γράφει ο Νίκος Γουσγούνης (*)
Κάθε βιβλιοθήκη είναι, πριν απ’ όλα, μια ουτοπία: η υπόσχεση ότι η γνώση του κόσμου μπορεί να συγκεντρωθεί σε έναν χώρο, να ταξινομηθεί, να διαφυλαχθεί ανέπαφη και να παραδοθεί στους επόμενους χωρίς απώλεια. Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας υπήρξε η πρώτη μεγάλη διατύπωση αυτής της ουτοπίας, μια φιλοδοξία καθολικότητας που, όπως δείχνει και η ίδια η αβεβαιότητα γύρω από την ίδρυση και την καταστροφή της, ξεπερνούσε κάθε πραγματική δυνατότητα ελέγχου. Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει βέβαιη χρονολογία ούτε για τη γέννησή της ούτε για το τέλος της, η Αλεξάνδρεια παρέμεινε λιγότερο τεκμηριωμένο ιστορικό γεγονός και περισσότερο μύθος αναδρομικά κατασκευασμένος γύρω από μια απώλεια, το πρότυπο κάθε μετέπειτα ουτοπίας της Γνώσης.
Η υπόσχεση αυτή δεν χάθηκε μονομιάς· επιβίωσε παράπλευρα, μέσα από δρόμους που η ίδια η ιστοριογραφία δυσκολεύεται να ανασυγκροτήσει. Στην Ιταλία, μοναστήρια όπως το Μόντε Κασίνο και τα σχολεία μεταφραστών της νορμανδικής Σικελίας μετέφεραν στη Δύση αρχαία επιστημονική και φιλοσοφική γνώση όχι απευθείας από το ελληνικό πρωτότυπο, αλλά μέσω αραβικών χειρογράφων: η γνώση επέστρεφε στην Ευρώπη έχοντας ήδη περάσει από άλλο πολιτισμό. Στο Βυζάντιο, αντίθετα, η διάσωση ήταν πιο άμεση αλλά όχι λιγότερο σκοτεινή: μοναστηριακά scriptoria αντέγραφαν και σχολίαζαν αρχαία ελληνικά κείμενα επί αιώνες, χωρίς όμως να είναι πάντα σαφές γιατί επέζησε το ένα κείμενο και χάθηκε το άλλο. Η ουτοπία της πλήρους Γνώσης δεν πραγματώθηκε ποτέ ξανά· επιβίωσε μόνο αποσπασματικά, μέσα από τυχαίες, μερικές διασώσεις.
Ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό, η ίδια υπόσχεση παίρνει σήμερα διαφορετική μορφή κάθε φορά. Μια δημόσια βιβλιοθήκη υπόσχεται πρόσβαση σε όλους, αλλά εξαρτάται από θεσμούς και χρηματοδότηση που μπορούν ανά πάσα στιγμή να αποσυρθούν· μια ιδιωτική συλλογή υπόσχεται αντίθετα μια προσωπική πληρότητα, κάτι που αντανακλά τις επιλογές ενός μόνο ανθρώπου, και που συχνά, όταν αυτός χαθεί, δεν μεταβιβάζεται πουθενά· διαλύεται, ή καταλήγει εγκαταλειμμένη, όπως τόσες ιδιωτικές βιβλιοθήκες σήμερα. Το ερώτημα που διατρέχει αυτό το δοκίμιο δεν είναι ποια από τις δύο μορφές επιβιώνει καλύτερα, αλλά αν καμία δεν ανταποκρίνεται πραγματικά στην αρχική υπόσχεση της Αλεξάνδρειας, ή αν η υπόσχεση αυτή ήταν εξαρχής, δομικά, ουτοπική.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η βιβλιοθήκη του πλοιάρχου Νέμο μέσα στον Ναυτίλο, μια μικρογραφία της αλεξανδρινής φιλοδοξίας, κλεισμένη σε έναν άνθρωπο και σε ένα πλοίο, ακίνητη επιθυμία καθολικής γνώσης εγκατεστημένη μέσα στο απολύτως κινητό. Η αντίθεση ανάμεσα στην ακίνητη και την κινητή βιβλιοθήκη δεν είναι μόνο βερνική· επανέρχεται σήμερα στις ελληνικές κινητές δανειστικές βιβλιοθήκες που γυρίζουν χωριά με βαν, αναζητώντας αναγνώστες εκεί όπου κανένα κτήριο δεν θα έφτανε ποτέ. Το δοκίμιο αυτό θα ακολουθήσει τη διαδρομή από την Αλεξάνδρεια στα μοναστήρια, από τα μοναστήρια στον Ναυτίλο, και από τον Ναυτίλο στο σημερινό βαν του χωριού, για να αναρωτηθεί πού ακριβώς εντοπίζεται η ουτοπία της Γνώσης.
