της Μαρίζας Ντεκάστρο
Σε κάθε παιδικό εκδοτικό κατάλογο φιγουράρουν εικονογραφημένες μονογραφίες καλλιτεχνών με σκοπό να αναδείξουν την προσωπικότητα, την εποχή, το καλλιτεχνικό ρεύμα στο οποίο ανήκει, την τεχνοτροπία και τα θέματα που τον συγκινούν. Εννοείται πως κυκλοφορούν αμιγή βιβλία γνώσεων- περιηγήσεις σε μουσεία και πινακοθήκες- παρουσιάζοντας, συνήθως σε ιστορική γραμμή, τα έργα που φιλοξενούν. Σ’ αυτό άρθρο τα εξαιρώ, όπως εξαιρώ και τα εικονογραφημένα βιβλία που με αφορμή κάποιο πίνακα απλώνονται σε θέματα όπως η φιλία, η συνεργασία, η αποδοχή, η χαρά του ταξιδιού, κλπ. (βλ. μεταξύ άλλων λ.χ. Το κορίτσι από πορσελάνη του Πέτρου Γαϊτάνου, εκδ. Άμμος, 2025, Μα πού πήγαν όλοι; της Σοφίας Δάρτζαλη, Μεταίχμιο, 2023).
Οι εκδ. Υδροπλάνο παρουσίασαν σε τέσσερα καλαίσθητα τομίδια (έκδοση 2023-2025) τέσσερις ιστορίες των Μ. Ανδρικοπούλου, Β. Τερζόπουλου, Ε. Μηναδάκη, Κ. Τασσοπούλου, εμπνευσμένες από πίνακες γνωστών νεοελλήνων ζωγράφων (Νικόλαος Λύτρας, Γιώργος Σικελιώτης, Γιάννης Γαΐτης, Θεόφιλος) τις οποίες εικονογράφησαν οι Β. Κουτσογιάννης, Π. Μπουλούμπασης, Ν. Μαυρωτά, Κ. Θεοχάρης, όπως πρότεινε ο καλλιτεχνικός υπεύθυνος της σειράς Β. Κουτσογιάννης.
Πρόκληση: πώς αντιμετώπισαν οι νεότεροι τα έργα των κλασικών συναδέλφων τους; Πώς συνδέθηκαν μαζί τους; Πως τα διαχειρίστηκαν και ποια εικονογραφική άποψη προέβαλαν στη μετάβαση από γνωστά έργα σε νέα δικά τους;
Το χρώμα του καλοκαιριού, Μαρία Ανδρικοπούλου & Βασίλης Κουτσογιάννης- Νικόλαος Λύτρας.
Η συγγραφέας έγραψε μια απλή γλυκιά καλοκαιρινή ιστορία με ένα παιδί που ζει τον ήλιο, τη ζέστη, τις βόλτες, την ηρεμία φτάνοντας τελικά στο εργαστήριο ενός ζωγράφου που αποτυπώνει στα έργα του το καλοκαίρι. Ο τίτλος της ιστορίας ώθησε τον Β. Κουτσογιάννη να δουλέψει με τις αγαπημένες του χρωματικές παλέτες: τη μαγεία του ζεστού πορτοκαλί της κάψας, τη γκάμα των αποχρώσεων του ήλιου στη δύση, τα μπλε της βαθιάς θάλασσας, το διαυγές γαλάζιο του ουρανού. Ο Β. Κουτσογιάννης «διάβασε» τον Λύτρα στα χρώματα των έργων του και στις πλατιές πινελιές, και τοποθέτησε την ιστορία στην Τήνο, τόπο καταγωγής του Λύτρα, με τους περιστερεώνες, τα γαϊδουράκια, τις ξερολιθιές, τις φραγκοσυκιές. Αρχιτέκτονας ο Β. Κ., που μεταπήδησε στην εικονογράφηση, διατήρησε στις εικόνες των γραμμικών χρωματιστών τοπίων το αρχιτεκτονικό του υπόβαθρο.
Για ένα κομμάτι ψωμί, Κωνσταντίνα Τασσοπούλου& Κώστας Θεοχάρης- Θεόφιλος Μέγα Αρτοποιείον Γεωργίου Παναγώτου Κόντου φούρναρη. Εκ Θεσσαλίας της Πρωτευούσης Λαρίσσης.
Οι δημιουργοί προσέγγισαν τον λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο Χατζημιχαήλ, εικονογραφικά ο πρώτος, συγγραφικά η δεύτερη, παίρνοντας υπόψη τους τη λαϊκότητα που αποπνέουν τα έργα του.
