο Εκουαδόρ και την παρούσα χρονική περίοδο είναι υπότροφος της Διεθνούς Βιβλιοθήκης Νεότητας στο Μόναχο.
Η έρευνά της εστιάζεται στην ιστορία της παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας του Εκουαδόρ, στην αναγνωστική διαμεσολάβηση (reading mediation) και στην παιδαγωγική των τεχνών στο πλαίσιο κοινοτήτων. Είναι ιδρύτρια του La Poderosa Media Project και συνιδρύτρια του Comidas que curan.
Το εικονοβιβλίο της Aquiles y la tormenta, με εικονογράφηση της Daniela Meythaler, βραβεύτηκε το 2024 με το Premio Darío Guevara Mayorga. Το 2026 επιλέχθηκε για το BRAW Amazing Bookshelf στη Διεθνή Έκθεση Παιδικού Βιβλίου στην Μπολόνια—το πρώτο εικονοβιβλίο από το Εκουαδόρ που έχει συμπεριληφθεί σε αυτόν τον κατάλογο. Το εικονοβιβλίο έχει μεταφραστεί στη γλώσσα των Ιθαγενών Kichwa και κυκλοφόρησε το 2025 με τίτλο Aquiles Sinchitamyapash.
Αlejandra, η παιδική λογοτεχνία είναι ένα από τα αντικείμενα με τα οποία ασχολείσαι ερευνητικά, αλλά εργάζεσαι και με κοινότητες στο πλαίσιο των οποίων διδάσκεις και δημιουργική γραφή. Μπορείς να μας μιλήσεις λίγο για αυτή τη διττή ταυτότητα;
Όταν ξεκίνησα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Ιβηροαμερικανική Λογοτεχνία στις ΗΠΑ, ένιωθα ότι κάτι έλειπε από τη ζωή μου. Προέρχομαι από οικογένεια δασκάλων και αγροτών για τους οποίους η άμεση επαφή με τους ανθρώπους και τη γη ήταν πρωταρχικής σημασίας. Η συνεχής ενασχόληση με την ανάγνωση και η πολύωρη εργασία στη βιβλιοθήκη ήταν κάτι που απολάμβανα βαθιά —και εξακολουθώ να απολαμβάνω— αλλά η σύνδεση με την κοινότητα με καλούσε συνεχώς. Έτσι, το 2005 γεννήθηκε το La Poderosa Media Project: μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που εστιάζει στην παιδαγωγική των τεχνών στο πλαίσιο κοινοτήτων. Αυτό το project μού επέτρεψε να συνδέσω οργανικά το θεωρητικό και ακαδημαϊκό μου έργο με την πρακτική εφαρμογή στο πεδίο. Εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια, το ερευνητικό μου έργο τροφοδοτείται από τις εμπειρίες μου με διαφορετικές κοινότητες. Ταυτόχρονα, το δημιουργικό μου έργο αντλεί τόσο από τις αναγνώσεις όσο και από τα βιώματά μου.
Έχεις ασχοληθεί ενεργά με πολλά δημιουργικά προγράμματα αναγνωστικής διαμεσολάβησης. Στην Ευρώπη χρησιμοποιούμε τους όρους προώθηση ανάγνωσης, βιβλιοφιλία, ανάγνωση για αισθητική απόλαυση. Πώς διαφέρει η αναγνωστική διαμεσολάβηση από αυτούς τους όρους και τις πρακτικές;
Αυτοί οι όροι μοιράζονται μια κοινή ανησυχία για τη σχέση των ανθρώπων με τα βιβλία. Ωστόσο, εκκινούν από διαφορετικές παραδοχές για το τι είναι η ανάγνωση και τι κάνει. Η προώθηση της ανάγνωσης και η βιβλιοφιλία τείνουν να επικεντρώνονται στο βιβλίο ως αντικείμενο με αξία. Η ανάγνωση για αισθητική απόλαυση πάλι προβάλλει την ατομική εμπειρία του αναγνώστη. Η αναγνωστική διαμεσολάβηση, στη δική μου κατανόηση και πρακτική, μετατοπίζει την εστίαση από το βιβλίο στη συνάντηση—στον σχεσιακό χώρο που ανοίγεται μεταξύ ενός κειμένου, ενός αναγνώστη και ενός εμψυχωτή. Για εμένα ο εμψυχωτής σχεδιάζει και συνυφαίνει σχέσεις, χωρίς να υποτάσσεται: δημιουργεί τις συνθήκες, ώστε η συνανάγνωση να γίνει οντολογική πράξη, ένας τρόπος επεξεργασίας του νοήματος της ανθρώπινης εμπειρίας και επιβεβαίωσης της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας.