Κεφάλαιο 1: Αλεξάνδρεια, η ουτοπία και οι μετά-βίοι της
Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας είναι η πρώτη μεγάλη διατύπωση της ουτοπίας της Γνώσης: η φιλοδοξία να συγκεντρωθεί σε έναν χώρο όλη η γραπτή γνώση του κόσμου. Ούτε η ίδρυση ούτε η καταστροφή της έχουν βέβαιη χρονολογία ή υπεύθυνο. Η ίδρυση τοποθετείται συμβατικά γύρω στο 300-280 π.Χ., επί Πτολεμαίου Α’ και Β’, βάσει μαρτυριών αιώνες μεταγενέστερων. Η καταστροφή αποδίδεται εναλλακτικά στον Καίσαρα (48 π.Χ.), τον Αυρηλιανό, τον πατριάρχη Θεόφιλο (391 μ.Χ.) ή την αραβική κατάκτηση, χωρίς καμία εκδοχή να επικρατεί οριστικά· η σύγχρονη έρευνα κλίνει προς σταδιακή παρακμή, όχι μία στιγμή απώλειας. Αυτή η ίδια αδυναμία της ιστοριογραφίας να την προσδιορίσει δείχνει τι πραγματικά είναι η Αλεξάνδρεια: λιγότερο τεκμηριωμένο γεγονός, περισσότερο μύθος χτισμένος αναδρομικά γύρω από μια απώλεια.
Η υπόσχεση αυτή δεν χάνεται μονομιάς· μεταναστεύει, ασύνδετα, σε δύο δρόμους. Στη Δυτική Ιταλία, μοναστήρια όπως το Μόντε Κασίνο και τα σχολεία μεταφραστών της νορμανδικής Σικελίας ξανάφεραν αρχαία ελληνική επιστήμη και φιλοσοφία στην Ευρώπη όχι απευθείας, αλλά μέσω αραβικών χειρογράφων· η γνώση επέστρεφε έχοντας ήδη περάσει, μεταφρασμένη και σχολιασμένη, από άλλον πολιτισμό. Στο Βυζάντιο η διάσωση φαινόταν πιο άμεση: μοναστηριακά scriptoria αντέγραφαν επί αιώνες τα ελληνικά κείμενα στο πρωτότυπό τους. Ποιο κείμενο επέζησε, μέσα από ποια αλυσίδα αντιγραφέων και γιατί ακριβώς αυτό και όχι κάποιο άλλο, παραμένει σε μεγάλο βαθμό ασαφές. Η βυζαντινή διάσωση είναι έτσι μια δεύτερη, πιο σκοτεινή ουτοπία, κρυμμένη μέσα στην πρώτη.
Το μοναστήρι δεν είχε ποτέ ως σκοπό του τη συγκέντρωση καθολικής γνώσης. Ήταν θεσμός λειτουργικός, εκπαιδευτικός, θεολογικός· η αντιγραφή και ο σχολιασμός αρχαίων κειμένων ήταν παράπλευρο, όχι κεντρικό, προϊόν της καθημερινής του λειτουργίας. Κι όμως, μέσα ακριβώς σε αυτή την απουσία προγράμματος, η ουτοπία της Αλεξάνδρειας επιβίωσε, αποσπασματικά, τυχαία, χωρίς σχέδιο συνέχειας. Δεν υπήρξε ποτέ απόφαση «θα σώσουμε τον αρχαίο κόσμο»· υπήρξαν μοναχοί που έγραφαν, αντέγραφαν, σχολίαζαν, ο καθένας μέσα στο δικό του κελί και στη δική του εποχή, χωρίς συνολική εικόνα του τι διασώζουν. Αυτή η ακούσια, διάσπαρτη διάσωση θα επανέλθει, με άλλη μορφή, στη σύγκριση με τη βιβλιοθήκη του πλοιάρχου Νέμο, μια βιβλιοθήκη, αντίθετα, απόλυτα προγραμματισμένη από έναν και μόνο άνθρωπο.
