της Δήμητρας Διδαγγέλου (*)
Στη γιορτή μου πριν από λίγους μήνες έλαβα για πρώτη φορά τόσο πολλές καλογραμμένες ευχές. Άλλες ποιητικές, άλλες με λέξεις εξεζητημένες, λες και είχαν βγει σε κάποια στιγμή μεγαλειώδους έμπνευσης. Τόσο άψογες που έμοιαζαν ψεύτικες, άψυχες ή γραμμένες από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Δεν αμφισβήτησα την πρόθεση όσων τις έστειλαν, όμως έγινε η αφορμή για να μπω σε σκέψεις σχετικά με την αυθεντικότητα όσων γράφονται με την ΤΝ και τις προεκτάσεις που αυτό μπορεί να έχει στην έκφραση και την αίσθηση της ταυτότητας.
Μπορεί όλοι μας κάποια στιγμή να έχουμε πει μια ευχή που μας είχαν στείλει ή είχαμε δει κάπου, όμως μπήκαμε στη διαδικασία να την κρατήσουμε, να την ανακαλέσουμε, να την επιλέξουμε, να την προσαρμόσουμε. Όλες αυτές οι γνωστικές και ψυχικές διεργασίες με την ΤΝ αρχίζουν πλέον να εξασθενούν όλο και περισσότερο.
Εν αρχή ην ο λόγος… Ποια είναι η αρχή στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, όπου ο λόγος χάνει την πηγή του; Ο λόγος μάς διαμορφώνει, αποτελεί μέρος της ταυτότητάς μας. Ποιοι είμαστε όταν χάνουμε τη βάση της ύπαρξής μας; Τα θέματα που τίθενται με την τεχνητή νοημοσύνη, πηγαίνουν πλέον πέρα από τα οικονομικά, κοινωνικά, ηθικά ή δεοντολογικά και επεκτείνονται στο υπαρξιακό επίπεδο.
Με όλη τη συζήτηση που έχει ανοίξει για την τεχνητή νοημοσύνη, έχουν ανοίξει άπειρα νέα ερωτήματα, όσο και ενδεχόμενα. Ως ψυχολόγος που χρησιμοποιεί τον λόγο και τη γραφή σαν εργαλεία θεραπείας δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ πώς αλλαγή της χρήσης του λόγου αρχίζει να επηρεάζει τον ψυχισμό. Ο λόγος δεν είναι μόνο έκφραση. Οι διαστάσεις του επεκτείνονται στη σκέψη, τη γραφή, την επικοινωνία. Τι συμβαίνει όταν αλλάζει το μέσο που παράγουμε τον λόγο;
Λένε ότι τα κατάλληλα κείμενα έρχονται και μας βρίσκουν στην κατάλληλη στιγμή και μάλλον έτσι έγινε σ’ αυτή την περίπτωση και για κάποιο λόγο εμφανίστηκε ετεροχρονισμένα μπροστά μου στο facebook ο χαιρετισμός για την Πρωτοχρονιά του ιστορικού και καθηγητή Γιουβάλ Νόα Χαράρι, ο οποίος θέτει το ερώτημα: «Όταν τα λόγια μου ανήκουν σε κάποιον άλλο, ποιος είμαι εγώ;»
Όσο περισσότερο χρησιμοποιούμε την ΤΝ, τόσο λιγότερο οι λέξεις μάς ανήκουν. Ουσιαστικά ο λόγος μας υπαγορεύεται από κάποιον άλλο ή μάλλον κάτι άλλο, μη ανθρώπινο στην προκειμένη περίπτωση.
Το σημείο που χρειάζεται προσοχή είναι η οικειοποίηση. Είναι διαφορετικό να σου υπαγορεύει κάποιος κάτι και να το αποδίδεις σε εκείνον και άλλο να το κάνεις δικό σου και σε πολλές περιπτώσεις να φτάνεις στο σημείο να πιστεύεις ότι εσύ είσαι εκείνος/εκείνη που το έγραψε. Με την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, δεν χάνουμε μόνο λειτουργίες του εγκεφάλου αλλά και του ψυχισμού.
Επιστρέφοντας στο αρχικό ερώτημα, παραθέτω εδώ τα λόγια του Χαράρι:
«Ο ανθρώπινος πολιτισμός – από τη θρησκεία μέχρι την πολιτική – έχει χτιστεί πάνω σε λέξεις. Από τότε που οι λέξεις μάς έκαναν κυρίαρχους του κόσμου, οι άνθρωποι έχουν μπει στον πειρασμό να ταυτιστούν με τις λέξεις. Ωστόσο, όλα όσα είναι φτιαγμένα από λέξεις θα καταληφθούν σταδιακά από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ακόμα και οι λέξεις που λέγονται από τις εσωτερικές φωνές μέσα στο κεφάλι μας, θα διαμορφωθούν από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Έτσι, το κοάν της ανθρωπότητας για το 2026 είναι: Όταν τα λόγια μου ανήκουν σε κάποιον άλλο, ποιος είμαι εγώ; Για να παραμείνουν ελεύθεροι, είναι καιρός οι άνθρωποι να ταυτιστούν λιγότερο με τις λέξεις και να κάνουν ένα πνευματικό άλμα που αποφεύγαμε για χιλιετίες. Πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια, το Ταο Τε Τσινγκ έλεγε: “Η αλήθεια που μπορεί να εκφραστεί με λέξεις δεν είναι η απόλυτη αλήθεια.” Τώρα είναι η ώρα να βρούμε την αλήθεια που βρίσκεται πέρα από τις λέξεις.»
