γράφει ο Θανάσης Μήνας
Η αναζήτηση μιας τέλειας κοινωνίας είναι συνυφασμένη με την αμερικανική εμπειρία. Μέσα από το γλυκόπικρο μυθιστόρημά του (Το μαγικό βασίλειο) ο Μπανκς εξερευνά τις εγγενείς αδυναμίες στον σχεδιασμό μιας ουτοπίας των αρχών του 20ού αιώνα μέσα από τις μελαγχολικές αναμνήσεις και τις τύψεις ενός ανθρώπου. Η υπόθεση είναι ότι ο συγγραφέας ανακάλυψε μια συλλογή από κασέτες σε ένα σκοτεινό υπόγειο βιβλιοθήκης της Φλόριντα και μετέγραψε και επεξεργάστηκε την ξεχασμένη αφήγησή τους: την εξομολόγηση και την κάθαρση του Χάρλεϊ Μαν, ενός ηλικιωμένου επενδυτή ακινήτων, ο οποίος μιλάει το 1971 για το μακρινό παρελθόν του. Ο Χάρλεϊ Μαν ξαναθυμάται την παιδική του ηλικία, αφηγούμενος τη μετακόμιση της οικογένειάς του στους βάλτους της Φλόριντα – λίγα μίλια μακριά από αυτό που θα γινόταν η Disney World.
Ο Μαν δεν έχει παντρευτεί ποτέ ούτε έχει κάνει παιδιά. Τα αδέρφια του έχουν φύγει προ πολλού. Δεν έχει στενούς φίλους. Παραμένει τόσο μόνος όσο ήταν εδώ και δεκαετίες. Έχει όμως μια ιστορία που αισθάνεται ότι πρέπει να διηγηθεί για έναν συγκεκριμένο τόπο και χρόνο που υπάρχει πλέον μόνο στη μνήμη του. Στην ουσία, ο Μαν αφηγείται μια τραγική ιστορία χαμένης αθωότητας και απαγορευμένης αγάπης που διαδραματίζεται σε μια ουτοπία σκαλισμένη στους βάλτους και τα ρυάκια των Έβεργκλεϊντς. Ο Μαν δεν ξέρει τι θα απογίνουν οι κασέτες που φτιάχνει, αν βρεθούν και πεταχτούν ή μεταγραφούν και πιθανώς δωρηθούν σε μια τοπική ιστορική εταιρεία.
Ο Μαν αφηγείται ότι στις αρχές του αιώνα, λίγο μετά τον ξαφνικό θάνατο του πατέρα του, η οικογένειά του μετανάστευσε στη Φλόριντα για να ενταχθεί σε μια αποικία ουτοπιστών, τους λεγόμενους Σέικερς (Shakers). Με επικεφαλής τον Πρεσβύτερο Τζον, έναν γενναιόδωρο άνθρωπο με ένα μυστηριώδες παρελθόν, η αποικία αφιερώθηκε στην εργασία, την πίστη και τη φιλανθρωπία, απορρίπτοντας όλους τους πειρασμούς που βρίσκονταν πέρα από την ιδιοκτησία. Αν και αυτός ο τρόπος ζωής αρχικά έσωσε τον Χάρλεϊ και την οικογένειά του από την ολοκληρωτική καταστροφή, η αφοσίωσή του στους Σέικερς και τη συντηρητική τους κοσμοθεωρία εντάθηκε και, τελικά, διαλύθηκε. Καθώς ο Χάρλεϊ υπαγορεύει την ιστορία του για περισσότερο από μισό αιώνα – στοχαζόμενος τη νεότητα, το διαρκώς μεταβαλλόμενο τοπίο της Φλόριντα και την αναζήτηση μιας αμερικανικής ουτοπίας έρχεται στο φως.
