Ανταπόκριση: Αλεξάνδρα Χαΐνη, Γιάννης Μπασκόζος
Ημέρα πέμπτη (26/6/26)
Η Παρασκευή ξεκίνησε αναπάντεχα. Ως συνήθως έφτασα στο ραντεβού για τη συνέντευξη με την Κέιτι Κιταμούρα (προσεχώς στον «Α») 25 λεπτά νωρίτερα αλλά lucky me που λένε, μια και έξω από το ξενοδοχείο καθόταν ο Τζόναθαν Κόου. Καλωσήρθατε στα Χανιά, του είπα. Είμαι η τάδε που κάναμε συνέντευξη τότε για το τάδε. Με κοίταξε, μου ανταπόδωσε την καλημέρα χαμογελώντας.
-Πώς τα πάτε με τη ζέστη;
-Σε σχέση με το Λονδίνο, αυτή τη στιγμή εδώ είναι δροσερά!
-Δεν προλάβατε να δείτε κάποια εκδήλωση;
-Όχι ακόμη, όμως λίγο περπάτησα σήμερα το πρωί και ένιωσα υπέροχα: έβλεπα παντού συγγραφείς που γνωρίζω!
-Σας αφήνω να απολαύσετε τον καφέ σας.
Του ευχήθηκα επίσης καλή επιτυχία στην εκδήλωση, αν και μετά βίας κρατήθηκα να μην κάτσω μαζί του για όση ώρα μου απόμενε μέχρι να συναντήσω την Κιταμούρα.
Λίγες ώρες αργότερα είχαμε συνέντευξη Τύπου, όπου έγινε ένας πρώτος απολογισμός για το φεστιβάλ, ακούστηκαν γνώμες και προτάσεις.
*
Το απόγευμα, και ενώ όλοι και όλες περιμέναμε τον Τζόναθαν Κόου, παρακολούθησα κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις. Θα σταθώ στη συζήτηση «Διαστάσεις του αποτυπώματος του ακροδεξιού ρεύματος σε Ευρώπη και ΗΠΑ» στην οποία ο Γιάννης Χαμηλάκης, αρχαιολόγος και καθηγητής στο παν/μιο Brown των ΗΠΑ, συνομίλησε με τους συγγραφείς Χάρι Κούνζρου και Μωρίς Αττιά. Τη συζήτηση συντόνιζε ο Μανώλης Πιμπλής, διευθυντής του ΦΒΧ. Όλοι οι ομιλητές αναφέρθηκαν στην κατάσταση στην Αμερική του Τραμπ, για το πόσο μεγάλο αποτύπωμα έχει αφήσει στο συμβολικό και το πολιτιστικό πεδίο. Ο Βρετανός συγγραφέας Χάρι Κούνζρου μίλησε για «μίσος» προς τον πολιτισμό και για «έλλειψη εμπιστοσύνης» προς τους ανθρώπους που ασχολούνται με τον πολιτισμό. «Καθότι οι ίδιοι δεν έχουν καμία κουλτούρα, αισθάνονται πιο ασφαλείς όταν περιθωριοποιούν όποιον έχει», είπε μεταξύ άλλων. Για τον Γαλλοαλγερινό Μωρίς Αττιά ο «κακός» της ιστορίας στη Γαλλία είναι ο δισεκατομμυριούχος ακροδεξιός επιχειρηματίας Βενσάν Μπολορέ, ο οποίος έχει καταλάβει τα ΜΜΕ και τον εκδοτικό κόσμο. Τόνισε ότι οι Γάλλοι ακολουθούν κατά πόδας τις αμερικανικές τάσεις, γεγονός ιδιαίτερα ανησυχητικό. Ο Γιάννης Χαμηλάκης εξήγησε ότι η τάση αυτή δεν είναι καινούργια, της τελευταίας δεκαετίας, όπως γενικά πιστεύουμε, αλλά υπήρχε ανέκαθεν, απλώς τώρα ο Τραμπ την νομιμοποίησε. «Ο εθνικισμός σαν ιδεολογία ξεκίνησε από τον 19ο αιώνα. Είναι η θάλασσα μέσα στην οποία κολυμπάμε. Η πατριαρχία επίσης. Αν το σκεφτούμε αυτό, μπορούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει.»
