της Όλγας Σελλά
Δύο σκέλη έχει το σημερινό κείμενο. Το πρώτο αφορά την παράσταση του Ιβάν Βιριπάγιεφ στο Μικρό Θέατρο Παλαιάς Επιδαύρου και το δεύτερο περιλαμβάνει κάποιες διαπιστώσεις και σκέψεις για τις εκδηλώσεις που φιλοξενούνται στη Μικρή Επίδαυρο, όπως συνηθίσαμε να τη λέμε.
Ο Ιβάν Βιριπάγιεφ, ο Ρώσος θεατρικός συγγραφέας που με επιλογή του έχει εδώ και χρόνια πολιτογραφηθεί Πολωνός, έχει αναπτύξει στενές σχέσεις με την Ελλάδα. Τα έργα του επιλέγονται από πολλούς καλλιτέχνες κι εκείνος επέλεξε να παρουσιάσει, σε παγκόσμια πρεμιέρα, ένα από τα τελευταία του θεατρικά κείμενα. Τίτλος του «Ι-ΟΝΕ», με το οποίο ολοκληρώθηκαν οι εκδηλώσεις στο Μικρό Θέατρο της Παλαιάς Επιδαύρου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Επιδαύρου, για φέτος, λίγο πριν από τον Δεκαπενταύγουστο, στις 7 και 8 Αυγούστου.
Ο Ιβάν Βιριπάγιεφ είναι ένας πολιτικοποιημένος καλλιτέχνης και από τους πιο άμεσα σύγχρονους πολιτικούς θεατρικούς συγγραφείς. Τον αφορά η θέση του ανθρώπου μέσα στις σύγχρονες κοινωνίες, ο τρόπος που διαμορφώνονται οι απόψεις του, οι μηχανισμοί που τους διαμορφώνουν. Το «Ι-ΟΝΕ», ένα δύσκολο έργο, που απαιτεί συγκέντρωση, κι ας συνομιλεί με τον μύθο της αρχαίας Μήδειας.
Η ιστορία είναι η εξής: στην Αμερική του 2050 μια γυναίκα κάνει ένα διπλό έγκλημα: σκοτώνει τον θετό της γιο και τη Γαλλίδα δασκάλα του, η οποία ήταν και ερωμένη του άντρα της. Στο δικαστήριο καλείται να επιλέξει την ποινή της: ή να φυλακιστεί ή να κάνει μια πειραματική θεραπεία, το Ι-ΟΝΕ, η οποία θα επιτρέψει στην τεχνητή νοημοσύνη να επέμβει στον εγκέφαλό της. Η ένοχη επιλέγει τη θεραπεία.
Και το σκηνικό αποτυπώνει αυτό τον άγνωστο καινούργιο κόσμο που βλέπουμε να έρχεται: επιστήμη, τεχνική νοημοσύνη, επεμβάσεις στη μνήμη και την ιστορία, αναζήτηση ενός νέου εαυτού. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι σ’ αυτό το έργο του Βιριπάγιεφ αποτυπώνεται η πολυδιάσπαση της ανθρώπινης σκέψης και ο έλεγχός της από μια τεχνολογία που αλλάζει διαρκώς και μας αλλάζει διαρκώς. Και το σκηνικό της παράστασης, ένα περίεργο «πλάσμα» που έρχεται από το μέλλον, υπογραμμίζει σταθερά αυτή την οπτική.
Το κείμενο του Βιριπάγιεφ, που σκηνοθέτησε εύστοχα ο Γκαλίν Στόεφ, έχοντας να διαχειριστεί ένα διόλου εύκολο κείμενο, είναι γραμμένο στα αγγλικά, και αυτή τη γλώσσα μιλούν οι τρεις γυναίκες ηθοποιοί της παράστασης: η Αντιγόνη Ντύσεν από την Αυστραλία, η Σοφία Κόκκαλη από την Ελλάδα και η Καρολίνα Ζέπα από την Πολωνία. Οι πολλοί εαυτοί μας, η πολυδιάσπαση των σκέψεων και των επιλογών μας, η κοινή παγκόσμια γλώσσα που εξαπλώνεται και κατακτά το λεξιλόγιό μας.
