Δημήτρης Λεοντζάκος
Τοπία εξέγερσης
1.
Πιστεύω σε έναν μυστικισμό του απλού αντικειμένου, του πεταμένου, του πιο κοινού. Του απόντος, του παραγνωρισμένου, του ριζωμένου, του κοντινού. Του απόντος επειδή είναι τόσο παρόν που δεν φαίνεται. Στην αποφατική θεολογία του ανοιχτού πεδίου, της ίσιας γης: αυτής της εξίσωσης όπου το τίποτα ίπταται χαμηλά, υπάρχει εδώ, τώρα, κοντά. Στη μεταφυσική της καμπύλης μιας απλής γραμμής: ενός γυμνού κλαδιού ή ενός άφωνου δέντρου.
2.
Εξέγερση για εμένα είναι να σηκωθείς, να εγερθείς, να σταθείς, να περπατήσεις και να φύγεις μακριά – λέξη λέξη – έξω απ’ την γλώσσα. Εκτός του νοήματος, μέχρι το κουμπί του τοπίου – όπως θα έλεγε και ο Εμπειρίκος.
Να φτάσεις πεζός μέχρι εκείνο το δέντρο. Εκείνο το όρθιο δέντρο, που ενώ στέκεται στη μέση του κάμπου είναι ο ορίζοντας. Είναι μέρος του τοπίου, όμως την ίδια στιγμή είναι και ο ορίζοντάς του. Είναι μέρος του πίνακα και το κάδρο του ταυτοχρόνως. Είναι στη σκηνή του ντουζ, στο Psycho του Alfred Hitchcock, η δίνη του νερού που παρασέρνει τον φόνο, αλλά και την κάμερα πάνω της, με ένα βίαιο zoom in, από το οποίο αναδύεται εντέλει απρόσμενα ένα τεράστιο μάτι: του θύματος, το δικό μας, του θεατή. Είναι ο κότσος της Margarita Terekhova στον Καθρέφτη του Andrei Tarkovsky. Όπως μία γυναίκα κοιτάει τα δέντρα, κοιτάει το φως. Ή μήπως όπως την κοιτάει, όπως μας κοιτάει όλους ‒ καλύτερο ‒ ένα δέντρο. Η πλεκτή οπτική μιας τέτοια λήψης συστροφικής είναι η εξέγερση, είναι το ποίημα.
3.
Η πόρπη λοιπόν του τοπίου ‒ όπως θα μπορούσε να είχε πει και ο Εμπειρίκος ‒ είναι εκείνο το άγνωστο, το άφατο, το τρομερό, το αφόρητο, το κενό, το καινούργιο, το άδειο, το μοναχικό δέντρο στο κέντρο του κάμπου,είναι το ποίημα. Η κουμπότρυπα των λέξεων. Ένα πράγμα τελικά. Όπως ο Χέγκελ κατέληξε στην Μεγάλη Λογική ότι το πνεύμα είναι ένα οστό. Αυτό εδώ. Το άκρον άωτον του πνεύματος. Το άκρον άωτον της ποίησης είναι ένα απλό αντικείμενο, πεταμένο στον δρόμο. Απ’ όπου,όμως, ξεκουμπώνει το σύμπαν. Είναι ένας δρόμος ανοιχτός πάντα προς την ανατροπή, προς την εξέγερση. Ανοιχτός, απλός, υλικός, αλλά όχι εύκολος: ένας κόμπος. Είναι αυτό που λέμε σύμπτωμα, ένα πτώμα ή ένα απόκομμα. Ένα απλό τρίμμα. Ένα κνίσμα, μια οπή. Μια χαρακιά, η πρώτη γραμμή, μια γρατζουνιά ή μια πληγή. Απ’ όπου χαίνει το ποίημα. Τρέχει σύγκορμο! Προς τους λειμώνες του άγνωστου…
4.
Κουμπότρυπα και κουμπί ταυτόχρονα: η πόρπη αυτή, αυτή η πληγή είναι το ποίημα.
5.