Η σύγχρονη Bibliotheca Alexandrina δεν αποκαθιστά τίποτα από όλα αυτά· τα συμβολίζει. Χτισμένη αιώνες μετά, χωρίς κανένα υλικό δεσμό με την αρχική, λειτουργεί ως μνημείο μιας απώλειας παρά ως συνέχειά της. Το κτήριο υπάρχει, η συλλογή της είναι πραγματική, όμως η φιλοδοξία της καθολικότητας που όρισε την αρχική Αλεξάνδρεια έχει ήδη, εξ ορισμού, εγκαταλειφθεί· κανείς σήμερα δεν πιστεύει ότι μπορεί να συγκεντρωθεί «όλη» η γνώση σε έναν χώρο. Η ίδια της η ύπαρξη είναι ομολογία: ό,τι απομένει να γίνει είναι μόνο η αναπαράσταση της παλιάς επιθυμίας, όχι η εκπλήρωσή της. Η ουτοπία της Γνώσης, εδώ, δεν είναι πια στόχος προς επίτευξη· είναι σχήμα που επαναλαμβάνεται, γενιά τη γενιά, ξέροντας εκ των προτέρων ότι δεν θα εκπληρωθεί.
Κεφάλαιο 2: Ο Ναυτίλος, η βιβλιοθήκη του πλοιάρχου Νέμο
Στα Είκοσι Χιλιάδες Λεύγες κάτω από τη Θάλασσα, ο Βερν δίνει στον πλοίαρχο Νέμο μια βιβλιοθήκη δώδεκα χιλιάδων τόμων, τακτοποιημένη μέσα στο υποβρύχιο με την ίδια ακρίβεια που διέπει κάθε μηχανισμό του Ναυτίλου. Δεν είναι τυχαία συλλογή· καλύπτει επιστήμη, φιλοσοφία, λογοτεχνία, ιστορία, σε πολλές γλώσσες, χωρίς κανένα θρησκευτικό ή πολιτικό κείμενο, μια απουσία που οι Γάλλοι βερνολόγοι έχουν επισημάνει ως ένδειξη ότι ο Νέμο έχει αποκοπεί συνειδητά από κάθε εξουσία, θεϊκή ή ανθρώπινη. Η ακρίβεια του αριθμού, η καταλογογράφηση, η τάξη, όλα μιμούνται τη φιλοδοξία ενός θεσμού, αν και εδώ ο θεσμός έχει συρρικνωθεί σε έναν μοναδικό ιδιοκτήτη. Είναι η πρώτη ένδειξη ότι αυτή η βιβλιοθήκη δεν είναι απλώς μυθοπλαστικό στοιχείο, αλλά δηλωμένη αντιπαράθεση με κάθε δημόσιο, θεσμικό μοντέλο Γνώσης.
Η βιβλιοθήκη του Νέμο είναι μικρογραφία της Αλεξάνδρειας με έναν αντεστραμμένο όρο: εκεί όπου η αρχαία βιβλιοθήκη φιλοδοξούσε την καθολικότητα μέσα από συσσώρευση (όσο περισσότερα κείμενα, τόσο πληρέστερη η γνώση), ο Νέμο φιλοδοξεί την καθολικότητα μέσα από επιλογή. Δώδεκα χιλιάδες τόμοι δεν είναι «όλη» η γνώση του κόσμου· είναι μια προσεκτικά κλαδεμένη εκδοχή της, όπως κρίθηκε από έναν μόνο άνθρωπο ώστε να μη χρειάζεται τίποτα άλλο. Η Αλεξάνδρεια ήταν ανοιχτό, ατελείωτο έργο, εκτεθειμένο στην τύχη και στην καταστροφή· ο Νέμο κλείνει το ίδιο όνειρο μέσα σε αδιαπέραστο μεταλλικό κέλυφος, κάτω από τη θάλασσα, όπου καμία φωτιά, κανένας εισβολέας δεν μπορεί να το αγγίξει. Η ακίνητη επιθυμία της πληρότητας βρίσκει έτσι το πιο κινητό, το πιο απρόσιτο δυνατό καταφύγιο. Το έμβλημα Mobilis in mobili ισχύει και για τη βιβλιοθήκη.