Το Aquiles y la tormenta είναι το πρώτο σου εικονοβιβλίο, αλλά όχι η πρώτη συγγραφική σου απόπειρα. Μίλησέ μας για τα προηγούμενα δημιουργικά σου εγχειρήματα.
Είχα την τύχη να εργαστώ σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα που εκτιμούσαν και αναγνώριζαν την καλλιτεχνική δημιουργία και την ερευνητική-δημιουργική εργασία εξίσου με τα άρθρα στα επιστημονικά περιοδικά. Έτσι, κατάφερνα να ισορροπώ μεταξύ των θεωρητικών και των καλλιτεχνικών μου αναζητήσεων. Αφενός, έχω διατελέσει παραγωγός, σκηνοθέτις και/ή σεναριογράφος αρκετών ταινιών μικρού μήκους μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ, ιδίως εθνογραφικών έργων που διερευνούν θέματα πολιτιστικής κληρονομιάς και γαστρονομικής παράδοσης. Αφετέρου, έχω ασχοληθεί συστηματικά με τη συγγραφή και έκδοση συλλογικών λογοτεχνικών έργων τα οποία αποτελούν προϊόν επιτόπιας έρευνας. Δύο τέτοια παραδείγματα είναι το Soñar y vivir la selva: poesía desde el Yasuní (2023) και το Son, sazón y arrullos: cocina afroecuatoriana (2024). Το πρώτο είναι μια συλλογή ποιητικών κειμένων και εικόνων για το τροπικό δάσος του Αμαζονίου στο Εκουαδόρ. Το δεύτερο πάλι είναι ένα βιβλίο-αντικείμενο, ένα βιβλίο με συνταγές από την παραδοσιακή κουζίνα των Αφροεκουαδοριανών.
Το Aquiles y la tormenta είναι γραμμένο στα ισπανικά, αλλά μεταφράστηκε στη γλώσσα Kichwa, μία από τις ιθαγενείς γλώσσες του Εκουαδόρ. Η μετάφραση ήταν απόφαση του εκδότη ή δική σου επιθυμία; Ποιο ήταν το κίνητρο πίσω από αυτήν τη μετάφραση;
Το Σύνταγμά μας ανακηρύσσει το Εκουαδόρ πολυεθνική (plurinational) και διαπολιτισμική χώρα. Ωστόσο, στην πράξη, εξακολουθούμε να ζούμε σε μια χώρα που αποκλείει την πολυμορφία. Η μετάφραση του Aquiles y la tormenta στη γλώσσα Kichwa είναι μια επανορθωτική και βαθύτατα πολιτική πράξη. Η πρόσβαση στα βιβλία και στην ανάγνωση πρέπει να είναι προνόμιο όλων. Επικροτώ τις πρωτοβουλίες για έκδοση έργων σε διάφορες ιθαγενείς γλώσσες ανά τον κόσμο και υποστηρίζω τις προσπάθειες μετάφρασης προς αυτές τις γλώσσες. Αυτοί είναι κάποιοι από τους τρόπους με τους οποίους, παρά τις διαφορές μας, μπορούμε να «διαβάζουμε» ο ένας τον άλλον, να αναγνωριζόμαστε ως αλληλένδετες κοινότητες που εμπλουτίζονται από την ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών. Γι’ αυτόν τον λόγο, με χαροποιεί ιδιαίτερα το γεγονός ότι οι ομιλητές της γλώσσας Kichwa μπορούν τώρα να συναντήσουν ένα μικρό κομμάτι της ιστορίας ενός παππού από τη φυλή Montubio.
