της Μαρίζας Ντεκάστρο
Η παιδική/νεανική λογοτεχνία ακολουθεί σε αρκετές θεματολογίες τις τάσεις των βιβλίων για ενηλίκους, με εξαίρεση την παιδική ποίηση (λιγότεροι από 10 τίτλοι ανά έτος) που σ’ αντίθεση με τα ποιητικά έργα για ενηλίκους έχει μείνει στο περιθώριο. Πληθώρα graphic novels, διασκευές γνωστών λογοτεχνικών παιδικών/νεανικών έργων ή πρωτότυπες ιστορίες, απευθύνονται πλέον και σε μικρά που μόλις αρχίζουν να διαβάζουν. Τα παιδιά, ούτως ή άλλως εθισμένα στην εικόνα, έλκονται από τα graphic novels και βοηθιούνται με τις λέξεις.
Το παιδικό αστυνομικό γίνεται πολλές φορές παιχνίδι καθώς προϋποθέτει διάδραση μεταξύ παιδιού και βιβλίου. Έτσι το μυστήριο μετατρέπεται σε υπόθεση γρίφων προς επίλυση (σειρά Βρες τον ένοχο! Γρίφοι σε κάθε όροφο), αίνιγμα παρατηρητικότητας (σειρά Πιερ ο ντετέκτιβ των λαβυρίνθων), ενίοτε δε ενσωματώνει διάφορες χρήσιμες γνώσεις (Ο ντετέκτιβ Στάνλεϊ και η κλοπή στο βοτανικό κήπο, σειρά Τζερόνιμο Στίλτον). Τα παιδικά αστυνομικά ψιθυρίζουν στους αναγνώστες: Ακόνισε το μυαλό σου, γίνε κι εσύ σαν τους έξυπνους συνομήλικούς σου των βιβλίων της Ένιντ Μπλάιτον, του Σέρλοκ Γουφς, της Μις Ψιψίνας, του Ντετέκτιβ Νιαούρο.
Τα φάνταζι, σειρές επί σειρών για μεσαίες ηλικίες και άνω, στα οποία υπάρχουν κοινωνικές προεκτάσεις.
Προσθέτω και τα μυθιστορήματα με τις κοριτσίστικες παρέες (Οι Απαιχτούλες, Θάλεια και Μελίνα κολλητές και στους μπελάδες, Άιρις + Μπιν, Στέλα & Μάριγκολντ).
Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν τα επονομαζόμενα Feelgood books, ευκολοδιάβαστα ευχάριστα μυθιστορήματα γεμάτα μηνύματα αισιοδοξίας και ένα καλό τέλος που διώχνει τις καθημερινές μαυρίλες. Τα διαβάζουμε, χαλαρώνουμε και αισθανόμαστε καλύτερα.
Σ’ αυτό λοιπόν το πλαίσιο κυκλοφορεί πληθώρα εικονογραφημένων ελληνικών και μεταφρασμένων βιβλίων για μικρές ηλικίες. Τα εικονογραφημένα βιβλία με θέμα την αγάπη αποτελούν από μόνα τους μια σχετικά υπολογίσιμη ευπώλητη feelgood ομάδα. Με σύντομα κείμενα- υποτυπώδεις ιστοριούλες, διαλόγους που παρουσιάζουν σκηνές καθημερινών διαπροσωπικών καταστάσεων-, τρυφερές ζωγραφιές και χαρούμενα χρώματα, καταλήγουν πάντοτε στην επιβεβαίωση των αισθημάτων αγάπης, κατανόησης και αποδοχής μεταξύ των συν-αναγνωστών. Ακόμα και όταν το παιδί μας δεν είναι το τέλειο παιδί που ονειρευόμαστε, ακόμα και όταν οι γονείς στραβοπατούν, στα βιβλία όλα είναι φωτεινά και υπέροχα.
Το ζευγάρι ‘γονιός – παιδί’, σε οποιαδήποτε μορφή (άνθρωπος, ζώο, δέντρο, πέτρα, κλπ.), κυριαρχεί και απευθύνεται στους αναγνώστες με την αμεσότητα της πρωτοπρόσωπης αφήγησης. Αμφότεροι, μικροί/μεγάλοι, επιβεβαιώνουν συναισθήματα, εκφράζουν πολλά «ευχαριστώ» στον αποδέκτη τους, ενώ συχνά στα λόγια τους σκιαγραφείται ελαφρά η πραγματικότητα. Οι γονείς εμφανίζονται υπέρ το δέον ανεκτικοί και τρυφεροί μοιάζοντας με στερεοτυπικές φιγούρες χωρίς βάθος.