Αυτή η βιβλιοθήκη όμως δεν έχει κοινό. Είναι ιδιωτική με την πιο ακραία έννοια: δεν απευθύνεται σε κανέναν άγνωστο αναγνώστη και δεν προβλέπει διάδοχο. Δεν είναι ωστόσο αΝτάρκεια. Ο Νέμο δεν ανταγωνίζεται κανέναν, και η συλλογή του δεν υπάρχει για να στερήσει από άλλους τη Γνώση ούτε για να επιβεβαιώσει αυθεντία. Αποκλείει τον άγνωστο Άλλον ως κοινό, όχι ως ανταγωνιστή, και ο φιλοξενούμενος Αρονάξ έχει ελεύθερη πρόσβαση στους τόμους. Πρόκειται για εκούσια αυτάρκεια, που δεν χρειάζεται τον Άλλον για να δικαιώσει τη Γνώση της, αλλά δεν τον αρνείται όταν εκείνος εμφανιστεί. Το μοναστήρι του προηγούμενου κεφαλαίου έσωζε κείμενα χωρίς να το επιδιώκει, μέσα από μια ασυντόνιστη πολλαπλότητα αντιγραφέων. Ο Νέμο κάνει το αντίθετο: συγκεντρώνει με απόλυτο σχέδιο, και ακριβώς αυτό το σχέδιο την κάνει ερμητική, χωρίς μέλλον πέρα από τη ζωή ενός ανθρώπου.
Είναι λοιπόν η βιβλιοθήκη του Νέμο ουτοπία της Γνώσης; Στην αρχή, ναι: μια συγκροτημένη συλλογή, οργανωμένη με κρίση και όχι με όγκο, ανοιχτή στον φιλοξενούμενο. Το τέλος της όμως είναι προδιαγεγραμμένο. Η βιβλιοθήκη ορίζεται να χαθεί μαζί με τον ιδρυτή της όταν πεθάνει, και μαζί της θα χαθεί ολόκληρη η καταχωρημένη Γνώση που περιέχει. Η Αλεξάνδρεια χάθηκε επειδή εκτέθηκε στον κόσμο· του Νέμο χάνεται επειδή δεν άφησε διάδοχο. Θετική στην αρχή, μοιραία στο τέλος: αυτή είναι η ουτοπία της Γνώσης. Η αντίθεση αυτή μεταφέρει το δοκίμιο στο επόμενο βήμα, το πιο πρακτικό: τι γίνεται όταν η βιβλιοθήκη οφείλει, εξ ορισμού, να έχει κοινό; Η δημόσια βιβλιοθήκη, ακίνητη ή κινητή, στη σημερινή εγγράμματη κοινωνία.
Κεφάλαιο 3: Ακίνητη και κινητή δημόσια βιβλιοθήκη
Η δημόσια βιβλιοθήκη, σε αντίθεση με τον Ναυτίλο, οφείλει εξ ορισμού να έχει κοινό· χωρίς αναγνώστες δεν δικαιολογεί την ύπαρξή της. Στην παραδοσιακή, ακίνητη μορφή της (ένα κτήριο, μια αίθουσα, ράφια) κληρονομεί κατευθείαν το πρότυπο της Αλεξάνδρειας: σταθερότητα, τάξη, μια διεύθυνση όπου η γνώση περιμένει να αναζητηθεί. Η σταθερότητα αυτή όμως είναι και η αδυναμία της. Μια ακίνητη βιβλιοθήκη υποθέτει έναν αναγνώστη που μπορεί, θέλει, και έχει τον χρόνο να μετακινηθεί προς αυτήν· σε μια χώρα με διάσπαρτους οικισμούς, ορεινά χωριά, νησιά με λίγους μόνιμους κατοίκους, αυτή η υπόθεση καταρρέει γρήγορα. Το κτήριο περιμένει, αλλά ο αναγνώστης, πολλές φορές, δεν έρχεται ποτέ, όχι επειδή δεν διαβάζει, αλλά επειδή η απόσταση καθιστά την πρόσβαση, στην πράξη, δύσκολη.