Το Aquiles y la tormenta ήταν ανάμεσα στα 150 πιο σημαντικά εικονοβιβλία που επιλέχθηκαν για το BRAW Amazing Bookshelf, Bologna Ragazzi Award 2026. Μεγάλη τιμή πράγματι για ένα υπέροχο εικονοβιβλίο που θεματοποιεί όχι μόνο τη νόσο Αλτσχάιμερ, αλλά και τα συναισθήματα όσων είναι κοντά στον πάσχοντα. Από αυτήν την άποψη, τόσο οι λεκτικές όσο και οι οπτικές μεταφορές που κατακλύζουν το έργο σου είναι πολύ συγκινητικές. Ποιος ο ρόλος της μεταφοράς σε αυτό το εικονοβιβλίο;
Η καταιγίδα είναι η κυρίαρχη μεταφορά στο βιβλίο, αλλά λειτουργεί ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα. Η καταιγίδα είναι το ίδιο το Αλτσχάιμερ: προκαλεί αναταραχή, αποπροσανατολίζει, παρασύρει στο διάβα του ό,τι φαινόταν στέρεο. Όμως, στην παράδοση του λαού Montubio στο παράκτιο Εκουαδόρ, όπου έχει τις ρίζες του ο κόσμος του παππού μου, μια καταιγίδα είναι κάτι που αντιμετωπίζεις μαζί με τους άλλους. Το νερό είναι, επίσης, μια μεταφορά που διατρέχει το βιβλίο και αποτελεί οργανικό στοιχείο του οπτικού σύμπαντος που δημιουργεί η Daniela Meythaler, η εικονογράφος του βιβλίου. Οι γιατροί κάνουν λόγο για lagunas mentales— «νοητικές λιμνούλες», ο ισπανικός όρος για τα κενά μνήμης—και η αφηγήτρια έρχεται να μετατρέψει αυτήν την κλινική γλώσσα σε κάτι ζωντανό και συγκινητικό: φαντάζεται ότι οι σκέψεις του Aquiles γίνονται υγρές, οι αναμνήσεις του ψάρια που πηδούν από τη μία μεριά στην άλλη σε έναν εγκέφαλο που μέρα με τη μέρα μοιάζει όλο και πιο πολύ με νερό. Η Daniela πήρε αυτήν την εικόνα και την οπτικοποίησε: τα κύματα που πλαισιώνουν την ιστορία, τα ψάρια που ταξιδεύουν στα ρεύματα του εγκεφάλου, οι αγελάδες που πλέουν στα καφετιά νερά, τα οποία θολώνουν τα όρια μεταξύ του αγροκτήματος στο οποίο ο Aquiles δεν μπορεί πια να πάει και της θάλασσας που πάντα ονειρευόταν να δει.
Διαβάζουμε ότι ο παππούς βιώνει κενά μνήμης˙ η αφηγήτρια, όμως, φαίνεται να κατασκευάζει αναμνήσεις, αποτίοντας φόρο τιμής στον γκρινιάρη abuelito, στον «καπετάνιο των βροχερών [της] ημερών». Ποιον ρόλο παίζει, λοιπόν, η μνήμη στο εικονοβιβλίο σου;
Το βιβλίο γεννήθηκε από μια αλληλεπίδραση που είχε ο γιος μου Χοακίν με τον παππού μου. Πρέπει να ήταν τριών ή τεσσάρων χρονών τότε. Αναρωτιόμουν συνεχώς αν στο μέλλον ο Χοακίν θα θυμόταν κάτι από εκείνο το πρωινό. Και αν ναι, τι αναμνήσεις θα είχε; Σήμερα έχουμε τη δυνατότητα να τραβάμε φωτογραφίες, βίντεο και να κάνουμε ηχογραφήσεις με τα κινητά μας. Υποθέτω ότι η δυνατότητα να καταγράφουμε στιγμές διαμορφώνει και θα συνεχίσει να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε. Ωστόσο, με γοητεύει η ιδέα να κρατάμε μικρά θραύσματα ιστορίας—συγκεκριμένες στιγμές, μόλις λίγα δευτερόλεπτα—που συμπυκνώνουν συναισθήματα τα οποία συχνά είναι δύσκολο να περιγραφούν. Παρά το γεγονός ότι ο παππούς μου ήταν οξύθυμος, θυμάμαι με αγάπη τις φευγαλέες στιγμές όταν μπορούσα να διακρίνω και την τρυφερή πλευρά του. Και είναι στις περιπτώσεις αυτές που η μνήμη τον περιβάλλει με συμπόνια, σεβασμό και αγάπη.