Ο Βρετανός συγγραφέας Τζόναθαν Κόου, τον οποίο δεν θα ήταν πλεονασμός αν αποκαλούσαμε «φιλέλληνα», εμφανίστηκε στις 9μμ. Μαζί του η Άλκηστη Τριμπέρη, μεταφράστριά του εδώ και 13 χρόνια και η δημοσιογράφος Ξένια Κουναλάκη. Αφορμή η κυκλοφορία από τις εκδόσεις Πόλις του πρώτου του μυθιστορήματος Accidental woman στα αγγλικά, Μαρία, η γυναίκα των συμπτώσεων, στα ελληνικά. Ο Κόου περιέγραψε την περιπέτεια του βιβλίου, το οποίο έγραψε σε ηλικία 23 ετών χωρίς καμία επιτυχία (πούλησε μόλις 272 αντίτυπα, ένας αριθμός, τον οποίο, όπως είπε, δεν πρόκειται να ξεχάσει ποτέ). Αποκάλυψε ότι μέχρι τότε δεν είχε εκδώσει τίποτα και ότι για εκείνον το συγκεκριμένο ήταν ένα πειραματικό μυθιστόρημα, ένας τρόπος να εφεύρει εκ νέου το μυθιστόρημα για τον εαυτό του. Μίλησε επίσης για τη χαρά της ανάγνωσης, τονίζοντας ότι αισθάνεται κατάθλιψη όταν ένα βιβλίο δεν τον ευχαριστεί. «Έχουμε την υποχρέωση να γράφουμε βιβλία που είναι απαιτητικά αλλά δεν θέλουν όλοι να τους κάνεις διάλεξη όταν διαβάζουν!», είπε χαρακτηριστικά. Μίλησε επίσης για την πολιτική κατάσταση στη Βρετανία και για το λάθος του Brexit.
Σε σχέση με τις συγγραφικές του συνήθειες, είπε ότι η συγγραφή είναι πολύ προσωπική υπόθεση για εκείνον, ότι γράφει ένα βιβλίο κάθε δύο χρόνια περίπου και ότι για το καθένα χρειάζεται γύρω στους 4-5 μήνες. Όσο για την αγάπη του ελληνικού κοινού για τα βιβλία του, δήλωσε «ευγνώμων».
Η Άννα Καρακατσούλη, καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας και Πολιτισμού στο ΕΚΠΑ, ο Γιάννης Παντελάκης, συγγραφέας, δημοσιογράφος και Γιώργος Σιακαντάρης, διδάκτωρ κοινωνιολογίας, συγγραφέας, βιβλιοκριτικός, συνομίλησαν με τη δημοσιογράφο Ναταλί Χατζηαντωνίου, με θέμα «Πώς θα ανασάνουν οι δημοκρατίες». Ανέδειξαν τα θέματα που εμποδίζουν τη σημερινή δημοκρατία να ανταποκριθεί στα αιτήματα των εποχών και των πολιτών της. Ο Σιακαντάρης τόνισε την απαξίωση της σημερινής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας καθώς κλιμακώνεται ο ακραίος πλούτος, ο οποίος θέλει πια να κυβερνήσει ο ίδιος αντί να ελέγχει απλώς τους πολιτικούς. Πρόκειται, είπε, για έναν βιαστικό καπιταλισμό που θέλει να ξεπεράσει τις φραγές των δημοκρατικών θεσμών. Η Άννα Καρακατσούλη μίλησε για το πως η ακροδεξιά φανερώνει μια ευελιξία στον τομέα της κουλτούρας γινόμενη πιο αρεστή στα λαϊκά στρώματα. Τέλος ο Γιάννης Παντελάκης μίλησε για τον έλεγχο των μιντιαρχών στη σημερινή πολιτική σκηνή. Το ζητούμενο ήταν το «που είναι η αριστερά σήμερα». Οι ομιλητές συμφώνησαν ότι η αριστερά έχοντας χάσει την παραδοσιακή της δύναμη στην εργατική τάξη, τα συνδικάτα ακόμα και ως κυβέρνηση δεν μπόρεσε να απαντήσει στην παγκοσμιοποίηση. Θίχτηκαν ακόμα τα ζητήματα του ιστορικού αναθεωρητισμού, η δύναμη των κοινωνικών δικτύων και το καυτό θέμα του πολιτικού χρήματος.