Η κινητή δανειστική βιβλιοθήκη αντιστρέφει αυτή τη λογική: αντί να περιμένει τον αναγνώστη, πηγαίνει η ίδια προς αυτόν. Στην Ελλάδα, βαν εξοπλισμένα με ράφια βιβλίων γυρίζουν περιοδικά τα χωριά, αφήνοντας και παίρνοντας τόμους σε σταθερά χρονικά διαστήματα, μια πρακτική λύση σε ένα δομικό πρόβλημα γεωγραφίας και πληθυσμιακής αραίωσης. Εδώ η βιβλιοθήκη παύει να είναι τόπος και γίνεται διαδρομή· η Γνώση δεν στεγάζεται πια, κυκλοφορεί. Είναι, με μια έννοια, πιο κοντά στο πνεύμα του Ναυτίλου παρά στο πνεύμα της Αλεξάνδρειας: κινητή, περιορισμένη σε αριθμό τόμων, προσαρμοσμένη στις ανάγκες μιας συγκεκριμένης διαδρομής. Η διαφορά, βέβαια, είναι θεμελιώδης: το βαν δεν κλείνεται σε έναν ιδιοκτήτη, ανοίγεται διαδοχικά σε κοινότητες, όσο μικρές κι αν είναι αυτές.
Ούτε η ακίνητη ούτε η κινητή μορφή, ωστόσο, λύνει το ίδιο ερώτημα που έθεσε ήδη η Αλεξάνδρεια: τι σημαίνει «πρόσβαση» όταν η ίδια η ψηφιακή εποχή έχει καταστήσει τη φυσική μετακίνηση προς ένα βιβλίο, θεωρητικά, περιττή. Ένα βαν που κουβαλά μερικές εκατοντάδες τόμους σε ένα χωριό ανταγωνίζεται, τυπικά, μια οθόνη που θα μπορούσε να προσφέρει εκατομμύρια τίτλους ακαριαία. Κι όμως το βαν εξακολουθεί να έχει νόημα, γιατί δεν προσφέρει μόνο κείμενο· προσφέρει μια σχέση, μια περιοδική επίσκεψη, μια ανθρώπινη παρουσία σε τόπους που η ψηφιακή αφθονία δεν αγγίζει ποτέ πραγματικά. Η δημόσια βιβλιοθήκη, ακίνητη ή κινητή, δεν ανταγωνίζεται τελικά την ποσότητα· ανταγωνίζεται την απομόνωση.
Η ουτοπία της Γνώσης, σε αυτό το επίπεδο, δεν εντοπίζεται πια στο περιεχόμενο (κανείς δεν αμφισβητεί σήμερα ότι η πληροφορία είναι, τεχνικά, προσβάσιμη) αλλά στη μορφή της πρόσβασης, και στο αν αυτή η μορφή αγγίζει πράγματι όσους την έχουν ανάγκη. Το ερώτημα δεν είναι πια «πόσα βιβλία υπάρχουν», όπως στην Αλεξάνδρεια, ούτε «ποιος τα κατέχει», όπως στον Νέμο, αλλά «ποιος φτάνει πραγματικά σε αυτά, και με ποιο κόστος». Η δημόσια βιβλιοθήκη, ακίνητη ή κινητή, είναι έτσι η πιο ταπεινή, και ίσως η πιο ειλικρινής, εκδοχή της ίδιας παλιάς υπόσχεσης: όχι καθολικότητα, αλλά απλή, επίμονη προσπάθεια να μη μείνει κανείς εντελώς έξω από αυτήν.
Κεφάλαιο 4: Η ιδιωτική βιβλιοθήκη ανάμεσα στις δύο
Ανάμεσα στην ακίνητη δημόσια βιβλιοθήκη και την κλειστή, απόλυτα ιδιωτική βιβλιοθήκη του Νέμο, υπάρχει ένα τρίτο, λιγότερο μελετημένο είδος: η ιδιωτική συλλογή ενός απλού ανθρώπου, χωρίς φιλοδοξία καθολικότητας, χτισμένη σιγά-σιγά μέσα σε μια ζωή. Δεν υπόσχεται να καλύψει όλη τη γνώση, όπως η Αλεξάνδρεια, ούτε λειτουργεί ως όργανο απόλυτης αυτάρκειας, όπως ο Ναυτίλος· είναι απλώς η αποτύπωση των διαβασμάτων, των επιλογών, ίσως και της εργασίας ενός ανθρώπου πάνω στα βιβλία του. Το πρόβλημά της δεν είναι η πληρότητα, αλλά η διαδοχή: τι γίνεται με αυτή τη συλλογή όταν ο κάτοχός της χαθεί ή αδυνατεί πια να τη φροντίσει.
