Στην αναδρομική έκθεση της Yayoi Kousama στη Foundation Beyeler (έως 25/1/26), στη Βασιλεία, την πόλη των μουσείων όπως αυτοαποκαλείται, στο κατάστημα του μουσείου είδα πολλές παιδικές εκδόσεις για την καλλιτέχνιδα, κυρίως graphic novels, την τάση του καιρού μας. Δεν υπήρχε το παιδικό βιβλίο του MOMA, Yayoi Kousama, From Here to Infinity, (Γιαγιόι Κουσάμα, Από εδώ μέχρι το άπειρο, εκδ. Μέλισσα, 2018).
Επισκέφτηκα την έκθεση και επ’ ευκαιρία το φέρνω στην επιφάνεια. H οικογένειά της Κουσάμα ζούσε από τη γη, στο Ματσουμότο. Οι γνωστές σε όλους κολοκύθες της, ζωγραφισμένες, πλασμένες με πηλό, χαρτοπολτό, πλαστικό, πολυεστέρα, και ο καρπός, οι ρίζες, το χρώμα μεταμορφώνονται σε έργα τα οποία συνθέτουν μια μορφή αυτοβιογραφίας στο πλάι της βιογραφίας που αφηγείται το παιδικό βιβλίο.
Η συγγραφέας έγραψε τη βιογραφία της Κουσάμα σε συνεργασία μαζί της, όπως σημειώνεται, βασισμένη σε μια επιλογή έργων τα οποία αναπαράγονται στο βιβλίο, ενώ η εικονογράφος τοποθέτησε τη ζωή και τα έργα στα περιβάλλοντα μέσα στα οποία δημιουργήθηκαν.
Το κορίτσι που ζωγράφιζε από μικρό, η Γιαγιόι Κουσάμα (1929), έζησε σε μια οικογένεια που δεν την ενθάρρυνε. Ήταν περίπου δέκα χρονών όταν Η μητέρα μου μού είπε ότι δεν μου επιτρεπόταν να ζωγραφίζω, ότι μια μέρα θα έπρεπε να παντρευτώ κάποιον από πλούσια οικογένεια και να γίνω νοικοκυρά. Όταν ήμουνα μικρή μού πήρε όλα τα μελάνια και τους καμβάδες μου.
Καταπιεσμένη από το ιαπωνικό καλλιτεχνικό περιβάλλον που δεν αμφισβητούσε την παράδοση, απογοητεύτηκε. Στα 28 της έβαλε σε μια βαλίτσα σχέδια και έργα και έφυγε για τις ΗΠΑ, εποχή που άνθιζε η ποπ αρτ, ο μινιμαλισμός και τα κοινωνικά κινήματα. Συνδέθηκε με τους εκεί καλλιτέχνες και επέστρεψε ξανά στην Ιαπωνία το 1973 συνεχίζοντας, αναγνωρισμένη πλέον από το διεθνές καλλιτεχνικό περιβάλλον την ιδιαίτερη πορεία της.
Η παιδική έκδοση που σχολιάζω παρουσιάζει τη ζωή της ζωγράφου πολύ ‘ρόδινα’ εστιάζοντας στην επιμονή και την πίστη στο έργο της. Απαλείφει όμως το γεγονός του οικειοθελούς εγκλεισμού της, επί σαράντα και πλέον χρόνια μέχρι σήμερα, σε ψυχιατρική κλινική μετά την τελική εγκατάστασή της στην Ιαπωνία και το γιατί γύρισε πίσω στην πατρίδα της. Δεν γνωρίζω αν το συναποφάσισαν, η συγγραφέας και η Κουσάμα, θεωρώντας ότι οι ψυχικές αναταράξεις μεγάλων προσωπικοτήτων, αν και εφόσον υφίστανται, είναι βαρύ θέμα για παιδιά και δυσεξήγητο. Αντίθετα, είμαι βέβαιη ότι η εξιστόρηση μιας ζωής και μιας καλλιτεχνικής πορείας δεν μπορεί να μένει μισή αφήνοντας έξω πολλά που θα μπορούσαν να συζητηθούν και οι νεαροί αναγνώστες να κάνουν αρκετές υποθέσεις ανάλογα με την ηλικία τους.
