της Σίσσυ Τσιφλίδου
Το πολυβραβευμένο graphic novel της Νούρα Ντόσνες “Σώστε το δάσος” (*) , που κυκλοφόρησε σχετικά πρόσφατα από τις εκδόσεις Καστανιώτη, συνιστά μια αυτόνομη συνέχεια του επιτυχημένου βιβλίου της με τίτλο “Δέκα Μαχαίρια στην Καρδιά” (2020). Εντάσσεται στο είδος της κλιματικής μυθοπλασίας (climate fiction), ένας χώρος στη λογοτεχνία που εκπροσωπείται, σύμφωνα με τους μελετητές του, κυρίως από γυναίκες συγγραφείς και που μπορεί να θεωρηθεί ως ιστορίες που ασχολούνται, με κάποιον τρόπο, με την κλιματική κρίση και την αντίδρασή μας σε αυτήν. Είτε πρόκειται για μυθιστορηματικές, εκτεταμένες αφηγήσεις που απεικονίζουν τις κοινωνικές αντιδράσεις σε ένα μεταβαλλόμενο παγκόσμιο κλίμα, είτε για ένα οικείο πορτρέτο της αντίδρασης ενός χαρακτήρα στο τοπικό του περιβάλλον, κάθε ιστορία στην οποία το μεταβαλλόμενο παγκόσμιο κλίμα αποτελεί ένα υποκινητικό στοιχείο για την πλοκή της, ανήκει στην κλιματική μυθοπλασία. Μάλιστα στην Αμερική έχει θεσπιστεί και ανάλογο βραβείο για τα μυθιστορήματα που προωθούν την κοινωνική ευαισθητοποίηση στην κλιματική κρίση. Αν δε κάποιος συνεκτιμήσει και τον χαρακτηρισμό της σαν φίλτρο ανάγνωσης, θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι κάθε σύγχρονη μυθοπλασία πλέον είναι και κλιματική μυθοπλασία. Μέσα από τη συλλειτουργία εικόνας και κειμένου παρέχεται παράλληλα πληροφοριακό υλικό προσδίδοντας στο έργο μια υβριδική μορφή μυθοπλαστικής αφήγησης και πληροφοριακού κειμένου.
Η συγκεκριμένη ιστορία εκφράζει με συγκινητικό τρόπο παιδικές 12χρονες φωνές και απεικονίζει μια σχεδόν αδιέξοδη νεανική κατάσταση: το να είσαι αρκετά μεγάλος για να καταλάβεις τι πρέπει να γίνει, αλλά πολύ μικρός για να σε πάρουν στα σοβαρά. Αφορά στη διάσωση του τοπικού δάσους, αλλά θίγει επίσης την υπερθέρμανση του πλανήτη και το πώς οι νέοι μπορούν να εμπλακούν. Η αφήγηση ισορροπεί ανάμεσα στα φλέγοντα θέματα του πλανήτη και τις συγκρούσεις που προκαλούν.
Η συγγραφέας καυτηριάζει αυτό που για την ίδια συνιστά ίσως τη μεγαλύτερη απειλή για το κλίμα: την απαθή στάση των ενηλίκων που οδηγεί στη γενικευμένη αδιαφορία και επιδιώκει τη μετατόπιση της θέσης τους σε μια ρεαλιστική, νέα κατάσταση. Χρησιμοποιεί σαν μοχλό πίεσης τα παιδιά, για τον απλούστατο λόγο ότι τα παιδιά μπορούν ευκολότερα να πιστέψουν σε μια αλλαγή σε αντίθεση με τους ενήλικες που είναι πολύ δύσκολο να πείσουν ότι νοιάζονται πραγματικά. Οι τελευταίοι επιδεικνύουν συστηματικά μια υποκριτική στάση συμπεριλαμβάνοντας προσχηματικά τα παιδιά στα συμβούλιά τους, χωρίς στην πραγματικότητα να δίνουν καμία αξία στη συμμετοχή τους. Έτσι, η έννοια της πολιτικής ανυπακοής απορρέει φυσικά και δικαιολογεί πλήρως τη στάση των εφήβων, ενώ προσδίδει και μια διαφορετική διάσταση στην έννοια του ακτιβισμού.
Η κατασκευή του νοήματος στηρίζεται στην εμπλοκή του ίδιου του αναγνώστη, καθώς η ανυπαρξία στερεοτυπικών μηνυμάτων με ωφελιμιστικές προεκτάσεις που ωθούν τον αναγνώστη να προσλαμβάνει την ύπαρξη της φύσης ανθρωποκεντρικά, παύει να εγκλωβίζει την ανάγκη διάσωσης του δάσους στο προσδοκώμενο όφελος. Με τρόπο απλό η αφήγηση ξεκινά με τα παιδιά να βρίσκονται μέσα στο δασάκι που βρίσκεται δίπλα στο σχολείο τους, μια καθόλου τυχαία συγγραφική επιλογή που προκαλεί πολλές συζητήσεις σήμερα, καθώς μας μεταφέρει το μήνυμα ότι τα παιδιά έχουν σχέση με τη φύση του τόπου τους και παρά την απεικόνιση των χαρακτήρων με τις οθόνες και τις εφαρμογές στα κινητά τους, με έναν τρόπο το φυσικό περιβάλλον έχει ενταχθεί στην καθημερινότητά τους σε αντίθεση με τους μεγάλους που φαίνεται από την αρχή να απέχουν. Αυτό είναι σημαντικό στοιχείο, καθώς το ενταγμένο στη φύση παιδί αισθάνεται την ανάγκη να την προστατέψει. Και είναι και απολύτως ρεαλιστικό. Αν παρατηρήσει κανείς θα διαπιστώσει ότι δεν έχουμε και πανοραμικές εικόνες του δάσους εδώ που ενδεχομένως θα εστίαζαν σε γενικές θεωρήσεις. Η εγγύτητα στο τοπίο και η εστίαση στον μικρόκοσμό του είναι ένα ενδιαφέρον στοιχείο μελέτης, δεν είναι άλλωστε τυχαία η απήχηση του βιβλίου «Μια μεγάλη ημέρα του τίποτα» της Μπεατρίτσε Αλεμάνια.