Εβδομήντα τόμοι πολυτελούς έκδοσης ελληνικής εγκυκλοπαίδειας, μαζί με δίτομη ιστορία του έθνους, βρέθηκαν πρόσφατα προσεκτικά τοποθετημένοι σε κουτιά πάνω σε πεζούλι μιας βυζαντινής εκκλησίας, όχι πεταμένοι σε κάδο, αλλά αφημένοι με κάποιο υπόλειμμα σεβασμού, σαν κάποιος να μην άντεχε να τους πετάξει, αλλά ούτε να τους κρατήσει. Η λεπτομέρεια δεν είναι τυχαία: ανάμεσα στους τόμους βρίσκονταν λήμματα γραμμένα σαράντα χρόνια νωρίτερα από τον ίδιο τον άνθρωπο που τώρα τους ξαναβρίσκει, τυχαία, στον δρόμο. Η βιβλιοθήκη επιστρέφει στον δημιουργό της, όχι μέσω θεσμού ή κληρονομιάς, αλλά μέσω σύμπτωσης, μια ειρωνική, σχεδόν βερνική ανατροπή, όπου η τύχη αναλαμβάνει τον ρόλο που θα έπρεπε να έχει η οργανωμένη μεταβίβαση.
Σε αντιδιαστολή, τον ίδιο μήνα, βιβλία για προκολομβιανή τέχνη βρέθηκαν πεταμένα σε κάδο σκουπιδιών έξω από εθνικό μουσείο στο Μπουένος Άιρες, όχι από άγνωστο ιδιώτη, αλλά από τον ίδιο τον θεσμό που υποτίθεται πως υπάρχει για να τα διαφυλάσσει. Η αντίθεση είναι διδακτική: ένας απλός συλλέκτης, χωρίς κανένα θεσμικό καθήκον, σεβάστηκε τα βιβλία του αρκετά ώστε να τα αφήσει προσεκτικά, ενώ ένα δημόσιο μουσείο τα αντιμετώπισε ως άχρηστο υλικό αποθήκης. Η ουτοπία της Γνώσης δεν εξαρτάται, τελικά, μόνο από θεσμούς· εξαρτάται και από τη μεμονωμένη, προσωπική στάση απέναντι στο βιβλίο, που μπορεί να είναι πιο αξιόπιστη από κάθε επίσημο μηχανισμό διαφύλαξης.
Η ιδιωτική βιβλιοθήκη, λοιπόν, δεν είναι απλώς μικρότερη εκδοχή της δημόσιας ή της Νεμικής· είναι μια τρίτη σχέση με τη γνώση, στηριγμένη όχι σε σχέδιο αλλά σε στοργή. Δεν διεκδικεί καθολικότητα ούτε αυτάρκεια απόρριψης του Άλλου· απλώς επιμένει να υπάρχει, ευάλωτη σε κάθε τυχαίο γεγονός (θάνατο, μετακόμιση, αδιαφορία κληρονόμων), αλλά και ικανή, όπως δείχνει η περίπτωση αυτή, να επιστρέφει απροσδόκητα σε όποιον την είχε ανάγκη. Η ουτοπία της Γνώσης εδώ δεν είναι σχήμα θεσμικό ούτε ατομικός έλεγχος, αλλά μια εύθραυστη, σχεδόν τυχαία επιμονή του βιβλίου να επιβιώνει, ανεξάρτητα από το αν κάποιος το σχεδίασε.