*****
Η Κουσάμα ζωγραφίζει το πρώτο ίχνος (τελεία/κουκίδα/ βούλα- που αφήνουν τα παιδιά μόλις πιάσουν μολύβι και πινέλο, και θα τις ζωγραφίζει επ’ άπειρον. Και ως καλλιτέχνης συνθέτει εικόνες οι οποίες εμφανίζουν τον βαθύ τραυματισμένο δικό της παιδικό εαυτό που δε χάνεται μεγαλώνοντας, και το άπειρο- είμαστε όλοι μια κουκίδα στο σύμπαν.
Οι τελείες της Κουσάμα μοιάζουν με παιχνίδι. Τι είδους παιχνίδι είναι οι μνήμες που δίνουν υπόσταση στα έργα της, και ειδικά η εγκατάσταση στον υπόγειο χώρο του μουσείου με τις υπερμεγέθεις ρίζες- μπαλόνια που πολλαπλασιάζονται από τοίχους- καθρέφτες;
Μήπως έργα, όπως οι ποικίλες εγκαταστάσεις εντός μουσείων και γκαλερί, είναι όντως παιχνίδια που αμφισβητούν την αγιοποίηση της τέχνης; Ή, μήπως δεν είναι ακριβώς παιχνίδια αφού συνδέονται με την εμπορική πλευρά της τέχνης που ακολουθεί τον καλλιτέχνη; Προσθέτω και τα προσιτά ‘κομματάκια τέχνης’ βρίσκουμε σε όλα τα πωλητήρια των μουσείων. Είμαι φαν, αγοράζω και ενισχύω κάθε μουσείο. Το τερπνόν μετά του ωφελίμου.
Τα έργα στην έκθεση παρουσιάζονται χρονολογικά, από τα πρώτα ιαπωνίζοντα, τα επόμενα της αμφισβήτησης του εαυτού της και της παραδοσιακής ιαπωνικής εικονογραφίας, τα ποπ της επιρροής των κοινωνικών μηνυμάτων με τα οποία ήρθε σ’ επαφή στην Αμερική και τα μετέπειτα της παγκόσμιας αναγνώρισης.
Μπαίνοντας στην έκθεση, ο επισκέπτης δεν θα διαβάσει το εισαγωγικό time life της καλλιτέχνιδας που σκιαγραφεί την πορεία της. Θα το βρει όταν ολοκληρώσει την περιήγηση.
Η Κουσάμα πειραματίστηκε και πέρασε από πολλά στάδια απεικονίζοντας το σταθερό μοτίβο της. Οι τελείες/ κουκίδες/βούλες μικραίνουν, μεγαλώνουν, πέφτουν πάνω σε φωτογραφίες, χρωματίζονται, έχουν περίγραμμα ή όχι, σ’ ένα έργο, μάλιστα, χρησιμοποιεί οβάλ αυτοκόλλητα που με το πλήθος τους δημιουργούν την οφθαλμαπάτη ότι πρόκειται για τις γνωστές ζωγραφισμένες τελείες.
Το time life, που κλείνει την περιήγηση, συνοψίζει και, κυρίως, αποσαφηνίζει τη διαδρομή και τις επιρροές που δέχτηκε η ζωγράφος. Αν λοιπόν διαβάζαμε τα πεπραγμένα της πριν δούμε πώς εντάσσει αυτό το χαρακτηριστικό μοτίβο στα έργα και πώς το διαφοροποιεί στην πορεία των ετών, ίσως μέναμε με την ιδέα ότι Κουσάμα= τελείες και κολοκύθες. Η ανορθόδοξη πρόταση των επιμελητών της έκθεσης βοηθάει.
Σάρα Σουζούκι, Γιαγιόι Κουσάμα, Από εδώ μέχρι το άπειρο ,εικ. Έλεν Γουάινστάιν, Μτφρ. Ελένη Κατσαμά & Ουρανία Ιορδανίδου, Εκδ. Μέλισσα / MOMA, 2018.