Η Κ. Τ. έγραψε σ’ ένα παραμύθι τις σκέψεις του παραγιού ενός φούρναρη που πιάνει πρωί πρωί δουλειά, σε γλώσσα δημώδη αλλά όχι εξεζητημένη. Διάσπαρτες λέξεις (κιούπια, φλιτζάνα, ξεσφάλισε, βιάση, ένιψε, σφούγγισε, απίθωσε, κ.ά,) χαρίζουν στο κείμενο μια προφορική λαϊκότητα χωρίς να ξενίζουν τον σημερινό αναγνώστη. Αντίθετα εμπλουτίζουν το γλωσσικό του απόθεμα!
Το Μέγα Αρτοποιείον Γεωργίου Παναγώτου Κόντου φούρναρη (το θέμα της ιστορίας) ζωγραφίσθηκε στον τοίχο ενός καφενείου στην Μακρινίτσα του Πηλίου. Το πρωτότυπο έργο του Θεόφιλου δεν υπάρχει στο βιβλίο. Υπάρχει όμως η νέα εκδοχή του και η υπογραφή του με τον μοναδικό γραφικό χαρακτήρα του τον οποίο μιμείται η γραμματοσειρά του τίτλου.
Πολύ εύγλωττη εικόνα του φουστανελά που ζωγράφισε ο Κώστας Θεοχάρης στο εξώφυλλο παραπέμπει στον Θεόφιλο που ανέβαινε σε σκάλες για να ζωγραφίσει(1).
Το στοίχημα ήταν να μην περιπέσει ο εικονογράφος σε λαϊκότροπες απεικονίσεις. Το κέρδισε! Οι εικόνες, ιδιαίτερα η δισέλιδη του φούρνου και των πελατών, μας στέλνουν σε μια μικρή επαρχιακή πόλη των περασμένων δεκαετιών, η δε ταμπέλα του φούρνου, γραμμένη σε παλαιότερη γλώσσα, λειτουργεί ως τεκμήριο της εποχής.
Άνοιξε τα μάτια, Βασίλης Τερζόπουλος& Πέτρος Μπουλούμπασης- Γιώργος Σικελιώτης. (Βραβείο Παιδικής Λογοτεχνίας του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών, 2025).
Άνοιξε τα μάτια, δες πιο μακριά, πιο μακριά, πιο καθαρά, μού είπες, για το ταξίδι της ζωής…μιας μητέρας προς το γιο της να δει με «ανοιχτά μάτια» την ιστορία της οικογένειας και του ίδιου στον χρόνο που κυλάει.
Από πρώτη ματιά ο αναγνώστης δύσκολα αντιλαμβάνεται τη σχέση μεταξύ του Σικελιώτη και της εικονογράφησης. Το κλειδί για την ανάγνωση των εικόνων βρίσκεται στο βιογραφικό σημείωμα του ζωγράφου: Σμύρνη, καταστροφή, προσφυγιά, οικογένεια, και τα σκούρα μελαγχολικά χρώματα.
Ο Π. Μπουλούμπασης, χάρις σε διάσπαρτες αναφορές στο έργο του Σικελιώτη, μας θυμίζει τον ζωγράφο στην έλλειψη προοπτικής, στις ανθρώπινες μορφές που φέρνουν στις επίπεδες φιγούρες του καραγκιόζη, στους χρωματισμούς των έργων του. Δυο παραδείγματα, όπως στο δισέλιδο που απεικονίζονται άνθρωποι του μόχθου. Στην εξέλιξη της ιστορίας, καθώς το παιδί της ιστορίας μεγαλώνει, ο Π. Μπ. πλησιάζει πιο κοντά στις μορφές του Σικελιώτη και ιδιαίτερα στην εικόνα που τα παιδιά παίζουν μπάλα. Εδώ τα χρώματα ξανοίγουν, το πρασινωπό φόντο είναι αρκετά κοντά στους πράσινους τόνους του ζωγράφου, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζουμε στα πρόσωπα των δυο πρωταγωνιστών τα χαρακτηριστικά μάτια που ζωγραφίζει ο Σικελιώτης.
Αν και δεν με συγκινεί η ζωγραφική του Σικελιώτη, οι δυνατές εικόνες και το έξοχο κείμενο με παρέσυραν…
Ο κύριος με τα πατίνια, Ελπίδα Μηναδάκη& Ναταλία Μαυρωτά- Γιάννης Γαΐτης.