Κεφάλαιο 5: Η ανθρωπολογική οπτική, προφορικότητα και εγγραμματοσύνη
Η ανθρωπολογία και η Ιστορία των ιδεών έχουν επανειλημμένα εξετάσει τι αλλάζει όταν μια κοινωνία περνά από την προφορική στη γραπτή παράδοση. Ο Jack Goody, με τον Ian Watt, υποστήριξαν ότι η γραφή δεν είναι απλώς νέο μέσο καταγραφής, αλλά μεταμορφώνει τον ίδιο τον τρόπο σκέψης· επιτρέπει τη συστηματική κατάταξη, τη σύγκριση κειμένων, την κριτική αναθεώρηση, πράγματα δύσκολα σε μια αμιγώς προφορική κουλτούρα, όπου η γνώση ζει μόνο όσο υπάρχει μνήμη να την επαναλαμβάνει. Η βιβλιοθήκη, από αυτή την οπτική, δεν είναι απλώς αποθήκη κειμένων· είναι η υλική προϋπόθεση για έναν συγκεκριμένο τύπο σκέψης, αναλυτικό και συσσωρευτικό, που η προφορικότητα δεν μπορούσε από μόνη της να στηρίξει.
Ο Walter Ong προχώρησε την ίδια διάκριση παραπέρα, μιλώντας για «δευτερογενή προφορικότητα» στην εποχή των ηλεκτρονικών μέσων, μια επιστροφή σε προφορικά χαρακτηριστικά (άμεση αντίδραση, συλλογικότητα, εφήμερο) αλλά πάνω σε υπόβαθρο ήδη διαμορφωμένο από τη γραφή, όχι σε πραγματική άγνοιά της. Η παρατήρηση αυτή φωτίζει διαφορετικά τη σημερινή ψηφιακή εποχή: δεν πρόκειται για επιστροφή στην προφορικότητα του Ομήρου, αλλά για μια υβριδική κατάσταση, όπου η ταχύτητα και η αμεσότητα της οθόνης συνυπάρχουν με μια βαθιά, αόρατη υποδομή γραπτού πολιτισμού. Η βιβλιοθήκη, ακίνητη, κινητή ή ιδιωτική, παραμένει έτσι το σημείο αναφοράς που η ίδια η δευτερογενής προφορικότητα προϋποθέτει, χωρίς να το ομολογεί ανοιχτά.
Ο Eric Havelock, μελετώντας τη μετάβαση της αρχαίας Ελλάδας από την ομηρική προφορικότητα στην κλασική εγγραμματοσύνη, έδειξε πως η ίδια η φιλοσοφική σκέψη (η δυνατότητα αφαίρεσης, ο διαχωρισμός γνώστη και γνωστού) προϋπέθετε τη σταθεροποίηση του Λόγου σε γραπτή μορφή. Η Αλεξάνδρεια, με αυτή την έννοια, δεν είναι απλώς συνέχεια της κλασικής Παιδείας αλλά η θεσμική της κορύφωση: η στιγμή που ο ελληνικός πολιτισμός αποφάσισε να συγκεντρώσει, να ταξινομήσει και να διαφυλάξει συστηματικά ό,τι η μετάβαση στη γραφή είχε ήδη καταστήσει δυνατό. Η ουτοπία της Γνώσης, σε αυτό το επίπεδο, δεν ξεκινά με τη Βιβλιοθήκη· ξεκινά νωρίτερα, με την ίδια τη γραφή ως διαδικασία που καθιστά τη Βιβλιοθήκη νοητή.
Από την ομηρική οπτική ως τα σημερινά κινητά βαν, η γραπτή παράδοση εμφανίζεται λοιπόν ως τεχνολογία με διπλή φύση: απελευθερώνει τη σκέψη από τα όρια της μνήμης, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί μια νέα εξάρτηση, από το υλικό αντικείμενο, τον χώρο φύλαξής του, τον θεσμό ή τον άνθρωπο που το προστατεύει. Η ανθρωπολογική οπτική δεν λύνει το ερώτημα του δοκιμίου, αλλά το βαθαίνει: η ουτοπία της Γνώσης δεν είναι μόνο ζήτημα πρόσβασης ή θεσμών, όπως στα προηγούμενα κεφάλαια, αλλά προϋπόθεση εγγεγραμμένη στην ίδια την τεχνολογία της γραφής, μια υπόσχεση πληρότητας που η γραφή γεννά τη στιγμή που καθιστά τη γνώση αντικείμενο, άρα και απολέσιμο..