Μ’ ένα κείμενο συχνά προβοκατόρικο, ο Ιβάν Βιριπάγιεφ αγγίζει ένα σωρό θέματα: το ρόλο της θρησκείας, της πίστης, της μισαλλοδοξίας, των ιδεολογιών, των φανατισμών, της βίας, της επιστήμης, της διαρκώς εξελισσόμενης τεχνολογίας και τον τρόπο που όλα αυτά διαχέονται στον ανεξέλεγκτο, πλέον, κόσμο της ενημέρωσης και διαμορφώνουν απόψεις και συμπεριφορές.
Και όλο αυτό το περίπλοκο υλικό, ο Γκαλίν Στόεφ το έκανε μια παράσταση που είχε ρυθμό, πρωτοτυπία, ωραία κίνηση και τρεις θαυμάσιες ερμηνείες. Όμως, χωρίς καμία αμφιβολία, εντυπωσίασε η ερμηνεία της Σοφίας Κόκκαλη, ίσως η καλύτερη στιγμή από τις θαυμάσιες ερμηνείες που έχει κάνει ως τώρα. Ήταν και οι τρεις ηθοποιοί θαυμάσιες. Όμως η Σοφία Κόκκαλη «περπάτησε» με το σώμα και το λόγο της σε κάθε συλλαβή του κειμένου του Ιβάν Βιριπάγιεφ.
Η ταυτότητα της παράστασης
Σκηνοθεσία: Galin Stoev, Κείμενο: Ivan Vyrypaev, Μετάφραση από τα ρωσικά: Κατερίνα Κανδυλίδου (ελλ.) – Χριστίνα Κανδυλίδου (αγγ.), Επιμέλεια ελληνικής και αγγλικής μετάφρασης: Δήμητρα Κονδυλάκη – Κωνσταντίνος Τζήκας, Προσαρμογή ελληνικών και αγγλικών υπερτίτλων: Κωνσταντίνος Τζήκας, Βοηθός σκηνοθέτη: Gena Vyrypaev, Σκηνικά Anna Met, Κοστούμια: Katarzyna Lewińska, Χορογραφία: Michał Przybyła, Μουσική σύνθεση – Σχεδιασμός ήχου: Joan Cambon, Ηχοληψία Filippos Karetsos, Φωτισμοί: Alexey Poluboyarinov, Καλλιτεχνική διεύθυνση – Φωτογραφίες: Vasilisa Neznamova, Karol Jarek, Σχεδιασμός: Arina Sizova
Παραγωγοί: Mihail Poniatowski, Angela Timashev, Εκτέλεση παραγωγής: Katya Egorova, Κατερίνα Κανδυλίδου, Διεύθυνση παραγωγής: Alexey Poluboyarinov, Συντονισμός παραγωγής: Anastasia Arnhold, Βοηθός παραγωγής: Oliver Jabłoński, Υπεύθυνη επικοινωνίας: Arina Svetlitsa, Εταιρεία παραγωγής: TEAL HOUSE Foundation, Συμπαραγωγή: Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου
Παίζουν: Antigone Duchesne, Σοφία Κόκκαλη, Karolina Rzepa.
Η παραγωγή συγχρηματοδοτήθηκε από τον Υπουργό Πολιτισμού και Εθνικής Κληρονομιάς της Δημοκρατίας της Πολωνίας, μέσω του Ταμείου Προώθησης του Πολιτισμού.
και μερικές σκέψεις γενικά για το θεσμό….
Το άλυτο αίνιγμα της Μικρής Επιδαύρου
Τι ταιριάζει στη Μικρή Επίδαυρο; Ποιες εκδηλώσεις θα προσελκύσουν ευρύτερο κοινό; Πώς θα καταφέρει να αποτελέσει έναν αυτοτελή πολιτιστικό προορισμό, και να «ανεξαρτητοποιηθεί» από το Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου;
Αυτά τα ερωτήματα έχουν απασχολήσει όλους τους καλλιτεχνικούς διευθυντές του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου, από τον Γιώργο Λούκο μέχρι σήμερα. Για την ιστορία, το θέατρο της Μικρής Επιδαύρου ξεκίνησε το 1995 δοκιμαστικά τη λειτουργία του με τις εκδηλώσεις του «Μουσικού Ιουλίου», με διοργανωτή τον Σύλλογο «Οι Φίλοι της Μουσικής». Ο Χρήστος Λαμπράκης, ως πρόεδρος του Οργανισμού Μεγάρου Μουσικής συνέδεσε το όνομά του με την ανάδειξη και τη λειτουργία της Μικρής Επιδαύρου. Το 1998 την ευθύνη των εκδηλώσεων αναλαμβάνει το Μέγαρο Μουσικής σε συνεργασία με τον ΕΟΤ. Το 2002, η διοργάνωση των εκδηλώσεων περνά οριστικά στο Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου.