Οι κορυφώσεις της πλοκής θα μας δώσουν ενδιαφέροντες χαρακτήρες, καθώς ενήλικες και παιδιά θα κληθούν να πάρουν προσωπικές αποφάσεις που αφορούν όχι μόνο πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα αλλά και ζητήματα περιβαλλοντικής ηθικής. Αυτό που βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στο συγκεκριμένο βιβλίο, που το κάνει να ξεχωρίζει από πολλά άλλα που έχω διαβάσει με παρόμοιο θέμα, είναι ο ρεαλισμός του, η παραδοχή ότι τίποτα δεν είναι εύκολο όταν συγκρούονται οι ανθρωποκεντρικές θεωρήσεις για τη φύση. Και πραγματικά, η αντίσταση στην ευκολία της λύσης που προτείνουν οι ενήλικες για την τσιμεντοποίηση του δάσους και την προέκταση του χώρου παρκαρίσματος, που θα πολεμηθεί ουσιαστικά από τη σύμπραξη ορισμένης ομάδας μαθητών και γονέων, απεικονίζει ανθρώπους που αντιδρούν, σκέφτονται, παραμένουν όχι σε μια ιδεατή, επιθυμητή κατάσταση αλλά σε μια επαρκώς ρεαλιστική αφού η νίκη της μάχης για το μικρό δάσος δίπλα στο σχολείο δεν πανηγυρίζεται θριαμβευτικά, υπάρχει η επίγνωση της παγκόσμιας εμβέλειας. Ένα άλλο ρεαλιστικό στοιχείο είναι η μάχη που καλούνται να δώσουν τα παιδιά όχι μόνο με τους ενήλικες αλλά και με τους ίδιους τους συμμαθητές τους. Επίσης, η αφήγηση ενστερνίζεται τις σύγχρονες τάσεις της οικοκριτικής-οικοπαιδαγωγικής γραφής που μετακινούνται από την προβολή της ατομικότητας στις συλλογικότητες. Και πράγματι, οι έρευνες έχουν δείξει ότι δεν βοηθά το να προβάλλουμε ένα παιδί-ήρωα και τις ατομικές πράξεις ηρωισμού. Πρέπει να περνά το μήνυμα της απόφασης συλλογικής δράσης, της ένταξης του ατόμου σε συλλογικότητες.
Ταυτόχρονα η αφήγηση αποτελεί και μια πιστή απεικόνιση της πολυπλοκότητας της ταυτότητας των εφήβων, καθώς περνούν και άλλα θέματα, όπως η αποξένωση των παιδιών με τους γονείς, οι σχέσεις των εφήβων μεταξύ τους, η γενικότερη δυσκολία διαχείρισης των συναισθημάτων και ειδικά τα συναισθήματα κόπωσης και η διαβάθμισή τους που φθάνει ως και την παραίτηση αλλά δεν αφορά όλους τους χαρακτήρες της ιστορίας, καθώς το γεγονός της κοπής του δάσους δεν φαίνεται να τους αφορά ή να τους εμπλέκει με τον ίδιο τρόπο. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι η εικόνα των παιδιών να συμμετέχουν στις αποφάσεις των τοπικών συμβουλίων με τις όποιες εκδοχές της αποτελεσματικότητάς της που συμβάλλει ενεργά στην προώθηση της πολιτειότητας και τη συνείδηση ανάγκης ενός ευρύτερου διαδραστικού πλέγματος σχέσεων.
Το επίκαιρο και πολύ ενδιαφέρον για τη διαπραγμάτευση του θέματός του βιβλίο συστήνεται ανεπιφύλακτα και ως κάλεσμα δράσης, ενώ απευθύνεται σε νεανικό και ενήλικο κοινό.
(*) Οι τιμητικές διακρίσεις του βιβλίου
Βραβείο UNICEF Νεανικής Λογοτεχνίας 2025 (Γαλλία)
Τιμητικό βραβείο Blueberry 2025 (ΗΠΑ)
Υποψήφιo για το Jane Addams Βραβείο Ειρήνης (ΗΠΑ)
Βραβείο Παιδικής και Νεανικής Λογοτεχνίας του Σκανδιναβικού Συμβουλίου 2022
Βραβείο Καλύτερου Graphic Novel του Υπουργείου Πολιτισμού της Νορβηγίας 2020
Βραβείο Pondus 2020
Νούρα Ντόσνες, Σώστε το δάσος, Μτφρ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Καστανιώτης, 2025.