Κοινότητες του Νέου Κόσμου
Οι ουτοπικές κοινότητες αφθονούσαν στις ΗΠΑ κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Ανάμεσά τους συμπεριλαμβάνονται οι Μορμόνοι, οι Μανωνίτες, οι Άμις, οι Μιλεριστές, η Εταιρεία Oneida, η αδελφότητα Φοξ του Χάιντσβιλ που τα μέλη της ασκούσαν τον πνευματισμό, οι Κοινότητες Εμπενίζερ και οι Σέικερς (επισήμως Ενωμένη Κοινωνία των Πιστών στη Δεύτερη Εμφάνιση του Χριστού, United Society of Believers in Christ’s Second Appearing). Πολλές από τις αιρέσεις που αναδύθηκαν από τα κύματα των αμερικανικών θρησκευτικών αναβιώσεων του 19ου αιώνα προήλθαν από την «καμένη περιοχή» της πολιτείας της Νέας Υόρκης και στη Νέα Αγγλία. Η επονομαζόμενη «καμένη περιοχή» (burned-over district) περιλαμβάνει τη Δυτική και τμήματα της Κεντρικής Πολιτείας της Νέας Υόρκης. Στις αρχές του 19ου αιώνα, οι θρησκευτικές αναβιώσεις και ο σχηματισμός νέων θρησκευτικών κινημάτων της λεγόμενης «Δεύτερης Μεγάλης Αφύπνισης» έλαβαν χώρα σε τόσο μεγάλο βαθμό που ο πνευματικός ζήλος επεκτάθηκε, όπως ράφτηκε στον τύπο της εποχής, «σαν πυρκαγιά σε δάσος».
Ο Μορμονισμός και ο Αντβεντισμός της Έβδομης Ημέρας αποδείχθηκαν τα πιο ανθεκτικά κινήματα, ενώ άλλα αλλά κοινωνικά πειράματα – όπως ο Φουριερισμός- υποχώρησαν με το πέρασμα του χρόνου. Αρκετές ήταν διασπάσεις προτεσταντικής προέλευσης και κάποιες εμφάνισαν χαρακτηριστικά ενός πρωτόγονου κομμουνισμού. Η Πολιτική Ανυπακοή του Ντέβιντ Χένρι Θορώ, που μνημονεύεται στο μυθιστόρημα του Μπανκς, όπως και ο Εκκλησιαστής, ήταν κείμενο-αναφοράς για πολλές από αυτές της κοινότητας (όπως θα γινόταν ξανά, δεκαετίες αργότερα, για τα κοινόβια της Αντικουλτούρας). Ορισμένες πολύ χαρακτηριστικές προσωπικότητες της αμερικανικής Αριστεράς μεγάλωσαν σε τέτοιου είδους κοινότητες, για παράδειγμα ο Γούντι Γκάθρι. Οι περισσότερες από αυτές τις κοινότητες ήταν αγροτικές, αυτοτελείς, κοινοτικές στην οργάνωση, συχνά βασισμένες σε θρησκευτικές ή πνευματικές πεποιθήσεις και πρακτικές. Οι γονείς του Χάρλεϊ Μαν πίστευαν στις αντικαπιταλιστικές διδασκαλίες του φιλοσόφου Τζον Ράσκιν και το 1901 ακολούθησαν τους (άθεους και περισσότερο αυτοπικούς σοσιαλιστές) Ρασκινίτες από την Ιντιάνα μέχρι τη νοτιοανατολική Τζόρτζια. Εκεί έζησαν σε «κοινοτική αθλιότητα» μέχρι που ο πατέρας του Χάρλεϊ πέθανε από τύφο. Αυτό έφερε την οικογένεια σε απελπιστική κατάσταση μέχρι που συνδέθηκαν με τους Σέικερς που έχτιζαν μια κοινότητα που ονομάζεται Νέα Βηθανία, στους βάλτους της Φλόριντα. Επειδή η αγαμία ήταν μία από τις βασικές τους αρχές, οι Σέικερς χρειάζονταν πάντα νεοσύλλεκτους. Ο Χάρλεϊ Μαν ήταν τότε δώδεκα ετών.
Εμμονική αγάπη
Αν και θα γίνει επιφυλακτικός απέναντι σε ορισμένες πεποιθήσεις των Σέικερς, οι συνήθειες της στοχευμένης εργασίας και της απλότητας ταιριάζουν τόσο καλά στον νεαρό που τις ακολουθεί για το υπόλοιπο της ζωής του. Η ομάδα των Σέικερς που χτίζει τη Νέα Βηθανία είναι μικρή, αλλά εργατική και ευρηματική, νηφάλια και πρακτική. Μαζί με τη μητέρα και τα αδέλφια του, ο πρώην νεαρός και νυν Αδελφός Χάρλεϊ προσαρμόζεται στους τρόπους των Σέικερς και μαθαίνει μια σειρά από δεξιότητες.
