γράφει ο Θανάσης Αγάθος (*)
Μία αξιόλογη και λίαν ευπρόσδεκτη συνεισφορά στο πεδίο των συγκριτολογικών σπουδών και ειδικότερα των διακαλλιτεχνικών σχέσεων αποτελεί η μελέτη της Χαράς Λαγού, Ποίηση και κινηματογράφος. Όψεις μια γόνιμης συνομιλίας (Θόδωρος Αγγελόπουλος, Δημήτρης Κοσμόπουλος), επεξεργασμένη και εμπλουτισμένη μορφή της μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας της συγγραφέως, που εκπονήθηκε στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την επίβλεψη της Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Άννας-Μαρίνας Κατσιγιάννη. Το βιβλίο επιδιώκει να διερευνήσει τη διακαλλιτεχνική σχέση και τον διάλογο μεταξύ ποίησης και κινηματογράφου μέσα από διακειμενικές αναφορές και, ειδικότερα, να ανιχνεύσει ποιητικά διακείμενα στις κινηματογραφικές ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου και κινηματογραφικά διακείμενα στην ποιητική συλλογή Ανάστασις του Αντρέι Ταρκόφσκι του Δημήτρη Κοσμόπουλου. Στο πλαίσιο αυτό, εξετάζεται η δημιουργική απόδοση ποιητικών αποσπασμάτων από τον ποιητικό κινηματογράφο, καθώς και η μεταγραφή κινηματογραφικών πλάνων και δομών στον ποιητικό λόγο.
Το πρώτο κεφάλαιο επιχειρεί μια ιστορική αναδρομή στη δημιουργία του κινηματογραφικού μέσου και τους πρώτους θεωρητικούς του κινηματογράφου, εξετάζει την αισθητική της έβδομης τέχνης, αναφέρεται συνοπτικά στη συγκριτολογία και τις διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις, σχολιάζει τη λειτουργία του αφηγητή στο λογοτεχνικό και το κινηματογραφικό κείμενο και συζητά τη σχέση ποίησης και κινηματογράφου, με σημείο εκκίνησης τη διάλεξη με τίτλο «Ο Κινηματογράφος της Ποίησης», που πραγματοποιεί ο Pier Paolo Pasolini στο Πεζάρο της Αδριατικής το 1965, και άξονες αναφοράς θεωρητικές θέσεις του Αριστοτέλη, του Paul Valéry και των κριτικών Louis Delluc, Jean Epstein και Viktor Shklovsky.
Το δεύτερο κεφάλαιο εντοπίζει ποιητικά διακείμενα σε επτά ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου: τον Μεγαλέξανδρο και τις ταινίες Ταξίδι στα Κύθηρα, Ο μελισσοκόμος, Τοπίο στην ομίχλη (που απαρτίζουν την Τριλογία της Σιωπής), Το μετέωρο βήμα του πελαργού, Το βλέμμα του Οδυσσέα και Μια αιωνιότητα και μια μέρα (που αποτελούν την Τριλογία των Συνόρων). Σε σχέση με τον Μεγαλέξανδρο η Λαγού συζητά τη διακειμενική αναφορά στη Γ΄ ενότητα από το Μυθιστόρημα του Σεφέρη, επισημαίνοντας ότι το σεφερικό ποιητικό υποκείμενο και ο αγγελοπουλικός ήρωας χαρακτηρίζονται από μια κοινή καθοδική πορεία και καταλήγουν σε μεταμυθικές φιγούρες και εντοπίζοντας μια σημαντική διαφορά ως προς τη διαχείριση της συλλογικής μνήμης: «ο Αγγελόπουλος δεν συντάσσεται με τον κατακερματισμό και τη διάλυσή της, όπως κάνει ο Σεφέρης, αλλά ενσαρκώνει την ποιητική φωνή στη βουβή προτομή» (σ. 44). Για την ταινία Ταξίδι στα Κύθηρα, η μελετήτρια σχολιάζει τη διακειμενική συνομιλία της με το ποίημα του Charles Baudelaire “Un voyage à Cythère” και με το ποίημα του Κώστα Ουράνη «Ταξίδι στα Κύθηρα», παρατηρώντας ότι «και στις τρεις περιπτώσεις δίνεται η εντύπωση ότι ο τόπος αποβάλλει τα υποκείμενα σαν αποστήματα» (σ. 48). Ως προς την ταινία Ο μελισσοκόμος, η Λαγού σημειώνει ότι ο ήρωας απαγγέλλει την πρώτη στροφή από το ποίημα «Ζωές» του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη και υπογραμμίζει ότι τα δύο έργα έχουν ως κοινό τόπο την αυτοχειρία. Η μελετήτρια συζητά, επίσης, την (επισημανθείσα από τον Κώστα Γεωργουσόπουλο) υπόρρητη συνομιλία της ταινίας Τοπίο στην ομίχλη με το ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου «Ατλαντικός»· σχολιάζει τα ποιητικά κείμενα του ίδιου του Αγγελόπουλου που περιλαμβάνονται στην ταινία Το μετέωρο βήμα του πελαργού και παρουσιάζουν δομικές και συμβολικές αναλογίες με το Μυθιστόρημα του Σεφέρη· επισημαίνει τη διακαλλιτεχνική συνομιλία της ταινίας Το βλέμμα του Οδυσσέα με το Μυθιστόρημα του Σεφέρη και το “East Coker”, δεύτερο ποίημα της συλλογής Τέσσερα κουαρτέττα του Eliot· και, βέβαια, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ταινία Μια αιωνιότητα και μία μέρα και στο βασικό διακείμενο, που είναι οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι του Διονυσίου Σολωμού, εντοπίζοντας κοινούς τόπους και θεματικά μοτίβα ανάμεσα στο φιλμ και στο Γ΄ Σχεδίασμα της σολωμικής σύνθεσης.