Δεν ξέρω γιατί, αλλά όταν σκέφτομαι την λέξη εξέγερση, μου έρχονται στο μυαλό τα τείχη. Τα οχυρωματικά τείχη. Τα βυζαντινά, τα ρωμαϊκά ή και τα συναφή ενετικά ή οθωμανικά κτίσματα που έχω δει στην Θεσσαλονίκη, στην Κωνσταντινούπολή, στην Καβάλα, στην Ρώμη, αλλά και παντού στην Μεσόγειο. Τα τείχη όχι ως μνημεία οχυρωματικά, στρατιωτικά, πολεμικά, αμυντικά, αλλά ως μνημεία εξέγερσης, ως σημεία λατρείας, ως έργα τέχνης. Στα οποία ακόμη γυρνάμε, τριγυρνάμε, τα οποία ακόμη λατρεύουμε, φροντίζουμε, συντηρούμε. Σαν εικονοστάσια, σαν εικονίσματα. Αλλιώς, ποιά ακριβώς σημασία θα είχε αυτή η γνωστή ιστορία με το σινικό τείχος, το οποίο τελείωσε, ολοκληρώθηκε, ακριβώς την στιγμή που πια δεν είχε κανένα πρακτικό νόημα; Τελείωσε ακριβώς μόλις ο φόβος των εισβολέων ‒ των Μογγόλων ‒ εξέλειπε. Νομίζω ότι αυτό είναι ο ορισμός του τοπίου για εμένα. Του τοπίου εξέγερσης. Και του έργου τέχνης. Του επαναστατικού σημείου της τέχνης. Του απείρου δηλαδή, του μαθηματικού απείρου, που κρύβει μέσα της. Που κρύβει μέσα του. Που κρύβει μέσα μας. Στα τείχη, σε αυτά τα τείχη, σε ένα τέτοιο αντικείμενο, άχρηστο πια, παρατημένο, μοναχικό, κρύβεται κάτι ιερό. Κάτι κοινό που μας μιλά. Κρύβεται το άγνωστο.
6.
Τα τείχη λοιπόν. Στα τείχη! Και η αρρώστια των τειχών που είναι οι πύλες. Δηλαδή οι οπές απ’ όπου εισέρχονται.
Το φως ή τα νεαρότερα βέλη του μέλλοντος.
Η SimoneWeil των αγρών και των άγραφων σύννεφων
1.
Δίδασκε συνεχώς στις ακμές των κορυφών και του μικρότερου χόρτου το ερχόμενο φως.
2.
Όταν αυτή φιλοσοφούσε με τα χέρια ‒ του παραληρήματος η αγία, των φτωχών η αγρία ‒ οι πάπιες μιλούσαν στα λατινικά.
3.
Ο μυστικισμός της άφωνης απουσίας.
4.
Η μητέρα Τερέζα των αγριολούλουδων.
5.
Της άγραφης μεταφυσικής των σύννεφων και όλων των δέντρων που γέρνουν, σκύβουν και μιλούν στο νερό, στις κοίτες των ποταμών, η αμίλητη αρωγός.
6.
Τα βιβλία της τα αφιέρωσε αφενός σε κανέναν και μετά στο κενό με το οποίο ιερουργούσε σιωπηλά και χωρίς λέξεις.
7.
Ίσως για αυτό διάλεξε να πεθάνει στο νησί της πάμπτωχης γυναικείας της σιωπής.
8.
Το σώμα ξεκρέμασε από το χλωρό ξύλο της γλώσσας του γιού που δεν απέκτησε ποτέ και το θρήνησε. Θρήνησε τον άνδρα μέσα της ως απόντα και ως άγνωστο απολύτως θεό. Τον οδήγησε σε μία ανάποδη ανάσταση που δεν έμοιαζε με γέννηση αλλά μάλλον με δημιουργία ή με γραφή.
9.
Τα δάκρυά της καίνε ακόμη τα χόρτα και όλα τα λιβάδια των ποιημάτων στα μάτια μας.
10.
Αποκαθήλωσε όλα τα ανέσπερα σύννεφα και μιλούσε φωναχτά στις μέλισσες, στις πανύψηλες κορφές των δέντρων και στις πέτρες.
11.
Ανάπνεε μόνο μέσα στο ψυχρό νερό της φυσικής γενναιότητάς της και ήταν των πάμπτωχων μεγάλων ψαριών το αλεξικέραυνο.
12.
Τα βιβλία της τα πέταξε στους ουρανούς. Στα λευκά πετεινά του χαμού της: στο χώμα, στο σώμα, στην πάχνη, το χιόνι μιας ανίατης επαρχίας.
13.
Η εργατική αγροικία των κουρασμένων ματιών της.
14.
Η ανορεξία των ονείρων της.
15.
Η επανάσταση και η αναρχία των απροσμέτρητων πουλιών της.
16.
Της έκστασης η αρωγός, της θεολογίας η κάθοδος. Της πτώσης η αδάμαστη οδός που αγρυπνούσε.
17.
Αφασία της ποίησης και νυχιές της γραφής στον τοίχο όσων δεν έγραψε.
18.
Το άγριο ανάστημα του ανθρώπου προς το άγνωστο.
Το κείμενο γράφτηκε μετά από πρόσκληση της έδρας Κ. Π. Καβάφη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν και του κ. Βασίλη Λαμπρόπουλου το 2020. Η θεματική της τότε πρόσκλησης ήταν Εξέγερση: Η ρήξη με την παράδοση και η σύγκρουση με την εξουσία. Εδώ δημοσιεύεται με κάποιες αλλαγές.