Στα εξώφυλλα, λέξεις που ξεκλειδώνουν το περιεχόμενο: Τι είναι η αγάπη, Το ρολόι της αγάπης, Αυτό το παιδί που τ’ αγαπώ πολύ, Η αγάπη είναι αμέτρητα πράγματα, Σ’ αγαπώ, σούπερ μπαμπά!, Αγάπη μόνο χρειαζόμαστε κι ένα πολύ μαλακό μαξιλάρι, Κοιμήσου, αγάπη μου, εγώ είμαι εδώ, Η καρδιά που κουβαλάς, Χάρη σε σένα, μαμά, Χάρη σε σένα, μπαμπά…
Η αγάπη δεν είναι αφηρημένη έννοια. Χτίζεται με τα συν, τα πλην και τα ναι μεν, αλλά, και έχει πολλές όψεις, όπως γράφει εξαιρετικά ο Όσκαρ Μπρενιφιέ στο φιλοσοφικό βιβλίο για παιδιά Τα συναισθήματα, τι είναι; (σειρά Σκέψου μαζί μου, Καστανιώτης, 2008, κεφ. Αποδείξεις αγάπης).
Η αγάπη, που δεν στέκεται μόνη της, χρειάζεται δύο ή περισσότερους για να εκδηλωθεί. Τα βιβλία των μικρών παιδιών το καλύπτουν με το μαζί που δίνει ασφάλεια, χαρά, προστασία, θαλπωρή, τρυφερότητα. Για παράδειγμα: Μαζί, Τζορτζ και Λένι, πάντα μαζί, Μαζί- το σπίτι σου είναι όπου είναι η οικογένειά σου, Είμαι εδώ, Μαζί, σαν ένα.
Ζητήματα προς συζήτηση
* Τα βιβλία που σχολίασα, καθώς και όσα παρόμοια κυκλοφορούν, ευαγγελίζονται την ανυπόκριτη αγάπη προς τα παιδιά. Όμως τι διαφοροποιεί το ένα βιβλίο από το άλλο;
*Αναρωτιέμαι εάν η γονική, τουλάχιστον, αγάπη, χρειάζεται τη διαμεσολάβηση των βιβλίων. Αν δεν είναι πηγαία συζητάμε για παθολογικές καταστάσεις, όπως στο Γιατί κλαις (Μεταίχμιο, 2018), του Βασίλη Αλεξάκη, το μοναδικό βιβλίο απ’ όσο γνωρίζω, στο οποίο η μητέρα είναι κανονικό τέρας. Ο Β. Α. το έγραψε για ενηλίκους, στην Ελλάδα το βρίσκουμε σε παιδική σειρά.
*Επειδή το μαζί δεν είναι κάτι εκτός κοινωνίας που πρέπει να το διδάξουμε ώστε τα παιδιά να το μάθουν και να το εμπεδώσουν, αυτά τα βιβλία βρίσκουν έδαφος στη χρηστικότητα που αναζητούν πολλοί οι οποίοι απευθύνονται για συμβουλές στα παιδαγω-ψυχολο-εκπαιδευκο-φιλαναγνωστικά μπλογκς των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Ερωτήσεις του τύπου «Προτείνετέ μου ένα βιβλίο για το παιδί μου, ετών…, με θέμα χψζ, επειδή…», φιλτραρισμένες από τις αντιλήψεις των γονιών, των μαμάδων ως επί το πλείστον, ακυρώνουν την μοναδικότητα κάθε παιδιού. Καλλιεργούν, και συντηρούν, τη λαθεμένη ιδέα ότι τα βιβλία είναι πασπαρτού για την αντιμετώπιση οποιουδήποτε προβλήματος.