Όταν διάβασα αυτά τα λόγια για πρώτη φορά, μου φάνηκαν τρομακτικά. Πώς θα είναι ο κόσμος χωρίς τον λόγο; Χωρίς οι λέξεις και κατ’ επέκταση οι σκέψεις να είναι δικές μας; Ένα μέλλον δυστοπικό και πολύ κοντινό. Χάνουμε σιγά σιγά την ικανότητα να σκεφτόμαστε, να παράγουμε λόγο, εν τέλει να επικοινωνούμε αυθεντικά.
Ο ποιητής Paul Valéry, έπειτα από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο είχε γράψει για την κρίση του πνεύματος εξαιτίας της εργαλειοποίησης της γνώσης και ως απάντηση, ο φιλόσοφος Bernard Stiegler είχε προτείνει τη «φαρμακολογία του πνεύματος». Στο βιβλίο του What Makes Life Worth Living: On Pharmacology περιγράφει πώς το φάρμακο εξ’ ορισμού έχει διττή λειτουργία, της θεραπείας και της δηλητηρίασης. Πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Κάτι που δηλαδή μπορεί να μας κάνει να υποφέρουμε, μπορεί και να μας σώσει. Το ίδιο συμβαίνει σήμερα με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Είμαστε στη φάση που μπορούμε ακόμα να επιλέξουμε αν θα την χρησιμοποιήσουμε ως λύση ή θα την αφήσουμε να μας δηλητηριάσει.
Ο Χαράρι, στη φετινή ομιλία του στο 6ο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός κατέληξε πως «οτιδήποτε είναι φτιαγμένο από λέξεις, θα καταληφθεί από την ΤΝ.» Στο τέλος, όμως, δίνει ένα αισιόδοξο μήνυμα, ότι μέσα από αυτή την αλλαγή μάς δίνεται η δυνατότητα να ανακαλύψουμε νέους τρόπους επικοινωνίας και σκέψης, ανοίγονται νέοι πνευματικοί δρόμοι στην ανθρωπότητα.
Στην αρχή είδα αυτή τη θέση με καχυποψία. Κάνοντας, όμως, μια μικρή έρευνα για τις απόψεις του Χαράρι πάνω σ’ αυτό το ζήτημα, εκείνο που εννοεί είναι πως το «σκέφτομαι άρα υπάρχω» του Καρτέσιου είναι παγίδα και πως θα πρέπει να μετακινηθούμε από το να ορίζουμε την ταυτότητά μας με βάση τη σκέψη μας στο επίπεδο της συνείδησης μέσω των συναισθημάτων και των αισθήσεων. Να περάσουμε από τον λόγο στη σάρκα.
Ο ίδιος έχει δηλώσει: «Δεν έχουμε καμία απόδειξη ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να νιώσει οτιδήποτε. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να πει “Σ’ αγαπώ” αλλά αυτά είναι απλώς λέξεις». Εκείνο που ουσιαστικά λέει ο Χαράρι, είναι πως θα πρέπει να εστιάσουμε στην αλήθεια των μη λεκτικών εμπειριών, καθώς είναι το μοναδικό πεδίο που η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να εισβάλει.
Αναφέρεται σε μια πνευματική ανάταση, η οποία αν τελικά επέλθει, μπορεί πράγματι να οδηγήσει την ανθρωπότητα σε ένα νέο εξελικτικό επίπεδο. Για να οδηγηθούμε εκεί όμως, χρειάζονται ορισμένες προϋποθέσεις, οι οποίες δεν υπάρχουν για την πλειοψηφία της ανθρωπότητας. Σύμφωνα με την πυραμίδα των αναγκών του ψυχολόγου Abraham Maslow, οι πνευματικές αναζητήσεις και η προσωπική εξέλιξη έρχονται σε ένα τελικό στάδιο, εφόσον κάποιος έχει λύσει τα βασικά θέματα της επιβίωσης και της ασφάλειας. Σ’ αυτή την περίοδο της ανθρωπότητας, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού προσπαθεί να επιβιώσει από την φτώχεια, τους πολέμους, την περιβαλλοντική και στεγαστική κρίση.
Υπάρχουν ακόμη πολλά στάδια για να έρθει η τελική φώτιση στην οποία αναφέρεται ο Χαράρι. Προς το παρόν μπορεί να τεθεί ως ένα ακόμη ερώτημα προς διερεύνηση στην ψηφιακή εποχή που αναδύεται. Θα το δείξει η ιστορία αν τα χλωρά θα καούν μαζί με τα ξερά ή αν θα μπορέσουν να φυτρώσουν ξανά σε έναν νέο κόσμο. Το σενάριο του Χαράρι είναι αισιόδοξο σενάριο, αλλά δεν παύει να είναι ένα σενάριο. Στο απαισιόδοξο σενάριο, θα έχουν καεί όλα και πρώτος ο εγκέφαλός μας.
(*) H Δήμητρα Διδαγγέλου είναι Ψυχολόγος, M.Sc. Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε., Υποψ. Διδακτόρισσα Τμ. Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου της Γάνδης
Το βίντεο με ολόκληρη την ομιλία του Χαράρι στο Νταβός:
https://www.youtube.com/watch?v=QxCpNpOV4Jo&t=484s