Το τρίτο κεφάλαιο αρχίζει με μια εισαγωγή στον κινηματογράφο του Andrei Tarkovsky και κατόπιν επικεντρώνεται στην ποιητική συλλογή του Δημήτρη Κοσμόπουλου Ανάστασις του Αντρέι Ταρκόφσκι, την οποία η Λαγού θεωρεί φόρο τιμής του Έλληνα ποιητή στον Ρώσο σκηνοθέτη και χαρακτηρίζει «εμβληματικό παράδειγμα διακαλλιτεχνικότητας» (σ. 73). Ειδικότερα, η μελετήτρια εξετάζει την παρουσία του υδάτινου στοιχείου ως επαναλαμβανόμενου μοτίβου στα έργα των δύο δημιουργών, του νερού, που «έχει δυναμική ροή, κυρίαρχο ρόλο στην αφήγηση και συνεπάγεται την κάθαρση, σωματική και ψυχική» (σ. 84)· σχολιάζει τη χαρτογράφηση του τόπου, ο οποίος «από τη μία, στις ταινίες αποκτά ρόλο μέσω της κίνησης της κάμερας και των ειδών των πλάνων της αριστοτεχνικής αισθητικής του Tarkovsky και, από την άλλη, ο Κοσμόπουλος “σκηνοθετεί” τον τόπο στο έργο του μέσω μιας ποιητικής εικοποιίας» (σ. 89)· εντοπίζει βιβλικά διακείμενα στις ταινίες του Tarkovsky και στην ποιητική συλλογή του Κοσμόπουλου, συμπεραίνοντας ότι «η πίστη στον Θεό, δομικό στοιχείο στις δύο μορφές τέχνης, λειτουργεί ως εφαλτήριο της αναγέννησης και αντιστικτικά με την ιδέα της ανθρώπινης αδυναμίας» (σ. 94)· και, τέλος, ανακαλύπτει δείγματα υφέρπουσας διακειμενικότητας μεταξύ του Tarkovsky και του Κοσμόπουλου, περιπτώσεις υπόρρητης συνομιλίας σκηνοθέτη και ποιητή μέσω του Shakespeare και του Bach.
Το τέταρτο και τελευταίο κεφάλαιο αφιερώνεται σε μια παράλληλη θεώρηση του Αγγελόπουλου και του Tarkovsky, με άξονα αναφοράς τη σχέση του έργου τους με την ποίηση. Η Λαγού μελετά την ποιητικότητα στο έργο των δύο σκηνοθετών, μέσα από τη χρήση των πλάνων σεκάνς, την κινηματογράφηση των φυσικών στοιχείων και των καιρικών συνθηκών και τη χρήση της μουσικής υπόκρουσης. Επίσης, διερευνά τον ρόλο του λογοτέχνη στις ταινίες Νοσταλγία του Tarkovsky και Μια αιωνιότητα και μια μέρα του Αγγελόπουλου, καθώς και τον ρόλο του παιδιού στην ταινία Τα παιδικά χρφόνια του Ιβάν του Tarkovsky και στις ταινίες Τοπίο στην ομίχλη και Μια αιωνιότητα και μια μέρα του Αγγελόπουλου.
Η μελέτη της Λαγού είναι γραμμένη με κέφι και επιστημονική επάρκεια, διακρίνεται για τη σαφήνεια και τη μεθοδική της οργάνωση, συνδυάζει αποτελεσματικά την εκ του σύνεγγυς ανάγνωση λογοτεχνικών και φιλμικών κειμένων και τον θεωρητικό στοχασμό και αξιοποιεί ένα σημαντικό κομμάτι της σχετικής βιβλιογραφίας. Αποτελεί ουσιαστική συμβολή στο πεδίο των σχέσεων της ποίησης και του κινηματογράφου, καθώς προχωρεί σε ποικίλες διακειμενικές συσχετίσεις και δείχνει πώς η μία τέχνη μπορεί να ενσωματώσει και να γονιμοποιήσει την άλλη. Η νεαρή μελετήτρια προσφέρει μια ενδιαφέρουσα πρόταση για τις διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις, που μπορεί να αποτελέσει αφετηρία και για ανάλογα ερευνητικά εγχειρήματα στο μέλλον.
(*) Ο Θανάσης Αγάθος είναι Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Info: Χαρά Λαγού, Ποίηση και κινηματογράφος. Όψεις μια γόνιμης συνομιλίας (Θόδωρος Αγγελόπουλος, Δημήτρης Κοσμόπουλος), Εκδόσεις Άρτεμις Πετροπούλου, Αθήνα 2025.