Εκμεταλλεύονταν οι Σέικερς αυτούς τους απόκληρους; Είναι στη φύση του Χάρλεϊ να είναι σκεπτικός και ανταγωνιστικός. Ενώ ο Πρεσβύτερος Τζον παίρνει τον Χάρλεϊ υπό την προστασία του, προετοιμάζοντάς τον για οκτώ χρόνια για να είναι ο δεύτερος στην ιεραρχία, ο Χάρλεϊ αναζητά τρόπους τόσο να μιμηθεί αυτή την πατρική φιγούρα όσο και να τον υπονομεύσει. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Πρεσβύτερος Τζον μπορεί να είναι λίγο πιο επιχειρηματικός από ό,τι επιτρέπουν αυστηρά οι Σέικερς – σε κάποιο σημείο τίθεται σε αναστολή από τους διαχειριστές στη Νέα Υόρκη για κερδοσκοπία σε ακίνητα, και δέχεται προτάσεις από έναν πλανόδιο έμπορο που ονομάζεται Σάιρους Τιντ από μια άλλη αίρεση, τους Κορεσάνους του Φορτ Μάγιερς, οι οποίοι θέλουν να χτίσουν μια επιχειρηματική συνεργασία. Η κερδοσκοπία απαγορεύεται, υπενθυμίζει ο Χάρλεϊ στον Πρεσβύτερο Τζον.
Παρά τις αυστηρές ρουτίνες και τη θρησκευτική ένταση, η ζωή αγγίζει τα όρια του ειδυλλίου – επτά χιλιάδες στρέμματα παραδείσου, ξεχωριστά και αποκομμένα από τον υπόλοιπο κόσμο. Μια αυτοσυντηρούμενη κοινότητα τάξης, κανόνων και πίστης, μέχρι που ο Χάρλεϊ συναντά τη Σέιντι Πρατ, που πάσχει από φυματίωση. Επτά χρόνια μεγαλύτερή του, η Σέιντι επισκέπτεται τη Νέα Βηθανία κατά καιρούς και ο Harley αναπτύσσει μια εμμονή μαζί της που αλλάζει την πορεία της ζωής του και τελικά οδηγεί στη διάλυση της κοινότητας.
Ο Χάρλεϊ δεν θα καταφέρει ποτέ να προχωρήσει στη ζωή του, να βρει ξανά την αγάπη ή να εξασφαλίσει ένα μέρος όπου θα νιώθει το ίδιο αίσθημα ότι ανήκει κάπου. Αφού έβγαλε μια περιουσία κερδοσκοπώντας σε ακίνητα, ο Χάρλεϊ αγοράζει, αγροτεμάχιο με αγροτεμάχιο, και τα επτά χιλιάδες στρέμματα της ιδιοκτησίας στη Νέα Βηθανία. Επισκέπτεται συχνά τα ερείπια του χώρου, αλλά ποτέ δεν προσπαθεί σοβαρά να αναδημιουργήσει την παλιά του μεγαλοπρέπεια. Αντ’ αυτού, αφήνει τη φύση να την ανακτήσει και κατασκευάζει μια εντυπωσιακή μακέτα. Σε μια τελευταία ειρωνική ανατροπή, τον εξαπατούν και πουλάει και τα επτά χιλιάδες στρέμματα σε μια εταιρεία που θα χτίσει ένα Μαγικό Βασίλειο τελείως διαφορετικό.
Η Μάργκαρετ Άντγουντ έγραψε ότι «Το Μαγικό Βασίλειο αντιμετωπίζει τις λαχτάρα μας για τον Παράδεισο· επίσης τα εσωτερικά φίδια που βρίσκονται σε όλους αυτούς τους μαγεμένους κήπους».
Κοινωνικός ρεαλισμός, αριστερή ευαισθησία
Αυτή την αριστερή ευαισθησία εξέφραζε η λογοτεχνία του Ράσελ Μπανκς, που έφυγε από τη ζωή το 2023. Η αδυναμία του καθημερινού ανθρώπου απέναντι στα γρανάζια της πολιτικής και στη βία του συστήματος βρίσκεται στο επίκεντρο της συλλογιστικής του. Επιπλέον, η ανησυχία του συγγραφέα αφορούσε πάντα τους τρόπους με τους οποίους οι Αμερικανοί αυταπατώνται στο όνομα της ελευθερίας ή της δικαιοσύνης.
