του Ευριπίδη Γαραντούδη [1]
Ως μέλος της εκδοτικής ομάδας των νέων Απάντων του συνολικού συγγραφικού έργου του Παλαμά νιώθω αρχικά την ανάγκη σε αυτή την εκδήλωση να εκφράσω την πολλαπλή χαρά μου για την παρουσίαση του 21ου τόμου της εκδοτικής σειράς. Οι λόγοι της χαράς μου: βρισκόμαστε στον χώρο του φιλόξενου Πολιτιστικού Κέντρου «Κωστής Παλαμάς» του ΕΚΠΑ˙ ο επιμελητής του τόμου είναι ο αγαπητός συνάδελφος νεοελληνιστής Θανάσης Αγάθος, με τον οποίο γνωριζόμαστε και συνοδοιπορούμε αρμονικά επί πολλά χρόνια στον Τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ ο τόμος χρηματοδοτήθηκε από το ΕΚΠΑ, το Ίδρυμα όπου ο Παλαμάς εργάστηκε άοκνα μεγάλο διάστημα της ζωής του, δημιουργώντας παράλληλα το τόσο σημαντικό ποιητικό και εν γένει συγγραφικό έργο του. Τη χαρά μου, τέλος, ενισχύει ιδίως το γεγονός ότι αυτός ο τόμος λειτουργεί ως ώριμη πλέον συνέχεια της συλλογικής προσπάθειάς μας η οποία ξεκίνησε με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου των Απάντων το 2017. Πρόκειται για την υλοποίηση του πιο μεγαλεπήβολου σύγχρονου εκδοτικού σχεδίου της νεοελληνικής φιλολογίας. Πριν από τέσσερα χρόνια, το 2021, ολοκληρώθηκε το πρώτο και σημαντικότερο μέρος αυτού του προγράμματος, με την έκδοση των 11 τόμων που περιλαμβάνουν το παλαμικό ποιητικό έργο. Έτσι διαθέτουμε πλέον την πλήρη, φιλολογικά επιμελημένη και βασισμένη σε ενιαία και εκσυγχρονισμένη εκδοτική μεθοδολογία, συγκεντρωτική παρουσίαση των δημοσιευμένων και ανέκδοτων ποιημάτων του Παλαμά. Έκτοτε η έκδοση των παλαμικών Απάντων συνεχίζεται με τις υπόλοιπες ειδολογικές κατηγορίες (διηγήματα, θέατρο, κριτική, μεταφράσεις, αλληλογραφία) και υπολογίζεται ότι θα φτάσει, συμπεριλαμβανομένης κυρίως της αλληλογραφίας, τους σχεδόν 60 τόμους. Ο Θανάσης Αγάθος, λοιπόν, συγκαταλέγεται στην τριακονταπενταμελή ομάδα καταξιωμένων φιλόλογων νεοελληνιστών που συμμετείχαν και συμμετέχουν στο συνολικό εκδοτικό εγχείρημα. Όταν το έργο ξεκίνησε η εκδοτική ομάδα αριθμούσε είκοσι σχεδόν μέλη, αλλά συν τω χρόνω εμπλουτίστηκε και ενισχύθηκε με αρκετούς νεότερους και νεότερες φιλολόγους νεοελληνιστές και νεοελληνίστριες.