Και η εικονογράφηση; Πώς η συνεργασία σου με την εικονογράφο οδήγησε σε αυτήν τη βαθύτατα υπαινικτική οπτική αφήγηση;
Η συνεργασία μου με την Daniela ξεκίνησε το 2019. Τελείωνε τότε τις πανεπιστημιακές της σπουδές και έλαβε μια πρώιμη εκδοχή του κειμένου ως μέρος της πρακτικής της άσκησης υπό την επίβλεψη του εικονογράφου Santiago González. Αυτό που ξεκίνησε ως πρακτική άσκηση, σταδιακά απέκτησε δυναμική και μορφή και το 2023 αποφασίσαμε να υποβάλουμε μια μακέτα του εικονοβιβλίου σε έναν εθνικό διαγωνισμό παιδικού και νεανικού βιβλίου, ο οποίος διοργανώθηκε από την Casa de las Culturas del Ecuador και την Prefectura de Pichincha. Κερδίσαμε, κάναμε κάποιες αλλαγές και τώρα έχουμε ένα εικονοβιβλίο που μας προσφέρει μεγάλη χαρά. Δεν αρκεί να επαινέσω το ταλέντο της Daniela, αλλά είναι σημαντικό να την ευχαριστήσω θερμά, γιατί η ευαισθησία της είχε ως αποτέλεσμα η συνεργασία μας να κυλήσει αβίαστα. Θυμάμαι ότι της έδωσα έναν φάκελο με οικογενειακές φωτογραφίες—από το σπίτι των παππούδων μου και από τον κήπο τους—και από εκεί και πέρα ήταν ελεύθερη να ερμηνεύσει την ιστορία. Η πρότασή της είναι δυνατή˙ το σαλόνι με τις μικρές αγελάδες που πλέουν είναι από τις πλέον αγαπημένες μου σκηνές!
© María Alexandra Zambrano, 2024.
Θα ήθελα να σχολιάσεις την έμφαση της εικονογράφησης στην αγροτική ζωή και τη σύνδεσή της με την πολιτισμική ταυτότητα. Μπορούμε να θεωρήσουμε το εικονοβιβλίο σου πολυπολιτισμικό ή καλύτερα διαπολιτισμικό;
Ναι, βέβαια. Είναι πολυπολιτισμικό, γιατί η οικογένειά μου κατάγεται από μια περιοχή της χώρας η οποία κατοικείται από τον λαό Montubio—μια εθνοτική ομάδα επισήμως αναγνωρισμένη από το Σύνταγμα που αντιπροσωπεύει έως και το 8% του εθνικού πληθυσμού. Πρόκειται για μία κοινότητα με βαθιές ρίζες στις παράκτιες περιοχές του Εκουαδόρ, που ασχολείται κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Μαζί με την εικονογράφο, θέλαμε να δημιουργήσουμε ένα βιβλίο που να συμβάλλει στη συζήτηση για τη διαπολιτισμικότητα και την οντολογική πολυμορφία (pluriversality).