Νωρίς την Παρασκευή παρακολούθησα δύο πολύ διαφορετικές εκδηλώσεις, εξίσου ενδιαφέρουσες αν και αντιθετικές στο ύφος. Στις 6μμ. ο Γιάννης Πάσχος συνομίλησε με την Κυριακή Μπεϊόγλου για το τελευταίο του βιβλίο Ουρές. Σκέφτομαι ότι ο Πάσχος μερικές φορές δεν χρειάζεται συνομιλητές αφού μιλάει υπέροχα με τον εαυτό του, σαρκάζων αλλά κυρίως αυτοσαρκαζόμενος. Έτσι τα ψάρια και οι ουρές τους ήταν αφορμή για να δει κανείς την ψυχή ενός συγγραφέα που παραμένει παιδί.
Αμέσως μετά παρουσιάστηκε ένα πολύ παλιό αλλά και σημαντικό βιβλίο: το Οι Γκερίλλες της Monique Witting με ομιλήτριες την μεταφράστρια Έφη Γιαννοπούλου, την ποιήτρια Δανάη Σιώζιου και την συγγραφέα και ντοκιμενταρίστρια Μαρία Λούκα. Η Monique Witting πηγαίνει πέρα από την Σιμόν Ντε Μποβουάρ και ισχυρίζεται πως η γυναίκα είναι ταξική κατηγορία και η βασική πάλη είναι εναντίον της πατριαρχικής κοινωνίας. Στο μυθιστόρημά της, που εντάσσεται στο κύμα του Νουβώ Ρομάν, ενσωματώνει πρώιμα κείμενα της queer θεωρίας, δίνοντας έμφαση τόσο στη μορφή όσο και στη γλώσσα.
Ημέρα έκτη (27/6/26)
Το Σάββατο άνοιξε με τη συζήτηση για το ελληνικό βιβλίο στο εξωτερικό. Στο πρώτο μέρος η Μιρέλλα Μπατζιανιά, Υπεύθυνη Περιεχομένου και Διαχείρισης της βιβλιογραφικής βάσης BookPoint του ΟΣΔΕΛ, παρουσίασε την πρόσφατη έρευνα του οργανισμού για την ελληνική βιβλιοπαραγωγή (ακούστε και το podcast Γιάννης Μπασκόζος- Μιρέλλα Μπατζιανιά: Τι λένε οι αριθμοί για τα βιβλία). Στο δεύτερο μέρος η συζήτηση εστίασε στις δυνατότητες διεθνούς προβολής της ελληνικής λογοτεχνίας, στις µεταφράσεις και στις σύγχρονες προκλήσεις της εξωστρέφειας του ελληνικού βιβλίου. Οι ομιλητές ήταν πολλοί: Νίκος Μπακουνάκης, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύµατος Βιβλίου και Πολιτισµού, Αδριάνα Μαρτίνες, διευθύντρια του Φεστιβάλ ΛΕΑ, Άννα Πατάκη, εκδότρια, Έρση Σωτηροπούλου, συγγραφέας, Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, ποιήτρια – µεταφράστρια, Μαρία Παπαϊωάννου, Head of Arts, British Council Greece, Μανώλης Πιµπλής, διευθυντής του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων.