Συγκεκριμένα, στον τόμο που επιμελήθηκε ο Αγάθος συγκεντρώνονται 54 κριτικά κείμενα του Παλαμά. Από αυτά τα 49 δημοσιεύτηκαν την περίοδο 1891-1895 σε δύο έντυπα, την εφημερίδα Εφημερίς και το περιοδικό Εστία· επίσης περιλαμβάνονται τέσσερα γραμμένα από τον Παλαμά λήμματα στο Λεξικόν Εγκυκλοπαιδικόν των Μπαρτ και Χίρστ (1890-1891), όπως επίσης και μία συνέντευξη του ποιητή στον Δημήτριο Χατζόπουλο (Μποέμ) δημοσιευμένη στην εφημερίδα Το Άστυ (1893). Η κατάταξη των κειμένων ακολουθεί τη χρονολογική τάξη των πρώτων δημοσιεύσεών τους, όπως και στους άλλους τόμους των Απάντων που περιλαμβάνουν τα παλαμικά κριτικά κείμενα, καθώς στην παλαιότερη, σήμερα εντελώς ξεπερασμένη και εξαντλημένη έκδοση των Απάντων, εκείνη που κυκλοφόρησε στο διάστημα 1962-1969, με την «επιμέλεια του “Ιδρύματος Κωστή Παλαμά”» (ουσιαστικά επιμελητής ήταν ο Γ.K. Κατσίμπαλης), τα ίδια κείμενα είχαν διασκορπιστεί σε διάφορους τόμους, με κριτήριο μεταγενέστερες αναδημοσιεύσεις τους σε βιβλία του Παλαμά. Μόνον ένα από τα κείμενα, το «Ο θάνατος ενός ποιητού», αφιερωμένο στον Κώστα Κρυστάλλη, δεν είχε περιληφθεί στην τότε σειρά των δεκαεξάτομων Απάντων.
Η δομή του βιβλίου ευθυγραμμίζεται με εκείνη που ακολούθησαν οι προηγούμενοι τόμοι της εκδοτικής σειράς για προφανείς λόγους ενοποίησης. Έτσι, ύστερα από τα κριτικά κείμενα του Παλαμά (σ. 9-451), τα οποία εκδίδονται με αρίθμηση των αράδων, πολυτονισμένα και σύμφωνα με την ορθογραφική μορφή των πρώτων δημοσιεύσεών τους, ακολουθούν τα μέρη όπου αναπτύσσεται η φιλολογική πλαισίωση των μελετών και των άρθρων από τον επιμελητή: «Σημείωμα του επιμελητή» (σ. 455-458), «Σημειώσεις και σχόλια» (σ. 459-518), «Ευρετήριο ονομάτων, όρων και τίτλων» εντοπισμένων εντός των εκδιδόμενων κειμένων (σ. 521-562), «Ευρετήριο τίτλων άρθρων» (σ. 563-564), «Ευρετήριο πρώτων λέξεων άρθρων» (σ. 565-566), «Χρονολογικοί πίνακες» των πρώτων δημοσιεύσεων των εκδιδόμενων μελετών και άρθρων από το 1891 έως το 1895 (σ. 567-568) και «Γλωσσάριο» (σ. 569-573).
Στα περισσότερα από τα παραπάνω μέρη ο Αγάθος ως φιλολογικός εκδότης εναρμόνισε την εργασία του με τους γενικούς κανόνες της εκδοτικής σειράς σε ό,τι αφορά την παροχή χρήσιμου πραγματολογικού υλικού στον αναγνώστη των κειμένων. Έτσι, στο «Σημείωμα του επιμελητή» εκθέτει με μεθοδικότητα και σαφήνεια τις αρχές που ακολούθησε ιδίως στον εκδοτικό χειρισμό των ορθογραφικών ζητημάτων, με γνώμονα αφενός να διατηρηθεί η ορθογραφική μορφή των κειμένων και αφετέρου να επιτευχθεί ένας βαθμός ορθογραφικής ομοιογένειάς τους. Στο «Ευρετήριο ονομάτων, όρων και τίτλων» παρέχονται κατά συνοπτικό τρόπο πληροφορίες για πρόσωπα, όρους, τοπωνύμια και τίτλους έργων που απαντούν στις μελέτες και τα άρθρα. Στο εν λόγω Ευρετήριο τίτλοι τους οποίους ο Παλαμάς αναφέρει συντομευμένους ή παραποιώντας τους αποκαθίστανται στην ορθή μορφή τους, ενώ παρέχονται επίσης οι πρωτότυποι ξενόγλωσσοι τίτλοι έργων, όσοι στα κείμενα του Παλαμά αποδίδονται στα ελληνικά. Το «Ευρετήριο τίτλων άρθρων», το «Ευρετήριο πρώτων λέξεων άρθρων» και οι «Χρονολογικοί πίνακες» λειτουργούν ως επιπρόσθετα χρηστικά εργαλεία για τον αναγνώστη, όπως και στους προηγούμενους τόμους της εκδοτικής σειράς. Τέλος, στο «Γλωσσάριο» δίνεται η ερμηνεία σπάνιων, λόγιων και ιδιωματικών λέξεων, ενώ επίσης μεταφράζονται ξενόγλωσσες λέξεις και φράσεις εντοπισμένες στις μελέτες και τα άρθρα του τόμου.