Παρατήρησα ότι υπάρχει ένα κυκλικό μοτίβο στις εικόνες. Έχουμε την «πόρτα» που μας επιτρέπει να ρίξουμε μια ματιά στη ζωή του παππού στην αρχή και στο τέλος της ιστορίας, με τον απέναντι τοίχο γεμάτο οικογενειακές φωτογραφίες. Είμαστε εμείς, οι θεατές, εισβολείς σε αυτό το ταξίδι μνήμης;
Τώρα που το αναφέρεις, νομίζω ότι με κάποιον τρόπο πάντα ένιωθα εισβολέας στη ζωή του παππού μου. Οι αδερφές μου κι εγώ ζούσαμε σε άλλη πόλη και τον επισκεπτόμασταν μόνο μία φορά τον χρόνο στις σχολικές διακοπές. Κατά μία έννοια, η ζωή του ήταν πάντα ένα μυστήριο για μας. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, όταν ήταν πλέον κατάκοιτος, όταν έμπαινα στο δωμάτιό του, ένιωθα σαν εισβολέας. Υπήρχαν πάντα φωτογραφίες μας στο σπίτι του, αλλά αυτή η παρουσία δεν ήταν ποτέ αρκετή. Υποθέτω ότι στο τέλος της ζωής του, ήθελα να είμαι εκεί για να τον καταλάβω λίγο καλύτερα, αλλά ζούσα στο εξωτερικό. Συνεπώς, αυτός ο χωρισμός και εκείνη η αίσθηση εισβολής βάρυναν ακόμα περισσότερο στη συνείδησή μου.
Η πόρτα είναι το κατώφλι της γνώσης που μπορούμε να αποκτήσουμε για έναν άλλον άνθρωπο—και παραδόξως το Αλτσχάιμερ καθιστά αυτό το κατώφλι ορατό. Η εξομολόγηση προς το τέλος του βιβλίου καθίσταται δυνατή, ακριβώς επειδή ο παππούς δεν είναι πια ο οξύθυμος άνθρωπος που ήταν στο παρελθόν. Τα κενά μνήμης που βιώνει δημιουργούν ένα περίεργο άνοιγμα: έναν χώρο για ειλικρίνεια. Αναγνωρίζει την αφηγήτρια και τη συγχωρεί. Το νερό, η καταιγίδα και η πόρτα είναι μεταφορές που όλες συγκλίνουν σε ένα σημείο: σε εκείνη τη στιγμή της ύστατης αναγνώρισης.
Νομίζω ότι το εικονοβιβλίο σου επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Αφορά τις παιδικές αναμνήσεις της αφηγήτριας; Αφορά το Αλτσχάιμερ; Αφορά συγγνώμες που ήρθαν αργά και βαθιά κρυμμένα συναισθήματα; Ή αφορά την ενήλικη αφηγήτρια που βλέπει τον abuelito από άλλη οπτική (η εικόνα του ματιού με την καταιγίδα μέσα του είναι άκρως αποκαλυπτική);
Αφενός, το εικονοβιβλίο αποτίει φόρο τιμής στην οικογένειά μου — συγκεκριμένα, είναι ένα δώρο προς τον πατέρα μου. Αφετέρου, είναι ένα βιβλίο-δώρο στα παιδιά μου. Ο γιος μου Χοακίν γνώρισε τον παππού μου, όταν εκείνος δεν αναγνώριζε πια κανέναν. Η Ζόε δεν πρόλαβε να τον γνωρίσει. Έτσι, σε προσωπικό επίπεδο, είναι ένα δώρο προς την οικογένειά μου. Πέρα, όμως, από αυτόν τον οικείο χώρο, είναι ένα δώρο, ελπίζω, σε όλες τις οικογένειες που έρχονται αντιμέτωπες με την ασθένεια—τον πόνο τού να βλέπεις ένα αγαπημένο σου πρόσωπο να «αποσυνδέεται». Βάζω αυτή τη λέξη σε εισαγωγικά, γιατί πιστεύω ότι, παρά τα κενά μνήμης, μπορούμε ακόμα να βρούμε τρόπους για να ενδυναμώσουμε αυτούς τους δεσμούς.
(*) Η Βασιλική Βασιλούδη είναι επίκουρη καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.
 |
María Alejandra Zambrano
Aquiles y la tormenta Εικ. Daniela Meythaler Casa de la Cultura Benjamín Carrión, 2024 |