Επιπλέον, το γεγονός ότι οι περισσότεροι ενήλικοι επινοούν περιστασιακά ιστορίες για τα δικά τους παιδιά, ότι κάποιοι διδάσκουν παιδιά ή θεραπεύουν παιδιά, δε σημαίνει ότι γίνονται αυτομάτως συγγραφείς! Βοηθοί τους ενίοτε οι επαγγελματίες συγγραφείς σε ρόλο καθοδηγητή. Αποτέλεσμα οι σπανίως αξιόλογες συγγραφικές προσπάθειες εκπαιδευτικών, γονιών, πολλών ψ, οι οποίοι μετατρέπουν άπαντα τα ‘ψυχολογικά’ και ‘δύσκολα’ σε βιβλίο σκοπιμότητας και βοήθειας.
Ας σοβαρευτούμε! Η αγάπη για τα βιβλία δεν χρειάζεται ντιρεκτίβες αλλά καλλιέργεια αναγνωστικής συνήθειας -καθόμαστε με το παιδί μας, διαβάζουμε μαζί και ευχαριστιόμαστε!
*****
Έχει νόημα να γράφονται ανακουφιστικά βιβλία για παιδιά; Ναι, είναι τεράστιος ο αριθμός των παιδιών που αντί να ζουν ζωή χαρισάμενη, περνούν την παιδική τους ηλικία μέσα σε μια καθημερινή τοξικότητα. Τα παιδιά λοιπόν το έχουν ανάγκη επειδή το ευρύτερο περιβάλλον δεν τα ευνοεί και το επιβάλλουν οι συνθήκες.
*****
Η ζωή δε με τρομάζει
Το ποίημα της αφρο-αμερικανίδας Maya Angelou (1924-2014), εικονογραφημένο με πίνακες του Jean -Michel Basquiat (1960-1988), επιλογή της επιμελήτριας του βιβλίου Σάρα Τζέιν Μπόιερς, εκφράζει μία εντελώς διαφορετική άποψη για την ενδυνάμωση της αυτοπεποίθησης των παιδιών.
Οι λιτοί στίχοι, η επιθετική ένταση των μεγεθών και του πάχους της γραμματοσειράς, το μαύρο ή λευκό χαρτί στις σελίδες με χρωματική αντιστροφή στο γραπτό, τα έντονα χρώματα και οι βασανισμένες μορφές που απεικονίζονται στα έργα του Basquiat, όλα κραυγάζουν Η δύναμη βρίσκεται μέσα σου!
Το σύνολο αντικατοπτρίζει την ψυχοσύνθεση των δημιουργών που πέρασαν από σαράντα κύματα μέχρι να σταθούν στα πόδια τους. Η Angelou κυριολεκτικά πάλευε για καλύτερη ζωή. Ξεκίνησε από σερβιτόρα και μαγείρισσα, εργάστηκε ως χορεύτρια και τραγουδίστρια και ήταν μία από τις προσωπικότητες που πολέμησαν τις φυλετικές διακρίσεις έως ότου καταξιώθηκε ως μία από τις σημαντικότερες μαύρες φωνές της αμερικανικής λογοτεχνίας, Ο Basquiat, παιδί ενός Αϊτινού και μιας Πορτορικανής, έζησε στο ξεκίνημά του στο δρόμο πουλώντας χειροτεχνήματα στους περαστικούς και δεν την έζησε. Όταν εκτιμήθηκε η τέχνη του και έγινε γνωστός, πέθανε στα 27 από υπερβολική δόση ναρκωτικών.
Μολονότι λοιπόν στα όνειρα μας περικυκλώνουν σκυλιά, σκιές, φωνές, θηρία, χίλιοι φόβοι και κακά, τα εμπόδια που βάζει στο δρόμο μας η πραγματική ζωή δεν μας τρομάζουν. Τα αντιμετωπίζουμε και τα ξεπερνάμε. Αυτό είναι το μήνυμα!
ΥΓ. Προς άρση παρεξηγήσεων, σημειώνω ότι οι τίτλοι τους οποίους αναφέρω είναι βιβλίων που έλαβα τους τελευταίους μήνες από τις εκδ. Παπαδόπουλος, Μεταίχμιο, Πατάκης, Διόπτρα, Ποταμός, Ψυχογιός, Κέδρος, Παιδικό Στερέωμα, Κλειδάριθμος, Μίνωας, Πουά.
INFO
Ποίημα: Maya Angelou – Ζωγραφική: Jean -Michel Basquiat
Επιμ. Sara Jane Boyers
Μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης-Μαρία Αγγελίδου
Εκδ. Πουά, 2026.