Με δεδομένο ότι συνολικά η νέα έκδοση των Απάντων βασίζεται στη συστηματική προεργασία που έγινε, επί τρεις σχεδόν δεκαετίες, από το Ίδρυμα Παλαμά, με τη συγκέντρωση του πρωτογενούς υλικού (εκδόσεις, δημοσιεύσεις, αυτόγραφα) και την καταχώρησή του στους αντίστοιχους φακέλους εργασίας των σχεδιαζόμενων τόμων, ενώ το όλο έργο συντονίζει ενεργά ο Κ. Γ. Κασίνης, Πρόεδρος του Ιδρύματος και καταξιωμένος μελετητής του Παλαμά, οι φιλολογικοί επιμελητές, συνεπώς και ο Αγάθος, δεν επιβαρύνθηκαν με τη συγκέντρωση και τον βιβλιογραφικό έλεγχο των πρώτων δημοσιεύσεων των κειμένων. Ωστόσο, η εργασία που ο συγκεκριμένος επιμελητής έκανε στην ενότητα «Σημειώσεις και σχόλια» (σ. 459-518) αναδεικνύει το πολύμοχθο και διαφωτιστικό για την ανάγνωση και την ερμηνεία των εκδιδόμενων κειμένων έργο του. Τυπικό μέρος των «Σημειώσεων», όπως και στους προηγούμενους τόμους της εκδοτικής σειράς, είναι η χορήγηση των αναλυτικών βιβλιογραφικών στοιχείων για όλα τα περιλαμβανόμενα στον τόμο κείμενα, καθώς καταγράφονται οι πρώτες και οι μεταγενέστερες δημοσιεύσεις (κυρίως στα Άπαντα της δεκαετίας του 1960) με παραπομπή και στις γνωστές παλαμικές Βιβλιογραφίες του Γ. Κ. Κατσίμπαλη. Επιπρόσθετα, καταγράφονται τυχόν διαφορές και αλλαγές που προέκυψαν από την αντιβολή των πρώτων δημοσιεύσεων των μελετών και άρθρων με τη μορφή τους στις μεταγενέστερες εκδόσεις τους.
Σημαίνουσα επιλογή στις «Σημειώσεις» του Αγάθου είναι τα λεπτομερή βιβλιογραφικά στοιχεία για κείμενα και συγγραφείς στα οποία ο Παλαμάς κάνει αναφορές στα άρθρα του. Στις περιπτώσεις όπου τα βιβλία διασώθηκαν στην, δυστυχώς πολλαπλώς λεηλατημένη ύστερα από τον θάνατο του ποιητή, βιβλιοθήκη Κωστή Παλαμά, στεγασμένη σήμερα στο Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, γίνεται η παραπομπή στον αριθμό καταλόγου της Βιβλιοθήκης Παλαμά. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις γίνεται παραπομπή σε εκδόσεις προγενέστερες των μελετών και άρθρων, τις οποίες δυνητικά ο Παλαμάς μπορεί να γνώριζε ή και να διέθετε, κατά πάσα πάντως πιθανότητα είχε διαβάσει. Έτσι το σύνολο αυτών των παραπομπών, που έχουν συγκροτηθεί με προσοχή και επιμέλεια, επιτρέπουν στον αναγνώστη να ανασυγκροτήσει κατά τρόπο συστηματικό τις πηγές των παλαμικών κριτικών κειμένων. Πρόκειται μάλιστα για πηγές που άλλοτε φαίνονται και άλλοτε υπογειώνονται μέσα στους μαιάνδρους της ακατάπαυστης αναγνωστικής κίνησης του Παλαμά σε ένα τεράστιο εύρος αναγνωσμάτων.