Ο Μπανκς θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας επίγονος του Τζων Στάινμπεκ, του Θίοντορ Ντράιζερ ή του Σέργουντ Άντερσον, που με τον κοινωνικό ρεαλισμό τους άσκησαν επιρροή στο έργο του. Όλοι τους χρησιμοποίησαν το δράμα για να τονίσουν την αποτυχία της Αμερικής να ανταποκριθεί στα ιδανικά της. Όλοι τους έγραψαν για να αποκαλύψουν την ανισότητα και τον οικονομικό Δαρβινισμό.
Ο Μπανκς γεννήθηκε το 1940 και προερχόταν από την εργατική τάξη. Ήταν γιος ενός αλκοολικού υδραυλικού που άφησε τη γυναίκα και τα τέσσερα παιδιά του όταν ο Μπανκς ήταν δώδεκα ετών. Επιδιόρθωσαν τη σχέση τους αργότερα στη ζωή, αλλά ο Μπανκς δεν ξεπέρασε ποτέ το αίσθημα της επισφάλειας που συνοδεύει την πατρική εγκατάλειψη. Το μυθιστόρημά του Affliction (1989) βασίστηκε στον πατέρα του και του το αφιέρωσε∙ γυρίστηκε επίσης σε ταινία με πρωταγωνιστή τον Νικ Νόλτε. Το πιο διάσημο μυθιστόρημά του ίσως είναι Το γλυκό πεπρωμένο (1997, μτφρ. Γρηγόρης Ν. Κονδύλης, Οξύ 2018), που επίσης έγινε ταινία, και αφορά ένα θανατηφόρο ατύχημα με σχολικό λεωφορείο, μετά το οποίο ένας δικηγόρος που κυνηγάει ασθενοφόρο δοκιμάζει την ακεραιότητα μιας αγροτικής πόλης.
Ήταν υποψήφιος για το Πούλιτζερ δύο φορές, πρώτα για το Continental Drift κ(1985), με θέμα τη μετανάστευση και την εμπορία ανθρώπων στην εποχή του ρηγκανισμού και στη συνέχεια για το Cloudsplitter (1998), μια φανταστική αφήγηση για τη ζωή του επαναστάτη της κατάργησης της δουλείας Τζον Μπράουν. Το προηγούμενο μυθιστόρημα του Μπανκς, το Oh, Canada (2021), είχε ως αφηγητή έναν ετοιμοθάνατο σκηνοθέτη να προσπαθεί να διορθώσει το ιστορικό της ζωής του, καθώς πρώην μαθητές του τον βιντεοσκοπούσαν για έναν φόρο τιμής. Καταπιάστηκε επίσης με την Αντικουλτούρα και με τους νέους που διέφευγαν στον Καναδά για να αποφύγουν την υποχρεωτική στράτευση για τον πόλεμο του Βιετνάμ. Το Μαγικό Βασίλειο είναι το δέκατο τέταρτο και τελευταίο μυθιστόρημά του.
Ο τίτλος του μυθιστορήματος είναι συμβολικός: το Μαγικό Βασίλειο (των Σέικερς), το οποίο ο Χάρλεϊ Μαν βοήθησε να καταστραφεί. Ο τελευταίος δεν συνειδητοποιεί τι είχε μέχρι να το χάσει και στη συνέχεια ξοδεύει τη ζωή του προσπαθώντας να το ανακτήσει. Η αγορά γης στη Νέα Βηθανία, η κατασκευή μιας μακέτας της κοινότητας και η αφήγησή του για το τι συνέβη, είναι σαφώς σύμβολα αυτής της επιθυμίας. Η μια εμμονή αντικαθίσταται από μια άλλη; Από την άλλη πλευρά, είναι και το Μαγικό Βασίλειο (της Disney), μια καταβόθρα μεγέθους Πολιτείας για το Αμερικανικό Όνειρο.
Russell Banks, Το μαγικό βασίλειο, μτφρ. Άννα Μαραγκάκη ,Εκδόσεις Πόλις, 2026