Η πιο γνωστή σύγκρουση στο σύγχρονο κόσμο Ισραήλ – Παλαιστίνης έδωσε ισχυρό στίγμα στο φετινό 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου στα Χανιά. Σε μία από τις κεντρικές εκδηλώσεις μίλησαν ο Γκιντεόν Λεβί, Ισραηλινός συγγραφέας και αρθρογράφος, με την Χανάν Ασράουι, Παλαιστίνια, νομοθέτις και συγγραφέας – η οποία για τους γνωστούς λόγους μίλησε διαδικτυακά. Εδώ το κυρίως θέμα ήταν ο διχασμός των δύο κοινωνιών αλλά και οι διχαστικές πολιτικές που τον συντηρούν. Για την κατάσταση στη Μέση Ανατολή μίλησαν σε άλλη εκδήλωση ο γιατρός Χρίστος Γεωργάλας, συγγραφέας του βιβλίου Ημερολόγια Γάζας, ο Σύριος ποιητής Γκάιαθ Αλμαντούν και η Σουηδή δημοσιογράφος, ειδική σε θέματα Μέσης Ανατολής, Κάτριν Ορμεστάντ.
Η Ελένη Γιαννακάκη, καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας και Πολιτισμού στο ΕΚΠΑ, στην παρουσίαση του βιβλίου της Κρητικό πιλάφι έδωσε τον τίτλο «Πεθαίνοντας στον ΒΟΑΚ». Στο μυθιστόρημά της, που παρουσίασε η δημοσιογράφος Μικέλα Χαρτουλάρη, μια μητέρα μονολογεί για τη ζωή της, μια συνηθισμένη Ελληνίδα μάνα που προσπαθεί να επουλώσει μια μεγάλη απώλεια. Η Ελένη Γιαννακάκη μίλησε για τη σύγχρονη παθολογία των Κρητών, το πως η κρητική περηφάνεια έγινε κρητική ματσίλα και πώς η κοινοτική αλληλεγγύη μεταμορφώθηκε σε μαφία. Ιδιαίτερα οξεία ήταν η κριτική της στη μάνα εκείνη που πάνω στις στάχτες του παιδιού της προσπαθεί να κτίσει πολιτική καριέρα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η συζήτηση του Γιάννη Παντελάκη (ο οποίος κατέγραψε σε βιβλίο το πώς η θέλησή του να ζήσει ξεπέρασε τον βαρύτατο τραυματισμό του), με τον ψυχίατρο-ψυχαναλυτή Σάββα Σαββόπουλο. Ο τελευταίος τόνισε πως η επιθυμία να ζήσεις δίνει κίνητρο για να επανέλθεις στην κοινωνία ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν οι άνθρωποι που θα σου συμπαρασταθούν, έτσι ώστε η ενόρμηση της ζωής να νικήσει την ενόρμηση θανάτου.
Μια κουβέντα που μου φάνηκε στην αρχή δύσκολη καθώς είχε έξι ομιλήτες/τριες εξελίχθηκε σε απόλυτα επιτυχημένη. Οι συγγραφείς Έλενα Μαρούτσου, Φωτεινή Τσαλίκογλου, Γιάννης Μακριδάκης, Μαρία Ιωάννου, Έρση Σωτηροπούλου υπό την μπαγκέτα του επίσης συγγραφέα Κυριάκου Χαρίτου, ανέπτυξαν τους αφηγηματικούς τρόπους με τους οποίους εκφράζουν στο έργο τους τούς διαφόρων ειδών διχασμούς.
Γιώργος Συμπάρδης, Αργυρώ Μαντόγλου, Αλεξάνδρα Χαΐνη
Η υπογράφουσα είχε τη χαρά να «ανακρίνει» την Αργυρώ Μαντόγλου με αφορμή το βιβλίο της Ένας δικός της δρόμος. Τρεις ιστορίες σε άλλο χρόνο, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη και τον Γιώργο Συμπάρδη για τη νουβέλα του Νύχτες με την Κάλλη, που κυκλοφορεί από το Μεταίχμιο. Η Αργυρώ Μαντόγλου εξήγησε γιατί διάλεξε να «συνομιλήσει» με την Ελισάβετ Μουτζάν (μετέπειτα Μαρτινέγκου) και τη Βιρτζίνια Στίβεν (που έγινε Γουλφ) και έδωσε κάποια στοιχεία για την τρίτη, μυστηριώδη γυναίκα, που συνδέει τις άλλες δύο δίνοντας το στίγμα για την εμπειρία της γραφής, αλλά και της κατάστασης των γυναικών συγγραφέων σήμερα. Ο Γιώργος Συμπάρδης μας μύησε απλόχερα στο «σύμπαν» του, μίλησε για τους αινιγματικούς ήρωές του και τη σχέση του με αυτούς, για την ελευθερία του αναγνώστη και της αναγνώστριας να ερμηνεύσει όπως θέλει αυτό που διαβάζει, αλλά και για την αγάπη του για την Αθήνα, το μόνιμο «σκηνικό» των βιβλίων του.