Τα πρώτα χρόνια οι μουσικές εκδηλώσεις κυριαρχούσαν στη Μικρή Επίδαυρο. Σταδιακά άρχισαν να φιλοξενούνται, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου πάντα, και θεατρικές παραστάσεις. Σιγά σιγά σχεδόν κυριάρχησε το θέατρο. Οι μουσικές εκδηλώσεις ήταν σαν εμβόλιμες. Όμως, παρότι φιλοξενήθηκαν θαυμάσιες θεατρικές παραστάσεις σ’ αυτό το υπέροχο μικρό θέατρο των 900 θέσεων, η απήχησή τους δεν ήταν η αναμενόμενη. Όχι γιατί δεν ήταν καλές οι προτάσεις κάθε φορά. Αλλά γιατί απευθύνονταν στην ίδια δεξαμενή κοινού με το Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, σ’ εκείνην του θεάτρου.
Πόσοι μπορούσαν να κάνουν τη διαδρομή Αθήνα-Επίδαυρο-Αθήνα δύο συνεχόμενες μέρες; Πόσοι μπορούσαν να μείνουν τέσσερα ή πέντε διήμερα στην Επίδαυρο; Ειδικά τις Παρασκευές, η Μικρή Επίδαυρος έχει μικρή προσέλευση. Όλοι οι καλλιτεχνικοί διευθυντές, του Γιώργου Λούκου συμπεριλαμβανομένου, προσπάθησαν να λύσουν το «πρόβλημα» της Μικρής Επιδαύρου. Τα αποτελέσματα δεν ήταν ποτέ τα αναμενόμενα. Η Κατερίνα Ευαγγελάτου είχε την ωραία ιδέα του θεσμού Contemporary Ancients: ανέθετε, κάθε χρόνο, σε σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς να γράψουν ένα νέο θεατρικό έργο εμπνευσμένο από το αρχαίο δράμα.
Επίσης, ελάχιστες φορές οι παραστάσεις που φιλοξενήθηκαν στη Μικρή Επίδαυρο ταξίδεψαν και σε άλλες θεατρικές σκηνές, ώστε να μπορέσουν να τις δουν περισσότεροι. Έτσι ο κόπος αυτών των παραγωγών έφτανε στο κοινό μόνο για δύο βραδιές.
Αντιθέτως, οι μουσικές εκδηλώσεις είχαν διαφορετική υποδοχή –και έχουμε παρακολουθήσει μερικές αξέχαστες συναυλίες εκεί.
Την περασμένη άνοιξη, το πρόγραμμα της Μικρής Επιδαύρου για το καλοκαίρι του 2026, έτυχε θερμής υποδοχής από τον Τύπο. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής Μιχαήλ Μαρμαρινός επιδίωξε η Μικρή Επίδαυρος να είναι φέτος θεματικά ανεξάρτητη από «τη μεγάλη αδελφή της», σχεδιάζοντας μια βεντάλια εκδηλώσεων που ακουμπούσαν σε διαφορετικές μορφές τέχνης: χορό, μουσική, θέατρο. Το ενδιαφέρον πολυπρισματικό φετινό πρόγραμμα δεν απέδωσε τους αναμενόμενους καρπούς από πλευράς προσέλευσης κοινού. Οι πληροφορίες, παρότι δεν υπάρχουν ακόμα πλήρη στοιχεία, λένε ότι καλύτερα πήγαν οι παραστάσεις του Θοδωρή Γκόνη «Τα πορτοκάλια της Παλαιάς Επιδαύρου» και του Χαράλαμπου Γωγιού «Ghoreka».
Ίσως το σκεπτικό του Μιχαήλ Μαρμαρινού να χρειάζεται χρόνο και περισσότερα δείγματα. Ίσως πάλι να χρειάζεται η Μικρή Επίδαυρος μια ριζική αναδιάρθωση περιεχομένου, έτσι ώστε αυτομάτως να είναι φανερό ότι είναι αυτονομημένη από «τη μεγάλη αδελφή της». Μήπως η επιλογή της μουσικής είναι η λύση; Μήπως η Μικρή Επίδαυρος μπορεί να υποδεχθεί κάποιες από τις βραδιές που δεν θα έχουν στέγη το Ηρώδειο τα επόμενα χρόνια;