Επιπρόσθετα, σημαντική είναι η επιλογή του Αγάθου στα σχόλιά του να αποκαταστήσει τόσο τα ποιητικά όσο και τα πεζά παραθέματα στα παλαμικά κείμενα προερχόμενα από άλλους, τόσο Έλληνες όσο και ξένους, λογοτέχνες και μελετητές, όπως αυτά εντοπίστηκαν στις πηγές τους, οι οποίες ενίοτε αναφέρονται από τον Παλαμά και άλλες φορές δεν αναφέρονται. Με την επιλογή του αυτή ο Αγάθος επιτρέπει στον αναγνώστη των κειμένων να ανασυγκροτήσει την αναγνωστική συμπεριφορά του Παλαμά ως κριτικού, με άλλα λόγια να αντιληφθεί τι ο κριτικός Παλαμάς διάβαζε, πώς το διάβαζε, πώς το παρέθετε, πώς το μετέφραζε και, τέλος, αν το ανέφερε ή όχι. Ας σκεφτούμε ότι το 1891 ο Παλαμάς ήταν 32 ετών και συνεπώς στον τόμο περιλαμβάνονται και διαβάζουμε τα κριτικά κείμενα που έγραψε από τα 32 μέχρι τα 36 του χρόνια, όταν ήταν ένας σκληρά εργαζόμενος στον χώρο της πολιτιστικής δημοσιογραφίας. Με δεδομένα την εντυπωσιακή πολυγραφία του Παλαμά, συνεπώς και την ταχύτητα με την οποία έγραφε (και) τα κριτικά κείμενά του, και καθώς τα περιλαμβανόμενα στον τόμο άρθρα καλύπτουν πολύ ευρύ φάσμα θεμάτων και οπτικών (λογοτεχνική κριτική, γλώσσα, αισθητική, μετάφραση, ιστορία, ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία, παλαιότερη και σύγχρονη), το πολύ χρήσιμο ερμηνευτικά υλικό πηγών και παραθεμάτων, έτσι όπως το ανασυγκρότησε ο Αγάθος, μάς επιτρέπει ουσιαστικά να διακρίνουμε τα υπόγεια νήματα που υφαίνουν τον πολυσύνθετο και πολυποίκιλο κριτικό λόγο του Παλαμά και έτσι να ιχνηλατήσουμε πολύ καλύτερα το ήθος και το κύρος τόσο της ανάγνωσης όσο και της κριτικής γραφής του ποιητή. Η συνολική μας θεώρηση των τόμων των Απάντων όπου περιλαμβάνονται τα κριτικά κείμενα του Παλαμά, μαζί με εκείνους τους τόμους που προσεχώς θα ακολουθήσουν, μάς επιτρέπει να διαπιστώσουμε ότι ο εκδοτικά αποκατεστημένος και φιλολογικά υπομνηματισμένος κριτικός Παλαμάς παραμένει μία από τις πλέον ζωτικές εστίες της νεοελληνικής κριτικής σκέψης.
[1] Το κείμενο αυτό αναγνώστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου στην εκδήλωση «Ο κριτικός Παλαμάς», Αθήνα, Αίθουσα πολλαπλών χρήσεων του Πολιτιστικού Κέντρου «Κωστής Παλαμάς» του ΕΚΠΑ, 10 Δεκεμβρίου 2025. Η εκδήλωση εντάχθηκε στον κύκλο επιμορφωτικών, πολιτιστικών και καλλιτεχνικών δράσεων υπό τον τίτλο «Το ΕΚΠΑ στην Πόλη».
Κωστής Παλαμάς, Άπαντα. Τόμος 21: Μελέτες και Άρθρα (1891-1895), Επιμέλεια Θανάσης Αγάθος, Αθήνα, Ίδρυμα Κωστή Παλαμά 2025, 580 σσ.