Ημέρα έβδομη (28/6/26)
Κυριακή. Τελευταία ημέρα του 5ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. Ούτε που καταλάβαμε πώς πέρασαν οι ημέρες. Λόγω αναχώρησης, δεν καταφέραμε δυστυχώς να παρακολουθήσουμε πολλές εκδηλώσεις.
Θα σταθούμε όμως στην παρουσίαση του μυθιστορήματος της Έλενας Καρακούλη Υπουργείο Μοναξιάς, που κυκλοφόρησε μόλις από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Το βιβλίο, το οποίο μιλά για την επέλαση της τεχνολογίας στη ζωή μας και δη της τεχνητής νοημοσύνης, παρουσίασε η Μαρίνα Αρετάκη, ΕΔΙΠ του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, ενώ αποσπάσματα διάβασε ο ηθοποιός Χρήστος Ροδάμης από το ΔΗΠΕΘΕ Κρήτης. Η Καρακούλη, αφού διευκρίνισε ότι το βιβλίο της δεν είναι επιστημονική φαντασία, εξέφρασε τον προβληματισμό της σχετικά με το τι θα μπορούσε να συμβεί αν τα ρομπότ αποκτούσαν ανθρώπινες ιδιότητες, όπως ενσυναίσθηση, ευγένεια, προθυμία κλπ. -πράγμα που είναι θέμα χρόνου, όπως είπε-, και εν καιρώ ξεπεράσουν το ίδιο το ανθρώπινο είδος που τα δημιούργησε.
Ο γνωστός και μη εξαιρετέος Γαλλοαλγερινός ψυχίατρος-ψυχαναλυτής και συγγραφέας Μορίς Αττιά, μία από τις πιο σημαντικές φωνές του σύγχρονου γαλλικού νουάρ, συνομίλησε με τον διευθυντή του ΦΒΧ Μανώλη Πιμπλή, για το τελευταίο βιβλίο του Τα χρώματα της εκδίκησης (εκδ. Πόλις). Ο Αττιά, έκανε εκτενή αναφορά στα παιδικά του χρόνια στο Αλγέρι, στις σπουδές του, στο γεγονός ότι αμφιταλαντευόταν για το αν θα ακολουθούσε το ιατρικό επάγγελμα ή θα γινόταν κινηματογραφιστής, στην κατάσταση στη Γαλλία όπως διαμορφώνεται σήμερα όπου σε αρκετές πόλεις, όπως για παράδειγμα στη Μασσαλία, τα ρατσιστικά και βίαια περιστατικά είναι μέρος της καθημερινότητας. Εκμυστηρεύτηκε επίσης ότι ποτέ δεν ήταν φαν των αστυνομικών μυθιστορημάτων τύπου Άγκαθα Κρίστι, αλλά προτιμούσε τα αμερικανικά νουάρ, τόνισε όμως ότι γενικώς δεν είναι λάτρης του είδους – εξού και ενώ γράφει αστυνομικά μυθιστορήματα, κατά βάθος τον ενδιαφέρει το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι και όχι τα εγκλήματα καθαυτά. Τέλος, είπε ότι έχει ήδη γράψει ένα καινούργιο μυθιστόρημα για το οποίο ωστόσο δεν έχει λάβει καμία απάντηση από τον εκδότη – ίσως, επειδή αυτή τη φορά δεν πρόκειται για αστυνομικό!