Η Ναταλία Μαυρωτά κλήθηκε να εικονογραφήσει μια άνοστη ιστορία που βρίθει στερεοτύπων και κοινοτοπιών όπως δεκάδες παρόμοιες που κυκλοφορούν. Για του λόγου το αληθές, διαβάζουμε για μια υπεραπασχολημένη μητέρα που καθυστερεί να μαζέψει το γιο της από το σχολείο, ένα παιδί που νιώθει την έλλειψή της και βαριέται μένοντας μόνο, τις συμβουλές «δεν μιλάμε σε αγνώστους», την αποκάλυψη ότι ολόκληρη η ιστορία ήταν ένα όνειρο, την πραγματική συνάντηση με το έργο Πατινέρ του Γαΐτη στο μάθημα, ο περιττός διδακτισμός ότι ήταν (που ήταν) «ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους», τις σκιές των τεσσάρων συνοδών του Κυρίου με τα πατίνια με το ανατριχιαστικό γέλιο ως υπόμνηση των κινδύνων που διατρέχει το παιδί, τα χαμόγελα που κάνουν καλό, κλπ.
Η εικονογράφος υποστήριξε με τον καλύτερο τρόπο το συγγραφικό εγχείρημα με χρώματα έντονα που τονίζουν τα συναισθήματα του μικρού ήρωα και επεξεργάστηκε τα μοτίβα του πίνακα, τα πατίνια και τα φτερά, ως μέσο αυτονομίας για μια περιπλάνηση εκτός των ορίων που επιβάλουν οι ενήλικοι.
Υλικότητα
Η ιδέα ότι οι αναγνώστες θα συνδιαλλαγουν με ζωγραφικούς πίνακες υλοποιείται ήδη στα εξώφυλλα των βιβλίων της σειράς. Το χαρτί του εξωφύλλου, ελαφρύ χαρτόνι με διακριτή υφή, κορνιζάρει ως πασπαρτού την εικόνα- πίνακα, δημιουργεί την εντύπωση ότι κρατάμε στα χέρια έναν πίνακα, ο οποίος θα οδηγήσει στην ιστορία που εμπνεύστηκαν οι συγγραφείς. Πραγματικά θαυμάσια ιδέα!
Τα ονόματα των συντελεστών στα εξώφυλλα σε ένα από τα χρώματα της της εικόνας-πίνακα (πορτοκαλί στην ιστορία της Κ. Τασσοπούλου, σπασμένο μαύρο σ’ εκείνη του Β. Τερζόπουλου), ενώ οι τίτλοι των ιστοριών γράφονται με διαφορετική γραμματοσειρά σε κάθε τομίδιο ανάλογα με το ύφος του περιεχομένου και το στιλ του ζωγράφου (π.χ. πλάγια στης Μ. Ανδρικοπούλου, όρθια στης Ε. Μηναδάκη).
Τα πληροφοριακά σημειώματα, ακαδημαϊκά για τους Σικελιώτη και Γαΐτη σαν λήμματα εγκυκλοπαίδειας. Αλήθεια τι προσφέρει η πληροφορία ότι το 1960 ο Σικελιώτης ήταν υποψήφιος για το βραβείο GUGGENHEIM; Και γιατί ενδιαφέρει το όνομα της κόρης του;Τα σημειώματα για τους Λύτρα και Θεόφιλο είναι πολύ φιλικότερα προς την ηλικία των αναγνωστών καθώς δίνουν μια ιδέα για την καλλιτεχνική φυσιογνωμία των ζωγράφων. Στα οπισθόφυλλα αναγράφονται ως είθισται μια σύντομη περιγραφή του περιεχομένου συμπληρωμένη με ένα επιμύθιο (απαραίτητο;) για τις αξίες που προβάλει το βιβλίο.
Εν κατακλείδι, αν μιλάμε για δημιουργική προσέγγιση, ιδιαίτερα του ενός ζωγράφου προς τον άλλο, το πείραμα πέτυχε!
(1) Πίσω από την εικόνα υπάρχει το εξής περιστατικό: σ’ ένα καφενείο ένας θαμώνας έσπρωξε για πλάκα τον «σοβατζή» από τη σκάλα που ήταν ανεβασμένος για να ζωγραφίσει.
info:
Εκδ. Υδροπλάνο, σειρά:
Μαρία Ανδρικοπούλου & Βασίλης Κουτσογιάννης
Το χρώμα του καλοκαιριού, 2023.
Βασίλης Τερζόπουλος& Πέτρος Μπουλούμπασης
Ελπίδα Μηναδάκη& Ναταλία Μαυρωτά
Κωνσταντίνα Τασσοπούλου& Κώστας Θεοχάρης