Συμπεράσματα
- Η ουτοπία της Γνώσης δεν εντοπίζεται σε ένα σταθερό σημείο· μετατοπίζεται διαρκώς, από τον χώρο στο πρόσωπο, από το πρόσωπο στη διαδρομή, από τη διαδρομή στην ίδια την τεχνολογία της γραφής. Κάθε σταθμός του δοκιμίου την εντόπισε αλλού, δείχνοντας πως πρόκειται όχι για μία επιθυμία, αλλά για οικογένεια συγγενικών επιθυμιών.
- Στην Αλεξάνδρεια, η ουτοπία ήταν καθαρά χωρική: όλη η γνώση συγκεντρωμένη σε έναν τόπο, προσβάσιμη μέσα από μία μόνο διεύθυνση. Η επίμονη αβεβαιότητα γύρω από την ίδρυση και την καταστροφή της (καμία χρονολογία βέβαιη, κανένας υπεύθυνος αδιαμφισβήτητος) δείχνει πως ήταν εξαρχής λιγότερο θεσμός, περισσότερο συλλογική επιθυμία που η Ιστορία αδυνατεί να στερεώσει.
- Στα μοναστήρια Ιταλίας και Βυζαντίου, η ίδια επιθυμία επέζησε χωρίς κεντρικό σχέδιο: ακούσια, αποσπασματική, εξαρτημένη από την τύχη μιας αλυσίδας αντιγραφέων περισσότερο παρά από συνειδητή πρόθεση διάσωσης. Κανείς μοναχός δεν αποφάσισε να σώσει τον αρχαίο κόσμο· απλώς έγραφε, μέσα στο δικό του κελί, χωρίς συνολική εικόνα.
- Στον Ναυτίλο η λογική της Αλεξάνδρειας αντιστράφηκε: όχι συσσώρευση αλλά επιλογή, όχι έκθεση στον κόσμο αλλά προστασία από αυτόν. Η βιβλιοθήκη του Νέμο είναι θετική στην αρχή της: εκούσια αυτάρκεια, όχι αΝτάρκεια, ανοιχτή στον φιλοξενούμενο. Είναι όμως μοιραία στο τέλος της, γιατί χάνεται μαζί με τον ιδρυτή της, και μαζί της όλη η Γνώση που φύλαξε.
- Στη δημόσια βιβλιοθήκη, ακίνητη ή κινητή, η ουτοπία μετατράπηκε σε πρακτικό ζήτημα πρόσβασης. Δεν μετριέται πια σε αριθμό τόμων, όπως στην Αλεξάνδρεια, αλλά στο ποιος φτάνει πραγματικά σε αυτούς, με ποιο κόστος απόστασης, χρόνου ή απομόνωσης, ερώτημα που ούτε η ψηφιακή αφθονία λύνει αυτόματα.
- Στην ιδιωτική συλλογή, η ουτοπία στηρίχθηκε σε κάτι πιο εύθραυστο από θεσμό ή σχέδιο: στη στοργή ενός ανθρώπου για τα βιβλία του. Η τυχαία επιστροφή των εβδομήντα τόμων έδειξε πως αυτή η προσωπική στοργή μπορεί, ενίοτε, να αποδειχθεί πιο αξιόπιστος θεματοφύλακας Γνώσης από επίσημους μηχανισμούς διαφύλαξης.
- Η ανθρωπολογική οπτική αποκάλυψε τελικά πως καμία από αυτές τις μορφές δεν είναι πρωτογενής. Όλες (Αλεξάνδρεια, μοναστήρι, Ναυτίλος, βαν, ράφι σπιτιού) προϋποθέτουν τη γραφή ως τεχνολογία, η οποία γέννησε ταυτόχρονα την υπόσχεση της πληρότητας και το ρίσκο της: τη δυνατότητα να χαθεί ό,τι έγινε αντικείμενο.
- Η ουτοπία της Γνώσης, λοιπόν, δεν είναι ξεχωριστό επεισόδιο μέσα στο έργο του Βερν, αλλά δομική διάθεση απέναντι στη Γνώση, την οποία ο Ναυτίλος απλώς φωτίζει με ακρότητα: η επιθυμία να κρατηθεί το όλον, γνωρίζοντας εκ των προτέρων πως δεν θα κρατηθεί ποτέ ολόκληρο.
(*) Ο Νίκος Γουσγούνης είνια Δρ. Ανθρωπολογίας Σορβόννης
